Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
આ અધ્યાય સ્કંધ ૨માં વ્યાખ્યાત્મક ‘કડી’ તરીકે કાર્ય કરે છે. શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી પ્રથમ ભાગવતના દશ-લક્ષણ (દસ વિષયો) ગણાવીને સ્પષ્ટ કરે છે કે બાકીના નવ વિષયો દસમો—આશ્રય, પરમ ભગવાન—ની પરાત્પરતા પ્રકાશિત કરવા માટે વર્ણવાયા છે. તેઓ સર્ગ (તત્ત્વો અને ઇન્દ્રિયોની પ્રાથમિક સૃષ્ટિ) અને વિસર્ગ (ગુણોના પરસ્પર સંયોગથી દ્વિતીય સૃષ્ટિ) વચ્ચે ભેદ બતાવે છે અને મન્વંતર, પોષણ વગેરે શાસન-વ્યવસ્થાના વિષયોનું સંકેત આપે છે. પછી મહાવિષ્ણુ દરેક બ્રહ્માંડમાં ગર્ભોદકશાયી રૂપે પ્રવેશ કરે છે, ‘નારાયણ’ નામની વ્યૂત્પત્તિ સમજાવવામાં આવે છે, અને કાળ, ગુણ, જીવ તથા સર્વ ઉપાદાનો પ્રભુની કૃપાથી જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે એવું પ્રતિપાદિત થાય છે. ત્યારબાદ વિરાટપુરુષની ‘વિશ્વદેહ’ રચનામાં તેમની ઇચ્છાથી ઇન્દ્રિયો, વિષયો અને અધિદેવતાઓ પ્રગટ થવાનો ક્રમ વર્ણવાય છે. અંતે સ્થૂલ વિરાટ-રૂપને પાર કરીને શુદ્ધ ભક્તો પ્રભુના દિવ્ય વ્યક્તિગત સ્વરૂપને સ્વીકારે છે, અને કથાપ્રવાહ વિદુર–મૈત્રેય સંવાદ તરફ વળી આગળના વિભાગની પ્રશ્નોત્તરાત્મક વ્યાખ્યાની ભૂમિકા રચે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—શ્રીમદ્ ભાગવતમાં દસ લક્ષણો વર્ણવાયા છે: સર્ગ, વિસર્ગ, સ્થાન, ભગવાનનું પોષણ, ઊતિઓ (પ્રવૃત્તિ), મન્વંતરો, ઈશાનુકથા, નિરોધ, મુક્તિ અને આશ્રય (પરમ તત્ત્વ)।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
દશમું—આશ્રય તત્ત્વ—ની વિશુદ્ધતા સ્પષ્ટ કરવા માટે, બાકીના નવ લક્ષણો મહાત્માઓ ક્યારેક શ્રુતિના આધારથી, ક્યારેક અર્થ-વિચારથી અને ક્યારેક સંક્ષેપમાં સરળ રીતે વર્ણવે છે।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
પાંચ ભૂત, પાંચ તન્માત્રા, પાંચ જ્ઞાનೇಂದ್ರિયો અને મન—આ સોળ તત્ત્વોની મૂળ સૃષ્ટિ ‘સર્ગ’ કહેવાય; અને બ્રહ્મા દ્વારા ગુણ-વૈષમ્યથી જે આગળની રચના થાય તે ‘વિસર્ગ’ (પૌરુષ સૃષ્ટિ) માનવામાં આવે છે।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
જીવોની યોગ્ય સ્થિતિ ‘વૈકુંઠવિજય’—ભગવાનના નિયમોમાં રહી શાંતિ પામવી; પોષણ એ તેમનો અનુગ્રહ છે. મન્વંતરો સદ્ધર્મની વ્યવસ્થા છે, અને ઊતિઓ કર્મવાસના—ફળની ઇચ્છા—થી ઊપજતી પ્રેરણા છે।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
ભગવાન હરિના અવતારોના ચરિત્ર અને તેમના અનુગામી મહાભક્તોના કાર્યો—આને ‘ઈશકથા’ કહેવામાં આવે છે; તે અનેક ઉપાખ્યાનો દ્વારા વિસ્તરે છે।
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
નિરોધ એટલે જીવ પોતાની બંધનબદ્ધ વૃત્તિઓ અને શક્તિઓ સહિત મહાવિષ્ણુની યોગનિદ્રામાં લીન થઈ જાય—એ જ જગતની સંહૃતિ. મુક્તિ એટલે સ્થૂલ‑સૂક્ષ્મ દેહો ત્યજી જીવનું પોતાના સ્વરૂપમાં શાશ્વત સ્થિત થવું.
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
જેનાથી સૃષ્ટિનો આભાસ, તેનો આશ્રય અને તેનો નિરોધ—બધું નિશ્ચિત થાય છે, તે જ આશ્રય છે. તે પરબ્રહ્મ, પરમાત્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે જ પરમ સત્ય અને સર્વકારણ છે.
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
ઇન્દ્રિયોના સાધનો સહિત જે જીવ છે તે અધ્યાત્મિક પુરુષ કહેવાય. ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતા અધિદૈવિક કહેવાય. અને બંનેના સંયોગ‑વિચ્છેદથી જે સ્થૂલ દેહરૂપે દેખાય તે અધિભૌતિક પુરુષ કહેવાય.
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
આ ત્રણમાંથી એક ન હોય તો બીજું સમજાતું નથી; આ ત્રય પરસ્પર આશ્રિત છે. પરંતુ જે સર્વનો સાક્ષી છે અને ‘આશ્રયનો પણ આશ્રય’ છે, તે પરમાત્મા સ્વતંત્ર છે; તે જ પરમ આશ્રય છે.
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
મહાવિષ્ણુરૂપ પુરુષ કારણસાગરમાંથી પ્રગટ થઈ બ્રહ્માંડોને અલગ‑અલગ કરી, દરેક બ્રહ્માંડમાં શયનસ્થાન ઇચ્છીને પવિત્ર ગર્ભોદક જળ સર્જી તેમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
ભગવાને પોતાની સર્જેલી જળરાશિઓમાં સહસ્ર વર્ષો સુધી નિવાસ કર્યો. પરમ પુરુષમાંથી ઉત્પન્ન જળ ‘નાર’ કહેવાય છે, અને તે જળ પર શયન કરવાથી તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
દ્રવ્ય, કર્મ, કાળ, સ્વભાવ (ગુણો) અને જીવ—આ બધું માત્ર તેની કૃપાથી જ અસ્તિત્વમાં છે; અને તે ઉપેક્ષા કરે તો ક્ષણમાં બધું અસ્તિત્વહીન થઈ જાય છે.
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
એકમાત્ર પ્રભુ યોગનિદ્રાની શય્યા પરથી ઉઠીને, વૈવિધ્યમય સૃષ્ટિ પ્રગટ કરવાની ઇચ્છાથી, પોતાની માયાશક્તિ દ્વારા સુવર્ણવર્ણ પૌરુષ-વીર્યને ત્રણ રીતે પ્રગટ કર્યું.
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
પ્રભુની એક જ પૌરુષ શક્તિ અધિદૈવ, અધ્યાત્મ અને અધિભૂત એમ ત્રણ રૂપે વિભાજિત થાય છે; તે કેવી રીતે થાય છે તે મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
પ્રગટ મહાવિષ્ણુના દિવ્ય શરીર અંદર સ્થિત આકાશમાંથી, તેમની ચેષ્ટાથી, ઇન્દ્રિય-તેજ, માનસિક સામર્થ્ય અને દેહબળ ઉત્પન્ન થયા; ત્યારબાદ મહાપ્રાણ—સમસ્ત જીવશક્તિનું મૂળ—પ્રગટ થયું.
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
જેમ રાજાના અનુગામી પોતાના સ્વામીનું અનુસરણ કરે છે, તેમ સમષ્ટિ પ્રાણશક્તિ ગતિમાં આવે ત્યારે સર્વ જીવો ગતિમાન થાય છે; અને તે વિરમે ત્યારે સર્વની ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ પણ થંભી જાય છે।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
વિરાટ્-પુરુષના પ્રાણથી ઉદ્દીપિત થતાં ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થઈ; અને પ્રભુએ પીવા તથા ખાવાની ઇચ્છા કરતાં જ મોઢું ખુલ્લું થઈ પ્રગટ થયું।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
મોઢામાંથી તાલુ પ્રગટ થયું અને ત્યાં જ જીભ પણ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યારબાદ જીભે આસ્વાદી શકે એવા અનેક રસો પ્રગટ થયા।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
પરમ પ્રભુ બોલવા ઇચ્છ્યા ત્યારે મોઢામાંથી વાણી પ્રગટ થઈ; અને એ જ મોઢામાંથી વાણીના નિયંત્રણ દેવ અગ્નિ પણ ઉત્પન્ન થયા. પરંતુ જ્યારે તેઓ જળમાં શયન હતા ત્યારે આ કાર્યો લાંબા સમય સુધી સ્થગિત રહ્યા।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
ત્યારબાદ પરમ પુરુષે સુગંધ સૂંઘવાની ઇચ્છા કરતાં નાસિકાછિદ્રો અને શ્વાસ-પ્રશ્વાસ પ્રગટ થયા; ઘ્રાણેન્દ્રિય અને ગંધો ઉત્પન્ન થયા તથા ગંધ વહન કરનાર વાયુદેવ પણ પ્રગટ થયા।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
જ્યારે સર્વત્ર અંધકાર હતો, ત્યારે ભગવાને પોતાને અને સૃષ્ટિને જોવા ઇચ્છા કરી. ત્યારે નેત્રો પ્રગટ થયા; સૂર્ય પ્રકાશદેવતા, દૃષ્ટિશક્તિ અને દૃશ્ય વિષય પણ પ્રગટ થયા.
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
મહર્ષિઓમાં આત્મતત્ત્વ જાણવા ઇચ્છા જાગતાં, ભગવાનમાં સાંભળવાની ઇચ્છા ઉદિત થઈ. ત્યારે કાન પ્રગટ થયા; દિશાઓ અધિષ્ઠાત્રી, શ્રવણશક્તિ અને શ્રવ્ય વિષય પણ પ્રગટ થયા.
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
જ્યારે પદાર્થની નરમાઈ-કઠિનાઈ, હલકાપણું-ભારેપણું, ગરમી-ઠંડક વગેરે ગુણો અનુભવવાની ઇચ્છા થઈ, ત્યારે સ્પર્શનો આધાર ત્વચા પ્રગટ થઈ; ત્વચાના રંધ્રો, શરીરના રોમ અને તેમના અધિષ્ઠાતા (વૃક્ષદેવતા) પણ ઉત્પન્ન થયા. ત્વચાની અંદર-બહાર વાયુનું આવરણ હોવાથી સ્પર્શગુણ પ્રબળ થયો.
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
પછી પરમ પુરુષે વિવિધ કર્મ કરવા ઇચ્છા કરી ત્યારે તેના બે હાથ પ્રગટ થયા. સાથે હાથોની શક્તિ, સ્વર્ગના દેવ ઇન્દ્ર અને બંને પર આધારિત ક્રિયાઓ (ગ્રહણ વગેરે) પણ પ્રગટ થઈ.
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
પછી ગતિને વશમાં કરવા ઇચ્છાથી તેના પગ પ્રગટ થયા, અને પગમાંથી વિષ્ણુ નામના અધિષ્ઠાતા દેવ ઉત્પન્ન થયા. તેમની સ્વયં દેખરેખથી મનુષ્યો પોતાના કર્મો દ્વારા યજ્ઞમાં હવિ અર્પણ કરવામાં વ્યસ્ત રહે છે.
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
ત્યારે કામસુખ, સંતાનોત્પત્તિ અને દિવ્ય અમૃતરસ માટે ભગવાને ઉપસ્થ/શિશ્ન પ્રગટ કર્યું; કામવિષય અને પ્રજાપતિ અધિદેવતા—બન્ને તેનો આશ્રય લે છે।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
પછી જ્યારે ભગવાને ભોજનના મલનો ત્યાગ કરવા ઇચ્છ્યું, ત્યારે ગુદ અને પાયુ-ઇન્દ્રિય પ્રગટ થયા અને તેના અધિદેવતા મિત્ર પણ પ્રગટ થયા; ઇન્દ્રિય અને ત્યાજ્ય પદાર્થ બન્ને તેનો આશ્રય લે છે।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
પછી એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં ગમન કરવાની ઇચ્છા થતાં નાભિદ્વાર, અપાનવાયુ અને મૃત્યુ એકસાથે પ્રગટ થયા; નાભિ મૃત્યુ અને વિભાજક શક્તિ—બન્નેનું આશ્રય છે।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
અન્ન અને પાન મેળવવાની ઇચ્છાથી ઉદર, આંતરડાં અને નાડીઓ પ્રગટ થઈ; નદીઓ અને સમુદ્રો તેમની તૃપ્તિ અને પોષણના આધાર બન્યા।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
પોતાની આત્મમાયાની લીલાઓનું ચિંતન કરવાની ઇચ્છાથી હૃદય પ્રગટ થયું; ત્યારબાદ મન, ચંદ્ર (મનનો અધિદેવ), સંકલ્પ અને કામ પણ પ્રગટ થયા।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
ત્વચાની પાતળી પડ, ચર્મ, માંસ, રક્ત, મેદ, મજ્જા અને અસ્થિ—આ સાત ધાતુઓ પૃથ્વી, જળ અને અગ્નિમય છે; પ્રાણ આકાશ, જળ અને વાયુથી ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
ઇન્દ્રિયો ગુણાત્મક છે, અને ગુણો ભૂતાદિ (અહંકાર)માંથી ઉત્પન્ન થાય છે. મન સર્વ વિકારોનું આશ્રય છે, અને બુદ્ધિ વિવેક-જ્ઞાનનું સ્વરૂપ છે।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
આ રીતે મેં તને ભગવાનનું સ્થૂલ રૂપ વર્ણવ્યું; તે મહી વગેરે આઠ આવરણોથી બહારથી આવૃત છે।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
આથી પરે અતિ સૂક્ષ્મતમ, અવ્યક્ત અને નિર્વિશેષ તત્ત્વ છે—જેને ન આદિ, ન મધ્ય, ન અંત; તે નિત્ય છે અને વાણી તથા મનથી પરે છે।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
મેં ભૌતિક દૃષ્ટિથી વર્ણવેલા ભગવાનના આ બંને રૂપોને—તેમને યથાર્થ રીતે જાણનારા શુદ્ધ ભક્તો માયાસૃષ્ટ માનતાં હોવાથી બંનેને સ્વીકારતા નથી।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
તે ભગવાન બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરીને પોતાના દિવ્ય નામ, રૂપ, ગુણ, લીલા, પરિકર અને વૈવિધ્ય પ્રગટ કરે છે; સ્વયં અકર્તા હોવા છતાં કર્મમાં રત જણાય છે।
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
હે રાજન, પ્રજાપતિઓ, મનુઓ, દેવો, ઋષિઓ, પિતૃગણ, સિદ્ધ-ચારણ-ગંધર્વ, વિદ્યાધર, અસુર, ગુહ્યક, કિન્નર, અપ્સરા, નાગ-સર્પ, કિમ્પુરુષ, મનુષ્યો, માતૃલોકવાસી, રાક્ષસ, પિશાચ, પ્રેત-ભૂત-વિનાયક, કૂષ્માંડ, ઉન્માદ, વેતાલ, યાતુધાન, ગ્રહ વગેરે—આ બધાને પરમેશ્વર પૂર્વકર્મ મુજબ સર્જે છે।
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
હે રાજન, કિન્નર-અપ્સરા, નાગ-સર્પ, કિમ્પુરુષ, મનુષ્યો, માતૃલોકવાસી, રાક્ષસ-પિશાચ અને પ્રેત-ભૂત-વિનાયક—આ બધાને પરમેશ્વર પૂર્વકર્મ મુજબ સર્જે છે।
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
હે રાજન, કૂષ્માંડ, ઉન્માદગ્રસ્ત, વેતાલ, યાતુધાન, ગ્રહ; તેમજ પક્ષીઓ, મૃગ, પશુ, વૃક્ષ, પર્વત અને સરીસૃપ—આ બધાને પરમેશ્વર કર્મ મુજબ સર્જે છે।
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
હે રાજન, જળ-સ્થળ-નભમાં વસતા અન્ય જીવો—દ્વિવિધ, ચતુર્વિધ, શુભ-અશુભ અને મિશ્ર સ્થિતિ ધરાવતા—આ કર્મની ગતિઓ છે; તેઓ બધા પોતાના પૂર્વકર્મ મુજબ પરમેશ્વર દ્વારા સર્જાય છે।
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણ ગુણોના ભેદથી દેવ, મનુષ્ય અને નારકીય જીવો થાય છે. હે રાજન, એકેક ગુણ પણ અન્ય બેના મિશ્રણથી ત્રિધા વિભાજિત થાય છે; જ્યારે એક ગુણ બીજા બે દ્વારા દબાય છે, ત્યારે જીવની ગતિ અને સ્વભાવ તે મુજબ બને છે.
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
એ જ ભગવાન જગતના ધાતા છે અને ધર્મરૂપ ધારણ કરનાર છે. સૃષ્ટિ સ્થાપી, તિર્યક્, મનુષ્ય અને સુરાદિ રૂપોથી વિશ્વનું પોષણ કરે છે અને અવતાર લઈને બંધાયેલ જીવનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
પછી કલ્પાંતમાં ભગવાન કાલાગ્નિ-રુદ્ર સ્વરૂપે પોતાની જ સૃષ્ટિ થયેલ આ જગતને સમય આવે ત્યારે સંહારે છે, જેમ પવન વાદળોના સમૂહને હટાવી દે છે.
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
આ રીતે ભગવત્તમ ભગવાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ શુદ્ધ ભક્તો તો આ ભાવથી પણ પરે, વધુ મહિમાવંત દિવ્ય દર્શન જોવા યોગ્ય છે.
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
પરમ ભગવાન માટે સૃષ્ટિ-પ્રલય વગેરે કર્મોમાં સીધું કર્તૃત્વ લાગુ પડતું નથી. વેદોમાં તેમનો સીધો હસ્તક્ષેપ કહેવાયો છે તે માત્ર ‘પ્રકૃતિ જ કર્તા છે’ એવી માન્યતા દૂર કરવા માટે; તે માયાથી આરોપિત વર્ણન છે.
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
આ બ્રહ્માના એક દિવસના સમયગાળામાં સૃષ્ટિ-પ્રલયની પ્રક્રિયાનું સંક્ષિપ્ત નિયમવિધાન છે. આ જ સામાન્ય વિધિથી પ્રાકૃત અને વૈકૃત સર્ગો થાય છે, અને મહત્તત્ત્વની સૃષ્ટિમાં પ્રકૃતિનું વિસ્તરણ-વિસર્જન પણ આ જ નિયમથી થાય છે.
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
હે રાજા, કાળનું પરિમાણ અને તેના સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ લક્ષણરૂપ સ્વરૂપને હું યોગ્ય સમયે સમજાવીશ; પરંતુ અત્યારે પાદ્મ-કલ્પનું વર્ણન સાંભળો.
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
શૌનક ઋષિએ કહ્યું—હે સૂત, તમે અમને અગાઉ જણાવ્યું હતું કે ભાગવતોત્તમ વિદુર (ક્ષત્તા) અત્યંત દુસ્ત્યજ સંબંધીઓને ત્યજી પૃથ્વીના તીર્થસ્થાનોમાં વિચર્યા. તેથી હવે હું વિદુર વિષે પૂછું છું.
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
શૌનક ઋષિએ કહ્યું—હે સૌમ્ય, વિદુર (ક્ષત્તા) અને કૌશારવિ મૈત્રેય વચ્ચે જે અધ્યાત્માશ્રિત સંવાદ થયો, વિદુરે શું પૂછ્યું અને મૈત્રેયે કયો તત્ત્વ ઉપદેશ્યો—તે અમને કહો. તેમજ વિદુરે બંધુત્યાગ કયા કારણે કર્યો, પછી ફરી ઘરે કેમ આવ્યો, અને તીર્થસ્થાનોમાં તેણે શું આચરણ કર્યું—એ પણ જણાવો.
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
હે સૌમ્ય, અમને વિદુરની સર્વ પ્રવૃત્તિઓ કહો—તેણે બંધુત્યાગ કયા કારણે કર્યો, કેવી રીતે ફરી ઘરે આવ્યો, અને તીર્થસ્થાનોમાં તેણે શું આચરણ કર્યું; તેમજ મૈત્રેયના ઉપદેશનો સાર પણ યથાર્થ રીતે જણાવો.
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
શ્રી સૂત ગોસ્વામી બોલ્યા—રાજા પરીક્ષિતના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે મહામુનિએ જે કહ્યું હતું, તે જ હું પ્રશ્નાનુસાર ક્રમે તમને કહું છું; ધ્યાનથી સાંભળો।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.