Adhyaya 6
Puruṣa-sūkta Logic of the Virāṭ: Cosmic Anatomy, Sacrifice, and the Lord’s Transcendence
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા નારદને સમજાવે છે કે પરમેશ્વર સર્વત્ર અંતર્વ્યાપ્ત હોવા છતાં સર્વથા પરાત્પર છે. વિરાટ્-પુરુષના અંગોમાં સમગ્ર વિશ્વનું નિરૂપણ કરીને મુખ, નાસિકા, નેત્ર, કર્ણ, ત્વચા, રોમ, અંગો અને અંતઃકરણમાંથી વાણી, વૈદિક છંદો, પ્રાણ, શબ્દ/આકાશ, સ્પર્શ/વાયુ, વનસ્પતિ, નદીઓ, પર્વતો તથા દેવતાઓ દ્વારા લોક-શાસન ઉત્પન્ન થાય છે એમ વર્ણવાય છે. પછી તત્ત્વરૂપે કહે છે કે ભગવાન સમયના સર્વ જીવોને આવરી લેતા હોવા છતાં અમેય છે, મૃત્યુ અને કર્મથી પર છે. બ્રહ્મા ભગવાનના અંગોથી યજ્ઞોપકરણોની ઉત્પત્તિ બતાવી યજ્ઞને બ્રહ્માંડિય સિદ્ધાંત તરીકે સ્થાપે છે, જેના પરમ ભોક્તા વિષ્ણુ છે. અંતે બ્રહ્મા સ્વીકારે છે કે શિવ અને દેવતાઓ પણ ભગવાનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી; મહાવિષ્ણુની સ્તુતિ કરે છે, શક્તિશાળી જીવોને પરમેશ્વર માનવાની ભૂલથી ચેતવે છે અને આગળ લીલાવતારોની કથા આવવાની સૂચના આપી અધ્યાય પૂર્ણ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—વિરાટ્-પુરુષનું મુખ વાણીનું ઉત્પત્તિ-સ્થાન છે અને તેનો અધિષ્ઠાતા અગ્નિ છે. તેની ત્વચા તથા અન્ય છ સ્તરો વૈદિક છંદોના ઉત્પત્તિ-સ્થાન છે; અને તેની જીભ દેવો, પિતૃઓ તથા સામાન્ય જન માટે અર્પણ થનારા હવ્ય-કવ્ય, અમૃત અને અન્નરસોની ઉત્પત્તિ-કેન્દ્ર છે।
Verse 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
તેણીની બે નાસિકા આપણા પ્રાણવાયુ તથા અન્ય સર્વ વાયુઓના ઉત્પત્તિ-સ્થાન છે. તેની ઘ્રાણશક્તિથી અશ્વિની-કુમાર દેવતાઓ અને નાનાવિધ ઔષધિઓ પ્રગટ થાય છે; અને તેની શ્વાસશક્તિથી વિવિધ સુગંધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
તેણીની આંખો સર્વ પ્રકારના રૂપોના ઉત્પત્તિ-સ્થાન છે અને તે તેજસ્વી બની પ્રકાશ આપે છે. તેની આંખના ગોળા સૂર્ય અને દિવ્ય લોક સમાન છે. તેના કાન સર્વ દિશાઓમાંથી સાંભળે છે અને સર્વ વેદોના આશ્રય છે; અને તેની શ્રવણઇન્દ્રિય આકાશ તથા નાનાપ્રકારના શબ્દોના ઉત્પત્તિ-કેન્દ્ર છે।
Verse 4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
તેણીનું દેહપૃષ્ઠ સર્વ વસ્તુઓના ક્રિયાશીલ તત્ત્વો તથા સર્વ પ્રકારના સૌભાગ્યનું આધારસ્થાન છે. તેની ત્વચા ગતિમાન વાયુ જેવી, સ્પર્શઇન્દ્રિયના નાનાપ્રકારના સ્પર્શભાવોના ઉત્પત્તિ-સ્થાન છે અને વિવિધ યજ્ઞો કરવાનું સ્થાન પણ એ જ છે।
Verse 5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
ભગવાનના દેહના રોમોથી સર્વ વનસ્પતિઓ, ખાસ કરીને યજ્ઞમાં ઉપયોગી વૃક્ષજાતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમના કેશ અને શ્મશ્રુ વાદળોના આશ્રય છે, અને તેમના નખ શિલા, લોહધાતુ તથા વિદ્યુતના ઉદ્ભવસ્થાન છે.
Verse 6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
ભગવાનની ભુજાઓ લોકપાલ દેવતાઓ તથા પ્રજાનું રક્ષણ કરનાર મહાન નેતાઓ માટે ક્ષેમકાર્યનું ફળદાયી કર્મક્ષેત્ર છે.
Verse 7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
ભગવાનના આગલા પગલાં ભૂઃ-ભુવઃ-સ્વઃ લોકોના તેમજ આપણા ક્ષેમ અને શરણના આશ્રય છે; સર્વ ઇચ્છિત વર પણ ત્યાં જ છે. હરિના કમળચરણ સર્વ ભયથી રક્ષા કરે છે.
Verse 8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
ભગવાનના ઉપસ્થમાંથી જળ, વીર્ય, સર્જનશક્તિ, વરસાદ અને પ્રજાપતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમનું ઉપસ્થ પ્રજનનના ક્લેશને શમાવનાર આનંદનું કારણ છે.
Verse 9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
હે નારદ, ભગવાનના વિરાટ્ સ્વરૂપનો પાયુ યમ અને મિત્રનો અધિષ્ઠાન છે. અને તેમનું ગુદ હિંસા, નૈઋતિ, મૃત્યુ તથા નરક વગેરેનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.
Verse 10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
ભગવાનના પીઠભાગમાં અધર્મ, અજ્ઞાન અને તમસનો પરાભવ-સ્થાન છે. તેમની નાડીઓમાંથી મહાન નદીઓ અને ઉપનદીઓ વહે છે, અને તેમની અસ્થિઓ પર મહાપર્વતો ગોઠવાયેલા છે.
Verse 11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
ભગવાનના અવ્યક્ત સ્વરૂપમાં મહાસાગરોનું નિવાસ છે; અને તેમની ઉદર પ્રલયમાં લય પામેલા જીવોનું વિશ્રામસ્થાન માનવામાં આવે છે. તેમનું હૃદય જીવોના સૂક્ષ્મ દેહો અને મનનું આશ્રય છે—એવું બુદ્ધિમાનો જાણે છે.
Verse 12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
તે મહાપુરુષની ચેતના જ ધર્મનો આશ્રય છે—મારો, તમારો, ચાર કુમારોનો અને ભવ (શિવ) નો પણ. એ જ ચેતના સત્ય, સત્ત્વ અને પરમ વિજ્ઞાનનું સર્વોચ્ચ આધાર છે.
Verse 13
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
મારા (બ્રહ્મા) થી લઈને તમે અને ભવ (શિવ) સુધી, તમાથી પૂર્વે જન્મેલા મુનિઓ; દેવ-દાનવ, મનુષ્ય, નાગ, પક્ષી, પશુ, સરીસૃપ; તેમજ ગંધર્વ-અપ્સરા, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂતગણ, ઉરગ, પશુ, પિતૃ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર, ચારણ, વૃક્ષ; જલ-સ્થલ-નભમાં વસતા અન્ય વિવિધ જીવો; ગ્રહો, નક્ષત્રો, કેતુઓ, તારાઓ, વીજળી અને ગર્જના—ભૂત, ભવ્ય અને વર્તમાન જે કંઈ છે તે સર્વ પુરુષ (ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપ) દ્વારા સદૈવ આવૃત છે; છતાં તે સર્વથી પર રહી નિત્ય વિતસ્તિ-પ્રમાણ (નવ અંગુળ) સ્વરૂપે અધિષ્ઠિત છે.
Verse 14
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
મારા (બ્રહ્મા) થી લઈને તમે અને ભવ (શિવ) સુધી, તમાથી પૂર્વે જન્મેલા મુનિઓ; દેવ-દાનવ, મનુષ્ય, નાગ, પક્ષી, પશુ, સરીસૃપ; તેમજ ગંધર્વ-અપ્સરા, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂતગણ, ઉરગ, પશુ, પિતૃ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર, ચારણ, વૃક્ષ; જલ-સ્થલ-નભમાં વસતા અન્ય વિવિધ જીવો; ગ્રહો, નક્ષત્રો, કેતુઓ, તારાઓ, વીજળી અને ગર્જના—ભૂત, ભવ્ય અને વર્તમાન જે કંઈ છે તે સર્વ પુરુષ (ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપ) દ્વારા સદૈવ આવૃત છે; છતાં તે સર્વથી પર રહી નિત્ય વિતસ્તિ-પ્રમાણ (નવ અંગુળ) સ્વરૂપે અધિષ્ઠિત છે.
Verse 15
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
મારા (બ્રહ્મા)થી લઈને તું અને ભવ (શિવ) સુધી, તેમજ તારા પૂર્વજ મહર્ષિઓ; દેવ-અસુર, નાગ, મનુષ્ય, પક્ષી, પશુ અને સરીસૃપ—અને ગ્રહો, નક્ષત્રો, ધૂમકેતુઓ, તારાઓ, વીજળી અને ગર્જના—આ બધું; ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂતગણ, ઉરગ, પશુ, પિતૃઓ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર, ચારણ, વૃક્ષો તથા જલ-સ્થલ-નભમાં વસતા વિવિધ જીવો—ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન સહિત—સદા ભગવાન પુરુષના વિરાટ્ સ્વરૂપથી આવૃત છે; એ જ આ વિશ્વને વ્યાપીને ધારણ કરે છે.
Verse 16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—જગતમાં જે કંઈ છે—તે સર્વ ભગવાન પુરુષ જ છે, જે વિરાટ્ સ્વરૂપે સ્થિત છે. ચર-અચર સહિત આખું વિશ્વ તેમના દ્વારા આવૃત છે; એ અનંત પ્રભુ અંદર અને બહાર સર્વત્ર અધિષ્ઠિત કરે છે.
Verse 17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણો વિસ્તારી અંદર અને બહાર બંને તરફ પ્રકાશ આપે છે, તેમ પરમ પુરુષ ભગવાન પોતાના વિરાટ્ સ્વરૂપનો વિસ્તાર કરીને સૃષ્ટિમાં અંદર-બહાર સર્વત્ર બધું જ પોષે અને પ્રકાશિત કરે છે.
Verse 18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
એ પરમ પુરુષ અમૃતત્વ અને અભયનો ઈશ્વર છે; તે મૃત્યુ અને કર્મફલરૂપ ભોગ્ય અન્નથી પર છે. હે બ્રાહ્મણ નારદ! તેથી તે પુરુષોત્તમની મહિમા માપવી અતિ દુષ્કર છે.
Verse 19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
જ્ઞાની જાણે છે કે ભગવાન પુરુષના ચરણોમાં સર્વ જીવો સ્થિત છે—આ તેમની શક્તિના એક પાદભાગનું આશ્રય છે. અમૃતત્વ, ક્ષેમ અને અભય—જરા-વ્યાધિની ચિંતા વિનાના પરમ ધામમાં—ત્રિલોકથી ઉપર અને ભૌતિક આવરણોથી પર છે.
Verse 20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
ભગવાનની શક્તિનો ત્રિપાદ ભાગ એવો આધ્યાત્મિક લોક આ ભૌતિક જગતની બહાર સ્થિત છે અને તે ખાસ કરીને જેમને પુનર્જન્મ થતો નથી તેમના માટે છે. પરંતુ જે ગૃહમેધી આસક્તિમાં બંધાયેલા અને બ્રહ્મચર્ય-વ્રત કડક રીતે નથી પાળતા, તેમને ત્રિલોકીમાં જ રહેવું પડે છે।
Verse 21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
સર્વવ્યાપી ભગવાન પોતાની શક્તિઓ દ્વારા નિયંત્રણ (શાસન) અને ભક્તિસેવા—આ બન્ને પ્રવૃત્તિઓમાં સર્વ રીતે કાર્ય કરે છે. અવિદ્યા અને વિદ્યા—બન્નેના પરમ સ્વામી પણ તેઓ જ છે અને બન્નેના આશ્રય પણ પુરુષોત્તમ તેઓ જ છે।
Verse 22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
એ પુરુષોત્તમમાંથી વિરાટ્-અંડ અને ભૂત-ઇન્દ્રિય-ગુણોથી યુક્ત વિશ્વરૂપ ઉત્પન્ન થયું. છતાં તેઓ આ ભૌતિક વિકૃતિઓથી અસંગ અને અતીત છે—જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણો અને તાપથી અલગ રહે છે।
Verse 23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
જ્યારે હું તે મહાત્મા મહાવિષ્ણુના નાભિ-કમળમાંથી જન્મ્યો, ત્યારે યજ્ઞ માટે જરૂરી સામગ્રી મારી પાસે નહોતી. તે મહાપુરુષના દેહના અંગો જ મારા માટે યજ્ઞ-સામગ્રી બન્યા।
Verse 24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
યજ્ઞ કરવા માટે પશુ, સવન-વનસ્પતિ, કુશ વગેરે સામગ્રી જોઈએ; તેમજ દેવયજનની વેદી (યજ્ઞવેદી) અને ગુણયુક્ત યોગ્ય સમય—જેમ કે વસંત ઋતુ—પણ જરૂરી છે।
Verse 25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
અન્ય આવશ્યક સામગ્રી—પાત્રો, ધાન્ય-ઔષધિઓ, ઘૃતાદિ સ્નેહ, મધ્વાદિ રસ, સુવર્ણાદિ લોહ, માટી, જળ; તેમજ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને યજ્ઞ માટે ચાર ઋત્વિજ—હે સત્તમ!
Verse 26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
દેવતાઓના નામોનું આહ્વાન, તેમના મંત્રો, દક્ષિણાઓ અને વ્રતો; દેવતાનુક્રમ, કલ્પ, સંકલ્પ અને તંત્ર—આ પણ અન્ય આવશ્યકતાઓ છે.
Verse 27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
ગતિઓ અને ભાવનાઓ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને સમર્પણ—આ બધા યજ્ઞ-સંભાર મેં ભગવાન પુરુષના અવયવોમાંથી જ સંચિત કર્યા.
Verse 28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
આ રીતે પુરુષના અવયવોમાંથી યજ્ઞ-સંભાર સંચિત કરીને, તે પુરુષ-ઈશ્વરને જ યજ્ઞરૂપ માની, તેની જ દ્વારા મેં તે પ્રભુનું યજન કર્યું.
Verse 29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
ત્યારબાદ, હે પુત્ર, પ્રજાઓના અધિપતિ એવા તારા આ નવ ભાઈઓ અત્યંત એકાગ્ર થઈ, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—બન્ને રૂપે પુરુષ-ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા યજન કરવા લાગ્યા.
Verse 30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
ત્યારબાદ કાળ અનુસાર મનુઓ, મહર્ષિઓ, પિતૃઓ, વિદ્વાન દેવગણ, દૈત્યઓ અને મનુષ્યો—સર્વે વિભુ પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કરવા વિવિધ યજ્ઞો કર્યા।
Verse 31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
આ સમગ્ર વિશ્વ ભગવાન નારાયણમાં સ્થિત છે. તેઓ પોતાની મહાશક્તિ માયાને સ્વયં સ્વીકારે છે; સૃષ્ટિના આરંભે ગુણોથી જોડાયેલા જેવા દેખાય છતાં, સ્વભાવથી તેઓ સદૈવ નિર્ગુણ છે।
Verse 32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
તેમની આજ્ઞાથી હું સર્જન કરું છું; તેમના વશમાં હર (શિવ) સંહાર કરે છે; અને તેઓ જ પુરુષરૂપે ત્રિશક્તિધારક બની વિશ્વનું પાલન કરે છે।
Verse 33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
હે પુત્ર, તું જેમ પૂછ્યું તેમ બધું મેં કહી દીધું. કારણ કે કાર્ય—ભૌતિક કે આધ્યાત્મિક—જે કંઈ છે તે સર્વે ભગવાન પર જ આધારિત છે; તેમના સિવાય કશું નથી।
Verse 34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
હે નારદ, મેં મહાન આતુરતાથી હરિના કમળચરણો પકડી રાખ્યા છે; તેથી મારી વાણી કદી અસત્ય સાબિત થઈ નથી. મારા મનની ગતિ ભ્રમિત થતી નથી, અને ઇન્દ્રિયો પણ ક્ષણિક ભૌતિક આસક્તિના અસત્પથ પર પડતી નથી।
Verse 35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
હું બ્રહ્મા, વૈદિક પરંપરામાં સિદ્ધ, તપોમય અને યોગમાં નિપુણ હોવા છતાં, પ્રજાપતિઓ દ્વારા અભિવંદિત હોવા છતાં, મારા જન્મના મૂળ કારણ એવા પરમ પ્રભુને તત્ત્વથી જાણી શકતો નથી।
Verse 36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
અતએવ હું તેમના ચરણોમાં શરણું લઉં છું—જે પુનર્જન્મ-મરણના દુઃખને છેદે છે, સર્વકલ્યાણ અને સુમંગલનો માર્ગ છે. આકાશ પણ પોતાના વિસ્તારની સીમા માપી શકતું નથી, તો પ્રભુ પોતાની સીમાને અગમ્ય રાખે ત્યારે અન્ય કેવી રીતે જાણી શકે?
Verse 37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
આધ્યાત્મિક આનંદની પરમ ગતિને ન હું જાણું, ન તમે, ન વામદેવ (શિવ), ન અન્ય દેવતાઓ. પરમેશ્વરની બાહ્ય માયાથી અમારી બુદ્ધિ મોહિત છે; તેથી અમે અમારી-અમારી ક્ષમતા મુજબ માત્ર આ પ્રગટ બ્રહ્માંડને જ দেখি છીએ।
Verse 38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
જેનાં અવતારો અને લીલાકર્મોનું અમે ગાન કરીને સ્તુતિ કરીએ છીએ, છતાં જેમને તત્ત્વથી પૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી—તે પરમ ભગવાનને નમસ્કાર।
Verse 39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
એ જ આદ્ય પુરુષ, અજન્મા ભગવાન, કલ્પે કલ્પે આ જગતની સૃષ્ટિ કરે છે. સૃષ્ટિ તેમના અંદર જ થાય છે; ઉપાદાન અને પ્રપંચ બધું તેમનો જ વિસ્તાર છે. તેઓ થોડો સમય પાલન કરે છે અને અંતે બધું પોતાના અંદર જ સમાવી લે છે।
Verse 40
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ભગવાન સર્વથા વિશુદ્ધ છે, ભૌતિક કલુષથી રહિત. તેઓ પરમ સત્ય અને પૂર્ણ જ્ઞાનસ્વરૂપ—અનાદિ-અંત, નિર્ગુણ, નિત્ય અને અદ્વિતીય છે।
Verse 41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
હે ઋષિ નારદ! જેમનું મન અને ઇન્દ્રિયો શાંત છે અને જે ભૌતિક વાસનાઓથી મુક્ત છે, એવા મુનિઓ જ ભગવાનને જાણી શકે છે. અસત્ય તર્કોથી બધું વિકૃત થાય છે અને પ્રભુ દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થાય છે।
Verse 42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
કારણાર্ণવશાયી વિષ્ણુ પરમ પુરુષના આદ્ય અવતાર છે. તેઓ જ કાળ, સ્વભાવ, કારણ-કાર્ય, મન, તત્ત્વ, વિકાર, ગુણ, ઇન્દ્રિયો, વિરાટ્-રૂપ, ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ તથા સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવસમષ્ટિના સ્વામી છે।
Verse 43
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
હું બ્રહ્મા, ભવ (શિવ), યજ્ઞ (વિષ્ણુ), દક્ષાદિ પ્રજાપતિઓ, તમે નારદાદિ, તેમજ સ્વર્ગ-આકાશ-પૃથ્વી-પાતાળના લોકપાલ—આ બધાં ભગવાનની દિવ્ય શક્તિના માત્ર અંશરૂપ પ્રકાશ છે।
Verse 44
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ગંધર્વ-વિદ્યાધર-ચારણોના અધિપતિઓ, યક્ષ-રાક્ષસ-ઉરગ-નાગોના નાથો, ઋષિશ્રેષ્ઠો અને પિતૃલોકના સ્વામી, દૈત્યેન્દ્ર-સિદ્ધેશ્વર-દાનવેન્દ્રો, તેમજ પ્રેત-પિશાચ-ભૂત-કૂષ્માંડ, જલચર, મૃગ અને પક્ષીઓના અધિપતિઓ—આ બધાં પણ તે પ્રભુની શક્તિના અંશ છે।
Verse 45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
હું બ્રહ્મા, ભવ (શિવ), યજ્ઞ, દક્ષ આદિ પ્રજાપતિઓ, તમે નારદ અને કુમારો, ઇન્દ્ર-ચન્દ્ર આદિ સ્વર્ગલોકપાલો, ભૂર્લોક-નૃલોક-તલલોકના અધિપતિઓ, ગંધર્વ-વિદ્યાધર-ચારણોના નાયકો, યક્ષ-રાક્ષસ-ઉરગ-નાગના નાથો, મહર્ષિઓ, પિતૃગણ, દૈત્યેન્દ્ર-દાનવેન્દ્ર-સિદ્ધેશ્વરો, તેમજ પ્રેત-પિશાચ-ભૂત-કૂષ્માંડ, જલચર-મૃગ-પક્ષીના અધીશો—જગતમાં જે કંઈ અતિ તેજસ્વી, બળવાન, ક્ષમાશીલ, શ્રી-હ્રી-વિભૂતિથી યુક્ત, રૂપવાન કે અરૂપ દેખાય છે, તે ભગવાનના પરતત્ત્વનું સ્વરૂપ સ્વયં નથી; તે માત્ર તેમની પરાશક્તિનો અંશમાત્ર છે.
Verse 46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
હે નારદ, હવે હું ઋષિઓએ મુખ્યરૂપે વર્ણવેલા પુરુષોત્તમ ભગવાનના લીલાવતારોને એક પછી એક કહેશ. તેમની લીલાઓનું શ્રવણ કાનમાં સચિત મલરસને શોષી લે છે; તે કથાઓ શ્રવણને અતિ મધુર અને મનોહર છે, તેથી મારા હૃદયમાં વસે છે.
Frequently Asked Questions
SB 2.6 presents a correspondential cosmology where each organ of the virāṭ serves as a ‘generating center’ (yoni) for a function (e.g., speech, breath, sound) and is governed by an adhi-devatā (e.g., Agni for speech). This teaches that perception and nature are not independent mechanisms but coordinated energies within the Lord’s universal body, meant to be recognized as His arrangement rather than as autonomous material causes.
The narrative establishes that yajña is not a human invention but a cosmic principle grounded in the Lord Himself. Since Brahmā, at the dawn of creation, has no external resources, he ‘constructs’ the sacrificial system from the Lord’s limbs—signifying that all materials, mantras (Ṛg/Yajur/Sāma), priests, timings, and offerings ultimately belong to Viṣṇu and culminate in Viṣṇu as the final goal (yajñārtha).
Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu (Mahā-Viṣṇu) is described as the first puruṣa-expansion related to cosmic manifestation, presiding over kāla (time), space, causality, mind, elements, the guṇas, the senses, and the totality of living beings. From Him proceed further expansions such as Garbhodakaśāyī Viṣṇu, through whom the universe becomes organized for Brahmā’s secondary creation.
Because the cosmos contains many entities with extraordinary opulence—devas, sages, rulers of lokas, and subtle beings—there is a risk of confusing delegated potency with ultimate divinity. SB 2.6 clarifies that such greatness is only a fragment of the Lord’s transcendental energy; Bhagavān alone is the source and controller, while all others are dependent manifestations within His potency.