Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
નર-નારાયણની સ્તુતિ સફળ થતાં મુનિ માર્કંડેય સમક્ષ ભગવાન પ્રગટ થયા અને તેમના બ્રહ્મચર્ય, તપ, વેદાધ્યયન, નિયમ તથા અચલ ધ્યાનની પ્રશંસા કરીને વર આપવા લાગ્યા. મુનિએ ભૌતિક વરો નકાર્યા—કહ્યું કે પ્રભુનું દર્શન જ પરમ દાન છે—તથાપિ એક કૃપા માગી: જે માયાથી જગત નાનાવિધ ભૌતિક રૂપે દેખાય છે, તે માયા જોવા દે. ભગવાને મંજૂરી આપી અંતર્ધાન લીધું. મુનિ ભાવસમાધિમાં લીન રહી સતત પૂજા કરતા; ક્યારેક વિધિ પણ ભૂલી જતા. પછી પુષ્પભદ્રા તટે સંધ્યા-પૂજામાં અચાનક પ્રલય—ભયંકર પવન, મેઘગર્જના અને સર્વવ્યાપી જળપ્રલય; સમગ્ર સૃષ્ટિ ડૂબી ગઈ. એકલા માર્કંડેય ભૂખ, ભય અને સમુદ્રી જીવોના ત્રાસમાં ‘લાખો વર્ષો’ સુધી ભટક્યા. અંતે નાનું દ્વીપ, વડનું વૃક્ષ અને પાન પર તેજસ્વી શિશુ દેખાયો; શિશુએ શ્વાસથી તેમને અંદર ખેંચી લીધા, જ્યાં તેના દેહમાં પ્રલયપૂર્વ સમગ્ર બ્રહ્માંડ દર્શાયું, પછી ફરી બહાર છોડ્યા. આલિંગન કરવા દોડ્યા તો શિશુ અદૃશ્ય, અને તરત જ પ્રલય પણ લુપ્ત; મુનિ આશ્રમમાં પરત આવ્યા—નિરોધ, કાળ અને આશ્રયના ઉપસંહાર માટે ભૂમિકા.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
સૂતજી બોલ્યા— બુદ્ધિમાન માર્કંડેય મુનિએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં નરનાં સખા ભગવાન નારાયણ પ્રસન્ન થયા અને ભૃગુવંશ-શ્રેષ્ઠ તે ઋષિને સંબોધીને બોલ્યા.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા— અરે અરે! તું બ્રહ્મર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. આત્મસમાધિથી તું સિદ્ધ થયો છે; અને મારા પ્રત્યે અચલ ભક્તિ, તપ, વેદાધ્યયન તથા સંયમથી તું જીવનને પરિપૂર્ણ કર્યું છે.
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
તારા મહાવ્રતના આચરણથી અમે સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છીએ. તારો કલ્યાણ થાઓ— તું જે વર ઇચ્છે તે સ્વીકાર; હું વરદાતા છું, તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ.
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
ઋષિ બોલ્યા— હે દેવોના દેવેશ! તમારી જય હો. હે અચ્યુત! તમે શરણાગત ભક્તોના દુઃખ હરો છો. મારા માટે એટલું જ વર પૂરતું છે કે તમે મને દર્શન આપ્યું.
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
યોગથી પરિપક્વ મન ધરાવતા બ્રહ્મા આદિ દેવોએ તમારા શ્રીપદ્મચરણોના દર્શન માત્રથી જ ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કર્યું; હે પ્રભુ, હવે તમે સ્વયં મારી આંખો સામે પ્રગટ થયા છો।
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
હે કમળપત્રાક્ષ પ્રભુ, હે પુણ્યશ્લોકોના શિખામણિ! તમારા દર્શનથી હું તૃપ્ત છું, છતાં જે તમારી માયાશક્તિના પ્રભાવથી સમગ્ર લોક અને તેના પાલક દેવતાઓ સત્યને ભૌતિક વૈવિધ્યરૂપ માને છે, તે માયાને હું જોવા ઇચ્છું છું।
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
સૂતજી બોલ્યા—હે વિદ્વાન શૌનક! મુનિ માર્કંડેયની સ્તુતિ અને પૂજાથી સંતોષ પામેલા ભગવાન સ્મિત સાથે “તથાસ્તુ” કહી, પછી બદરિકાશ્રમস্থিত પોતાના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
પ્રભુની માયાશક્તિ જોવા ઇચ્છાનો જ સતત વિચાર કરતાં તે ઋષિ પોતાના આશ્રમમાં જ રહ્યો. અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, જળ, પૃથ્વી, વાયુ, વીજળી, આકાશ અને પોતાના હૃદયમાં સર્વત્ર હરિનું ધ્યાન કરી, મનમાં કલ્પિત સામગ્રીથી તેમની પૂજા કરતો; પરંતુ ક્યારેક પ્રભુપ્રેમની તરંગોમાં ડૂબી જઈ પોતાની નિયમિત પૂજા પણ ભૂલી જતો।
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
પ્રભુની માયાશક્તિ જોવા ઇચ્છાનો જ સતત વિચાર કરતાં તે ઋષિ પોતાના આશ્રમમાં જ રહ્યો. અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, જળ, પૃથ્વી, વાયુ, વીજળી, આકાશ અને પોતાના હૃદયમાં સર્વત્ર હરિનું ધ્યાન કરી, મનમાં કલ્પિત સામગ્રીથી તેમની પૂજા કરતો; પરંતુ ક્યારેક પ્રભુપ્રેમની તરંગોમાં ડૂબી જઈ પોતાની નિયમિત પૂજા પણ ભૂલી જતો।
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ શૌનક બ્રાહ્મણ! એક દિવસે પુષ્પભદ્રા નદીના કાંઠે મુનિ માર્કંડેય સંધ્યા-ઉપાસના કરતા હતા; ત્યારે અચાનક મહા પ્રચંડ પવન ઊઠ્યો.
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
તે પવન ભયંકર ગર્જના કરતો હતો અને તેની પાછળ વિકરાળ વાદળો ઉમટ્યા. વીજળીની ચમક અને ઊંચા ગડગડાટ સાથે તેમણે ગાડીનાં ચકરાં જેટલી ભારે વરસાદની ધારાઓ ચારે તરફ વરસાવી.
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
પછી ચારેય તરફ ચાર મહાસાગરો દેખાયા; પવનના વેગે ઉછળતી તરંગો સાથે તેઓ ધરતીની સપાટી ગળી જવા લાગ્યા. તેમાં ભયંકર સમુદ્રી દાનવો, ડરામણા ભમરો અને અશુભ ગર્જનાઓ હતી.
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
મુનિએ પોતાને સહિત સમગ્ર જગતના જીવોને અંદર-બહાર કઠોર પવન, આકાશને વટાવી ઊઠતી મહાલહેરો, વીજળી અને ઉગ્ર જળપ્રવાહોથી પીડિત જોયા. ધરતી સંપૂર્ણ જળમગ્ન થતાં તે વ્યાકુળ અને ભયભીત થયો.
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
માર્કંડેય જોતા જ રહ્યા; વાદળોની અવિરત વર્ષાથી સમુદ્ર વધુ ને વધુ ભરાતો ગયો. વાવાઝોડાથી ઉથલપાથલ થયેલો મહાસાગર ભયંકર તરંગો સાથે ઉછળી, દ્વીપો, પર્વતો અને ખંડો સહિત સમગ્ર ધરતીને ઢાંકી ગયો.
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
જળે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, સ્વર્ગ અને દેવલોકને ઢાંકી દીધાં; ત્રિલોક દિશાઓ સહિત સર્વત્ર પૂરથી ભરાઈ ગયું. સૌમાં માત્ર મહામુનિ માર્કંડેય જ બચ્યા; વિખેરાયેલી જટાઓ સાથે તેઓ જડ-અંધ સમાન જળમાં એકલા ભટકતા રહ્યા.
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
ભૂખ-તરસથી પીડિત, મકરો અને તિમિંગિલોના હુમલાથી ત્રસ્ત, તરંગો અને પવનના પ્રહારોમાં ઘાયલ થઈ તે અનંત અંધકારમાં પડી ગયો. થાકથી દિશાભ્રમિત થઈ ભટકતાં તેને આકાશ અને ધરતીનો પણ ભેદ ન રહ્યો.
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
ક્યારેક તે મહાવર્તમાં ડૂબી જતો, ક્યારેક પ્રચંડ તરંગોથી તાડિત થતો; ક્યાંક જલચરો પરસ્પર ઘાત કરતાં કરતાં તેને ગળી જવા ધમકાવતા. ક્યારેક શોક, ક્યારેક મોહ, ક્યારેક દુઃખ, સુખ, ભય—અને ક્યારેક વ્યાધિ વગેરેની તીવ્ર પીડાથી તે પોતાને મરણાસન્ન અનુભવતો.
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
ક્યારેક તે મહાવર્તમાં ડૂબી જતો, ક્યારેક પ્રચંડ તરંગોથી તાડિત થતો; ક્યાંક જલચરો પરસ્પર ઘાત કરતાં કરતાં તેને ગળી જવા ધમકાવતા. ક્યારેક શોક, ક્યારેક મોહ, ક્યારેક દુઃખ, સુખ, ભય—અને ક્યારેક વ્યાધિ વગેરેની તીવ્ર પીડાથી તે પોતાને મરણાસન્ન અનુભવતો.
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
તે પ્રલયજળમાં ભટકતા માર્કંડેયના—જેનુ ચિત્ત ભગવાન વિષ્ણુની માયાથી આવૃત હતું—કરોડો કરોડ વર્ષોના હજારો અને સૈકડા વીતી ગયા.
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
એક વખત જળમાં ભ્રમણ કરતાં દ્વિજ માર્કંડેયે પૃથ્વીના પીઠ પર એક નાનું દ્વીપ જોયું; ત્યાં ફળ-પલ્લવોથી શોભિત એક નવો વડવૃક્ષ ઊભો હતો।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
તે વડવૃક્ષની ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) શાખા પર તેણે એક શિશુ જોયો—પાનના પોટલામાં શયન કરતો, અને પોતાની પ્રભાથી અંધકારને ગળી જતો।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
શિશુ નિર્દોષ મરકત જેવો શ્યામ હતો; તેનું શ્રીમદ્ મુખકમળ તેજસ્વી, કંઠ પર શંખરેખા જેવી નિશાનીઓ. વિશાળ વક્ષ, સુઘડ નાસિકા, સુંદર ભ્રૂ; કાન દાડિમપુષ્પ સમા મનોહર અને અંદર શંખાવર્ત જેવી વળાંકવાળી. કમલગર્ભ સમા લાલચટ્ટા નેત્રકોણ, હૃદયહારી હાસ્યદૃષ્ટિ; શ્વાસ સાથે કેશ કંપે, અને વટપત્ર સમા ઉદર પર નાભિ આસપાસની વળીઓ હલનચલન કરે. વિપ્રશ્રેષ્ઠે આશ્ચર્યથી જોયું—શિશુએ કોમળ આંગળીઓથી પોતાનું ચરણકમળ ઉંચકી, પગનો અંગૂઠો મુખમાં મૂકી ચૂસતો હતો।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
શિશુ નિર્દોષ મરકત જેવો શ્યામ હતો; તેનું શ્રીમદ્ મુખકમળ તેજસ્વી, કંઠ પર શંખરેખા જેવી નિશાનીઓ. વિશાળ વક્ષ, સુઘડ નાસિકા, સુંદર ભ્રૂ; કાન દાડિમપુષ્પ સમા મનોહર અને અંદર શંખાવર્ત જેવી વળાંકવાળી. કમલગર્ભ સમા લાલચટ્ટા નેત્રકોણ, હૃદયહારી હાસ્યદૃષ્ટિ; શ્વાસ સાથે કેશ કંપે, અને વટપત્ર સમા ઉદર પર નાભિ આસપાસની વળીઓ હલનચલન કરે. વિપ્રશ્રેષ્ઠે આશ્ચર્યથી જોયું—શિશુએ કોમળ આંગળીઓથી પોતાનું ચરણકમળ ઉંચકી, પગનો અંગૂઠો મુખમાં મૂકી ચૂસતો હતો।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
શિશુ નિર્દોષ મરકત જેવો શ્યામ હતો; તેનું શ્રીમદ્ મુખકમળ તેજસ્વી, કંઠ પર શંખરેખા જેવી નિશાનીઓ. વિશાળ વક્ષ, સુઘડ નાસિકા, સુંદર ભ્રૂ; કાન દાડિમપુષ્પ સમા મનોહર અને અંદર શંખાવર્ત જેવી વળાંકવાળી. કમલગર્ભ સમા લાલચટ્ટા નેત્રકોણ, હૃદયહારી હાસ્યદૃષ્ટિ; શ્વાસ સાથે કેશ કંપે, અને વટપત્ર સમા ઉદર પર નાભિ આસપાસની વળીઓ હલનચલન કરે. વિપ્રશ્રેષ્ઠે આશ્ચર્યથી જોયું—શિશુએ કોમળ આંગળીઓથી પોતાનું ચરણકમળ ઉંચકી, પગનો અંગૂઠો મુખમાં મૂકી ચૂસતો હતો।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
શિશુનો વર્ણ નિર્દોષ પન્ના જેવો નીલ-શ્યામ હતો; તેનું શ્રીમુખ કમળ જેવું તેજસ્વી, કંઠે શંખરેખા સમા ચિહ્નો, વિશાળ વક્ષ, સુઘડ નાસિકા, સુંદર ભ્રૂઓ. કાન દાડમના ફૂલ જેવા અને અંદર શંખાવર્ત જેવી વળીઓવાળા; આંખના ખૂણા કમળગર્ભ સમા લાલિમાયુક્ત, પ્રવાળ સમા અધરોની કાંતિએ તેના અમૃતમય મોહક સ્મિતને થોડું લાલ કર્યું. શ્વાસ સાથે વાળ કંપતા અને વટપત્ર સમા ઉદરની વળીઓ હલતાં ઊંડી નાભિ વિકૃત થતી. ત્યારે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે આશ્ચર્યથી જોયું—શિશુએ કોમળ આંગળીઓથી પોતાનું કમળચરણ ઊંચું કરી મુખમાં મૂકી પગની આંગળી ચૂસવા લાગી।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
તે બાળકના દર્શનથી માર્કંડેયનો સર્વ થાક દૂર થયો. આનંદથી તેનું હૃદય-કમળ અને નેત્ર-કમળ પૂરેપૂરું ખીલી ઊઠ્યું અને દેહમાં રોમાંચ થયો. આ અદ્ભુત શિશુ કોણ છે એવી વિસ્મયભરી શંકાથી ઋષિ તેને પૂછવા માટે તેની સામે આગળ વધ્યા।
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
એ જ ક્ષણે શિશુએ શ્વાસ ખેંચ્યો અને ભાર્ગવ માર્કંડેય મચ્છર જેવો તેના શરીરમાં પ્રવેશી ગયો. ત્યાં તેણે સમગ્ર બ્રહ્માંડને પ્રલય પહેલાં જેવું હતું તેમ જ સંપૂર્ણ રીતે ગોઠવાયેલું જોયું. આ જોઈ તે અત્યંત આશ્ચર્યચકિત અને મોહગ્રસ્ત થયો।
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ઋષિએ સમગ્ર બ્રહ્માંડ જોયું—આકાશ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, તારામંડળ, પર્વતો અને સમુદ્રો, મહાદ્વીપો અને ખંડો, વિવિધ વર્ષભૂમિઓ, ચારેય દિશાઓનો વિસ્તાર, દેવો અને અસુરો. વનો, દેશો, નદીઓ, નગરો અને ખાણો, ખેતીવાળા ગામો અને ગૌચર વ્રજો, તેમજ વર્ણ-આશ્રમના વ્યવસાયિક અને આધ્યાત્મિક કર્મ-આચરણ. તેમણે મહાભૂતો અને તેમના ભૌતિક વિકારો, તેમજ કાળને પણ જોયો—જે બ્રહ્માના દિવસોમાં અસંખ્ય યુગો અને કલ્પોની ગતિ નિયંત્રિત કરે છે. ઉપરાંત, ભૌતિક જીવનના વ્યવહાર માટે રચાયેલું બીજું બધું પણ તેમણે જોયું—જાણે બધું જ સત્યરૂપે પ્રગટ થયું હોય।
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ઋષિએ સમગ્ર બ્રહ્માંડ જોયું—આકાશ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, તારામંડળ, પર્વતો અને સમુદ્રો, મહાદ્વીપો અને ખંડો, વિવિધ વર્ષભૂમિઓ, ચારેય દિશાઓનો વિસ્તાર, દેવો અને અસુરો. વનો, દેશો, નદીઓ, નગરો અને ખાણો, ખેતીવાળા ગામો અને ગૌચર વ્રજો, તેમજ વર્ણ-આશ્રમના વ્યવસાયિક અને આધ્યાત્મિક કર્મ-આચરણ. તેમણે મહાભૂતો અને તેમના ભૌતિક વિકારો, તેમજ કાળને પણ જોયો—જે બ્રહ્માના દિવસોમાં અસંખ્ય યુગો અને કલ્પોની ગતિ નિયંત્રિત કરે છે. ઉપરાંત, ભૌતિક જીવનના વ્યવહાર માટે રચાયેલું બીજું બધું પણ તેમણે જોયું—જાણે બધું જ સત્યરૂપે પ્રગટ થયું હોય।
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
તેણે હિમાલય, પુષ્પભદ્રા નદી અને પોતાનો આશ્રમ જોયો, જ્યાં તેને નર-નારાયણ ઋષિઓના દર્શન થયા હતા. પછી માર્કંડેયે સમગ્ર વિશ્વને જોતા જ, શિશુના શ્વાસથી તે બહાર ફેંકાઈ પ્રલય-સમુદ્રમાં ફરી પડ્યો.
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
તે વિશાળ સમુદ્રમાં તેણે ફરી નાનકડા દ્વીપ પર ઉગેલો વડવૃક્ષ અને તેના પાનના ખોળામાં શયન કરતો શિશુ જોયો. પ્રેમામૃતભર્યા સ્મિત સાથે શિશુએ આંખના ખૂણેથી તેને જોયો; અને માર્કંડેયે નેત્રો દ્વારા તેને હૃદયમાં સ્થાપ્યો. અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તે અધોક્ષજ ભગવાનને આલિંગન કરવા દોડ્યો.
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
તે વિશાળ સમુદ્રમાં તેણે ફરી નાનકડા દ્વીપ પર ઉગેલો વડવૃક્ષ અને તેના પાનના ખોળામાં શયન કરતો શિશુ જોયો. પ્રેમામૃતભર્યા સ્મિત સાથે શિશુએ આંખના ખૂણેથી તેને જોયો; અને માર્કંડેયે નેત્રો દ્વારા તેને હૃદયમાં સ્થાપ્યો. અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તે અધોક્ષજ ભગવાનને આલિંગન કરવા દોડ્યો.
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
એ જ ક્ષણે સాక్షાત ભગવાન—યોગાધીશ અને સર્વના હૃદય-ગુહામાં નિવાસ કરનાર—ઋષિની નજરથી તરત અંતર્ધાન થઈ ગયા; જેમ અયોગ્ય માણસની સિદ્ધિઓ અચાનક લુપ્ત થઈ જાય છે.
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
પ્રભુ અદૃશ્ય થતાં જ, હે બ્રાહ્મણ, તે વડવૃક્ષ, તે મહાજળ અને લોકસંપ્લવ પણ ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને માર્કંડેયે પોતાને પહેલાંની જેમ પોતાના આશ્રમમાં જ હાજર જોયો.
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.