Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
દ્વિતીય સ્કંધના પાંચમા અધ્યાયમાં નારદજી ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્માજીને પૂછે છે—જીવાત્મા અને પરમાત્માનો ભેદજ્ઞાન, પ્રગટ જગતનું મૂળ, સર્જન-સ્થિતિ અને શાસનનો યથાર્થ વર્ણન. તેઓ કરોળિયાના દૃષ્ટાંતથી બ્રહ્માની સ્વતંત્રતા તપાસે છે કે શું બ્રહ્મા માત્ર પોતાની શક્તિથી સર્જન કરે છે. બ્રહ્મા ઉત્તર આપે છે કે સર્વ મહિમા વાસુદેવનો છે; મારી સર્જનશક્તિ પ્રભુના તેજથી પ્રકાશિત છે અને માયા દ્વિતીય કર્તાને પરમ માનનારને મોહમાં નાખે છે. પછી સર્ગ–વિસર્ગની પ્રક્રિયા સમજાવે છે—પુરુષાવતાર, મહત્તત્ત્વ, કાળ, ગુણો, અહંકારના વિકારો, પંચમહાભૂત અને ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ, તથા બ્રહ્માંડોને ચેતન કરવા ભગવાનના પ્રવેશની આવશ્યકતા. અંતે વિરાટરૂપમાં વર્ણો અને લોકવ્યવસ્થા પ્રભુના વિશ્વદેહ સાથે જોડાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—હે દેવદેવ, હે ભૂતભાવન, હે પૂર્વજ, તમને નમસ્કાર. કૃપા કરીને તે પરમ જ્ઞાન કહો, જે વિશેષ રીતે જીવાત્મા અને પરમાત્માના તત્ત્વનું દર્શન કરાવે છે।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
હે પિતાશ્રી પ્રભુ, આ પ્રગટ જગતનું સ્વરૂપ શું છે, તેનો આધાર શું છે, તે ક્યા પરથી સર્જાયું, કેવી રીતે સ્થિત રહે છે, અને કોના નિયંત્રણ હેઠળ બધું ચાલે છે—તત્ત્વતઃ કહો।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
હે પિતાશ્રી પ્રભુ, ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાન બધું તમે જાણો છો; તમારાં વિજ્ઞાનમાં સમગ્ર વિશ્વ હાથમાં રાખેલા આમળા જેવું સ્પષ્ટ અને તમારા વશમાં છે।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
હે પિતાશ્રી, તમારા જ્ઞાનનો સ્ત્રોત શું છે? તમે કોના આશ્રયમાં ઊભા છો? કોના અધીન તમે કાર્ય કરો છો? તમારું સાચું સ્થાન શું છે? શું તમે તમારી આત્મમાયાથી ભૂતતત્ત્વો દ્વારા એકલા જ સર્વ જીવોની સૃષ્ટિ કરો છો?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
હે આત્મન, તમે સ્વયં જ બધું પ્રગટ કરો છો અને બીજાથી પરાજિત થતા નથી; જેમ ઊર્ણનાભિ (મકડી) નિઃક્લેશ પોતાની શક્તિથી જાળ રચે છે, તેમ તમે આત્મશક્તિના આશ્રયે સૃષ્ટિ કરો છો।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
હે વિભો, હું ન શ્રેષ્ઠ જાણું છું, ન હીન, ન સમ; નામ-રૂપ-ગુણોથી જે કંઈ સમજાય—સત્ કે અસત્, નિત્ય કે અનિત્ય—તે બધું તમારા સિવાય અન્ય કોઈ સ્ત્રોતથી નથી, માત્ર તમારાથી જ છે।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
તમે પૂર્ણ સમાધિ સાથે ઘોર તપ આચર્યું; તેથી સર્જનકાર્યમાં સમર્થ હોવા છતાં અમને શંકા થાય છે કે શું આપથી પણ વધુ શક્તિશાળી કોઈ છે?
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
હે સર્વજ્ઞ, સકલેશ્વર! મેં જે કંઈ પૂછ્યું છે તે બધું કૃપા કરીને મને ઉપદેશરૂપે જણાવો, જેથી હું તમારા શિષ્ય તરીકે તેને યોગ્ય રીતે સમજી શકું.
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વત્સ નારદ, તું કરુણામય છે; તારો આ પ્રશ્ન યોગ્ય છે, કારણ કે હે સૌમ્ય, મને પણ ભગવાનના પરાક્રમના દર્શન માટે પ્રેરણા મળી છે.
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
હે ભોઃ! મારા વિષે તું જે કહ્યું તે અસત્ય નથી; કારણ કે મારાથી પરે પરમ તત્ત્વ—ભગવાન—ને જાણ્યા વિના, મારા ઐશ્વર્યને જોઈ જીવ નિશ્ચિત મોહમાં પડે છે.
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
જેનાં સ્વપ્રકાશથી વિશ્વ પ્રકાશિત છે, એ જ તેજથી હું પણ સૃષ્ટિને પ્રકાશિત કરું છું; જેમ સૂર્યથી અગ્નિ, ચંદ્ર, આકાશમંડળ, ગ્રહો અને તારાઓ પોતાની કાંતિ પ્રગટ કરે છે.
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
તે ભગવાન વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર કરીને હું ધ્યાન કરું છું; જેમની અજેય માયાથી લોકો મને જગદગુરુ કહે છે।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
જેનાં માયા લજ્જિત થઈ તેમના દૃષ્ટિપથમાં ઊભી રહી શકતી નથી; છતાં તે માયાથી મોહિત દુર્બુદ્ધિ લોકો ‘હું’ અને ‘મારું’ કહીને બકવાસ કરે છે।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
દ્રવ્ય, કર્મ, કાળ, સ્વભાવ અને જીવ—આ બધાં વાસુદેવના વિભક્ત અંશો છે; હે બ્રહ્મન, તત્ત્વથી તેમાં બીજું કોઈ સ્વતંત્ર તત્ત્વ નથી।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
વેદો નારાયણપર છે, દેવતાઓ નારાયણના અંગજ સેવક છે; લોકો નારાયણપર છે અને યજ્ઞો પણ નારાયણને પ્રસન્ન કરવા માટે જ છે।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
યોગ નારાયણપર છે, તપ નારાયણપર છે; જ્ઞાન નારાયણપર છે અને પરમ ગતિ પણ નારાયણમાં જ છે।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
તે દ્રષ્ટા ઈશ્વર, કૂટસ્થ અને અખિલાત્મા—તેણીની માત્ર દૃષ્ટિથી પ્રેરિત થઈને હું તેના દ્વારા પહેલેથી સર્જાયેલ સૃષ્ટિને વિસ્તારો છું; અને હું પણ તેના દ્વારા જ સર્જાયેલ છું.
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
નિર્ગુણ વિભુ ભગવાન સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણોને પોતાની માયાથી જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય માટે સ્વીકારે છે.
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
આ ત્રણ ગુણ દ્રવ્ય, જ્ઞાન અને ક્રિયા રૂપે પ્રગટ થઈને નિત્ય મુક્ત જીવને કાર્ય-કારણના બંધનમાં બાંધે છે અને તેને કર્તૃત્વનો ભાર આપે છે.
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
હે બ્રાહ્મણ નારદ! આ અધોક્ષજ ભગવાન આ ત્રણ ગુણલિંગોથી જીવોની ઇન્દ્રિયોને અગોચર છે; છતાં તે પોતાના સ્વલક્ષણથી ઓળખાય છે અને સર્વનો, મારો પણ, ઈશ્વર છે.
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
હે આત્મન! માયાના ઈશ્વર ભગવાન પોતાની માયાશક્તિથી કાળ, કર્મ (જીવોનું ભાગ્ય) અને સ્વભાવ સર્જે છે; અને પોતાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી તેને પ્રગટ કરી ફરી લયમાં ભેળવી દે છે.
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
આદ્ય પુરુષ (કારણાર્ણવશાયી વિષ્ણુ) અવતરી પછી મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થયું. ત્યારબાદ કાળ પ્રગટ થયો; કાળના પ્રવાહમાં સ્વભાવતઃ ત્રિગુણોનો વ્યતિકર અને પરિણામ થયો, અને પુરુષાધિષ્ઠાનથી કર્મોનું જન્મ થયું.
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
મહત્તત્ત્વ ઉથલપાથલ થવાથી ભૌતિક ક્રિયાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રથમ રજ અને સત્ત્વના સંયોગથી પરિવર્તન થાય છે; પછી તમોગુણની પ્રધાનતાથી દ્રવ્ય, તેનું જ્ઞાન અને તે જ્ઞાનસંબંધિત વિવિધ ક્રિયાઓ પ્રગટ થાય છે.
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
તે વિકૃત થઈ ‘અહંકાર’ કહેવાયો અને ત્રણ રૂપે થયો—વૈકારિક, તૈજસ અને તામસ. હે પ્રભુ, આ ભેદ દ્રવ્યશક્તિ, જ્ઞાનશક્તિ અને ક્રિયાશક્તિ તરીકે ઓળખાય છે. નારદ, તું તેને સમજવા સમર્થ છે.
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
તામસ અહંકાર (ભૂતાદિ) વિકૃત થતાં પંચમહાભૂતોમાં પ્રથમ—આકાશ—ઉત્પન્ન થયું. તેની સૂક્ષ્મ માત્રા ‘શબ્દ’ ગુણ છે, જેમ દ્રષ્ટા અને દૃશ્યના સંબંધનું લક્ષણ હોય છે.
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
આકાશ વિકૃત થતાં સ્પર્શગુણવાળો વાયુ ઉત્પન્ન થયો; પૂર્વાન્વયથી તેમાં શબ્દ પણ રહ્યો અને તે પ્રાણ, ઓજ, સહ તથા બળનો આધાર બન્યો. પછી વાયુ વિકૃત થતાં કાળ-કર્મ-સ્વભાવ અનુસાર રૂપગુણવાળું તેજ ઉત્પન્ન થયું, જેમાં સ્પર્શ અને શબ્દ પણ હતા. તેજ વિકૃત થતાં રસાત્મક જળ પ્રગટ થયું, જેમાં રૂપ, સ્પર્શ અને શબ્દ પણ રહ્યા. અને જળ વિશેષ રીતે વિકૃત થતાં ગંધગુણવાળી પૃથ્વી પ્રગટ થઈ; પૂર્વાન્વયથી તેમાં રસ, સ્પર્શ, શબ્દ અને રૂપ—આ ગુણો પણ જોડાયા.
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
આકાશના વિકારથી સ્પર્શ-ગુણવાળો વાયુ ઉત્પન્ન થયો; પૂર્વાન્વયથી તેમાં શબ્દ પણ રહ્યો અને પ્રાણ, ઓજ, સહ તથા બળ પ્રગટ્યાં. વાયુના વિકારથી કાળ, કર્મ અને સ્વભાવ અનુસાર તેજ (અગ્નિ) ઉત્પન્ન થયું—રૂપવાળું તથા સ્પર્શ-શબ્દવાળું. તેજના વિકારથી રસાત્મક જળ પ્રગટ્યું—રૂપ, સ્પર્શ અને ઘોષ (નાદ) યુક્ત. જળના વિકારથી પૃથ્વી ગંધવાળી બની અને પૂર્વવત્ રસ, સ્પર્શ, શબ્દ અને રૂપ ગુણોથી સમ્પન્ન થઈ.
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
તેજના વિકારથી રસાત્મક જળ પ્રગટ્યું; પૂર્વાન્વયથી તે રૂપવાળું, સ્પર્શવાળું અને ઘોષ (નાદ) યુક્ત બન્યું.
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
જળના વિકારથી વિશેષરૂપે પૃથ્વી ગંધવાળી બની; અને પૂર્વાન્વયથી તે રસ, સ્પર્શ, શબ્દ અને રૂપ ગુણોથી યુક્ત થઈ.
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
સત્ત્વ (વૈકારિક)માંથી મન ઉત્પન્ન થયું અને એમાંથી શરીરચલનના અધિષ્ઠાતા વૈકારિક દસ દેવ પ્રગટ થયા—દિક્પાલ, વાયુ, સૂર્ય, પ્રચેત (વરুণ), અશ્વિનીકુમાર, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વામન/વિષ્ણુ), મિત્ર અને પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
રજોગુણ (તૈજસ)ના વિકારથી દસ ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થઈ; અને એ જ તૈજસમાંથી જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ, બુદ્ધિ તથા પ્રાણ પણ પ્રગટ થયા. ઇન્દ્રિયો છે—કાન, ત્વચા, નાક, આંખ, જીભ, વાણી, હાથ, ઉપસ્થ, પગ અને પાયુ।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
હે નારદ, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! જ્યાં સુધી ભૂતો, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રકૃતિના ગુણો એકત્ર ન થાય, ત્યાં સુધી દેહનું આધારરૂપ નિર્માણ શક્ય નથી.
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
ત્યારે તે બધાં ભગવાનની શક્તિથી પ્રેરિત થઈ પરસ્પર જોડાયા; અને સત્ તથા અસત્—પ્રાથમિક અને ગૌણ—બંને કારણોને સ્વીકારી આ વિશ્વની સૃષ્ટિ થઈ.
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
આ રીતે હજારો યુગસમૂહો સુધી તે બ્રહ્માંડ કારણજળમાં શયન કરતા રહ્યા; પછી કાળ, કર્મ અને સ્વભાવના અધિષ્ઠાતા જીવેશ્વરે તેમાં પ્રવેશ કરી નિર્જીવને સજીવ બનાવ્યું.
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
એ જ પુરુષ (મહાવિષ્ણુ) કારણજળમાં શયન કરતા હોવા છતાં ત્યાંથી પ્રગટ થયા; અંડને ભેદી હિરણ્યગર્ભરૂપે દરેક બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશ કરી વિરાટરૂપ ધારણ કર્યું—હજારો પગ, બાહુ, આંખો, મુખો અને શિરો સાથે।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
મહાન વિચારકો કલ્પે છે કે આ બ્રહ્માંડના સર્વ લોક ભગવાનના વિરાટ્-દેહના વિવિધ અંગોના જ પ્રદર્શન છે—કટી વગેરે દ્વારા નીચે સાત લોક અને જઘન વગેરે દ્વારા ઉપર સાત લોક।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
ભગવાનના મુખથી બ્રાહ્મણ, ભુજાઓથી ક્ષત્રિય, જાંઘોથી વૈશ્ય અને પગોથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા.
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
ભૂલોક વગેરે અધોલોકો ભગવાનના પગોમાં સ્થિત છે; ભુવર્લોક તેમની નાભિમાં; અને સ્વર્લોક તથા મહર્લોક મહાત્મા પ્રભુના હૃદય-ઉરસ્થળમાં સ્થિત છે.
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
પ્રભુના વિરાટ્ સ્વરૂપમાં ઉરસ્થળના અગ્રભાગથી ગ્રીવા સુધી જનলোক અને તપોલોક સ્થિત છે; અને મસ્તક પર સર્વોચ્ચ સત્યলোক છે. પરંતુ બ્રહ્મલોક (આધ્યાત્મિક ધામ) સનાતન છે.
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
પ્રિય નારદ! ચૌદ લોકોમાંથી સાત અધોલોક છે. પ્રભુની કટિમાં અતલ, જાંઘોમાં વિતલ, ઘૂંટણોમાં સુતલ, જાંઘડાંમાં તલાતલ, ગુલ્ફોમાં મહાતલ, પગના ઉપરના ભાગમાં રસાતલ અને પાદતળમાં પાતાળ સ્થિત છે. આમ વિરાટ્ પુરુષ લોકમય છે.
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
પ્રિય નારદ! ચૌદ લોકોમાંથી સાત અધોલોક છે. પ્રભુની કટિમાં અતલ, જાંઘોમાં વિતલ, ઘૂંટણોમાં સુતલ, જાંઘડાંમાં તલાતલ, ગુલ્ફોમાં મહાતલ, પગના ઉપરના ભાગમાં રસાતલ અને પાદતળમાં પાતાળ સ્થિત છે. આમ વિરાટ્ પુરુષ લોકમય છે.
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
કેટલાક લોકો સમગ્ર લોકવ્યવસ્થાને ત્રણ વિભાગમાં વહેંચે છે—પગ સુધી ભૂર્લોક, નાભિમાં ભુવર્લોક, અને વક્ષથી મસ્તક સુધી સ્વર્લોક; આ રીતે લોકકલ્પના કહેવાય છે।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.