Dvadasha Skandha Adhyaya 6 - Srimad Bhagavatam | Gujarati | Vedapath

Vyasa

Dvadasha SkandhaAdhyaya 680 Verses

Adhyaya 6

Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage

શુકદેવ ગોસ્વામીનું સંપૂર્ણ વર્ણન પૂર્ણ થયા પછી મહારાજ પરિક્ષિત અંતિમ કૃતજ્ઞતા અર્પે છે. હરિમાં લીન હોવાથી તક્ષકનો ભય નથી અને વારંવાર મૃત્યુ પણ ભયજનક નથી એમ કહી, વાણી અને ઇન્દ્રિયોને ભગવાન અધોક્ષજમાં લય કરવા પરવાનગી માગે છે. શુકદેવ અનુમતિ આપી પ્રસ્થાન કરે છે. પરિક્ષિત ગંગાતટે ઉત્તરમુખ થઈ યોગસ્થિરતામાં બેસી પરમ સત્યમાં મન સ્થિર કરી પ્રાણને નિશ્ચલ કરે છે. કશ્યપને લાંચથી અટકાવી તક્ષક છદ્મવેશમાં આવી દંશ કરે છે; રાજદેહ ભસ્મ થાય છે અને દેવગણ શોક તથા સ્તુતિ કરે છે. પછી જનમેજયનો ક્રોધ, સર્પસત્ર, તક્ષકનું ઇન્દ્રશરણ અને બૃહસ્પતિનો કર્મસિદ્ધાંત—પ્રાણી પોતાના કર્મથી જ જન્મ-મરણ પામે છે—શીખવતાં જનમેજય યજ્ઞ રોકે છે. ત્યારબાદ શબદ-બ્રહ્મ તત્ત્વ: સૂક્ષ્મ દિવ્ય નાદ, ઓંકારની ઉત્પત્તિ, અ-ઉ-મ્ ત્રિરુપ, બ્રહ્મા દ્વારા વેદપ્રકાશ, વ્યાસનું ચતુર્વિભાજન, શાખા-પરંપરા અને યાજ્ઞવલ્ક્યને સૂર્યથી નવા યજુરમંત્રોની પ્રાપ્તિ—કલીયુગમાં વેદરક્ષણનો સેતુ બને છે.

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मद‍ृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા: વ્યાસપુત્ર, સમદર્શી આત્મજ્ઞ શુકદેવ મુનિએ કહેલું સર્વ સાંભળી પરીક્ષિતે તેમના પાદમૂલનો આશ્રય લીધો. મસ્તક નમાવી પગે પ્રણામ કરી, હાથ જોડીને, વિષ્ણુરક્ષિત રાજાએ આ રીતે વિનંતી કરી.

Verse 2

राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥

રાજાએ કહ્યું: કરુણામય મહાત્મા! આપના અનુગ્રહથી હું કૃતાર્થ થયો છું. આપએ મને સాక్షાત્ અનાદિ-અનંત શ્રીહરિની આ કથા સંભળાવી છે.

Verse 3

नात्यद्भ‍ुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥

મને એમાં કશુ અચંબો નથી કે આપ જેવા મહાત્માઓ, જેમનું મન અચ્યૂત ભગવાનમાં લીન છે, અમ જેવા અજ્ઞાની અને સંસારતાપથી તપ્ત જીવો પર કૃપા કરો છો.

Verse 4

पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥

પ્રભુ, અમે આપથી આ શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણસંહિતા સાંભળી છે; તે સર્વ પુરાણોનો સાર છે અને તેમાં ઉત્તમશ્લોક ભગવાનનું સંપૂર્ણ વર્ણન થાય છે।

Verse 5

भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥

હે ભગવન, હવે હું તક્ષક વગેરે કે કોઈપણ મૃત્યુથી, તેમજ વારંવાર થતા મૃત્યુથી પણ ડરતો નથી; કારણ કે તમે દર્શાવેલ નિર્ભય બ્રહ્મ-નિર્વાણમાં હું પ્રવેશ્યો છું।

Verse 6

अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥

હે બ્રાહ્મણ, મને અનુમતિ આપો—હું મારી વાણી અને ઇન્દ્રિયોના સર્વ કાર્યો અધોક્ષજ પ્રભુને અર્પણ કરું. કામનામુક્ત ચિત્તને તેમાં લીન કરીને હું પ્રાણ ત્યાગીશ।

Verse 7

अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥

આપણે મને પરમ કલ્યાણકારી, ભગવાનના પરમ પદનું દર્શન કરાવ્યું છે. હવે હું જ્ઞાન અને આત્મસાક્ષાત્કારમાં સ્થિર છું; મારું અજ્ઞાન નાશ પામ્યું છે।

Verse 8

सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥

સૂત ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે વિનંતી થતાં ભગવાન બાદરાયણિ (શુકદેવ)એ રાજા પરીક્ષિતને અનુમતિ આપી. પછી રાજા અને હાજર ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત થઈ, ભિક્ષુઓ સાથે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 9

परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्‍मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥

ત્યારે રાજર્ષિ પરીક્ષિતે શુદ્ધ બુદ્ધિથી મનને આત્મામાં સ્થિર કરી પરમ સત્યનું ધ્યાન કર્યું; પ્રાણની ગતિ અટકી અને તે વૃક્ષ સમ અચળ થયા।

Verse 10

મહારાજ પરીક્ષિત ગંગાતટે પૂર્વમુખી દર્ભાસન પર બેઠા અને ઉત્તર તરફ મુખ કર્યું; યોગસિદ્ધિથી બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત કરી તેઓ આસક્તિ અને સંશયથી રહિત મહાયોગી બન્યા।

Verse 11

तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥

હે વિપ્રો, ક્રોધિત બ્રાહ્મણપુત્ર દ્વારા મોકલાયેલો તક્ષક નાગરાજ રાજાને મારવા જતા માર્ગમાં કશ્યપ મુનિને જોઈ ગયો।

Verse 12

तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥

તક્ષકે કિંમતી ભેટોથી વિષહારી કશ્યપને તૃપ્ત કરી પાછા ફેરવ્યા; પછી ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનાર તે બ્રાહ્મણવેશમાં રાજા પાસે જઈ તેને દંશ્યો।

Verse 13

ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥

બ્રહ્મભાવમાં સ્થિત તે રાજર્ષિનું દેહ સર્પવિષની અગ્નિથી સર્વ જીવો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તત્ક્ષણે ભસ્મ થઈ ગયું।

Verse 14

हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥

પૃથ્વી, આકાશ અને સર્વ દિશાઓમાં મહાન હાહાકાર થયો; દેવો, અસુરો, મનુષ્યો વગેરે સૌ અચંબિત થયા।

Verse 15

देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥

દેવલોકમાં દેવદુન્દુભિઓ ગુંજ્યાં, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગાયા; સાધુવાદી દેવોએ પુષ્પવર્ષા કરી।

Verse 16

जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्‌क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥

પિતાને તક્ષકે ઘાતક દંશ કર્યો એમ સાંભળીને જનમેજય અત્યંત ક્રોધિત થયો અને બ્રાહ્મણો સાથે સર્પસત્ર યજ્ઞમાં સર્વ નાગોને અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યો।

Verse 17

सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । द‍ृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥

સર્પસત્રના પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં મહોરગો બળતા જોઈ તક્ષક ભયથી વ્યાકુળ થઈ ઇન્દ્રની શરણમાં ગયો।

Verse 18

अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥

ત્યાં તક્ષકને ન જોઈ રાજા જનમેજયે બ્રાહ્મણોને કહ્યું— ‘સર્પોમાં અધમ તક્ષક આ અગ્નિમાં કેમ નથી બળતો?’

Verse 19

तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! શરણમાં આવેલા તક્ષક નાગનું રક્ષણ શક્ર ઇન્દ્ર કરે છે; તેણે અટકાવ્યાથી તે સર્પ અગ્નિમાં પડતો નથી।

Verse 20

पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥

આ સાંભળી ઉદારબુદ્ધિ જનમેજય (પરીક્ષિત) ઋત્વિજોને બોલ્યો—હે વિપ્રો! તો રક્ષક ઇન્દ્ર સાથે તક્ષકને અગ્નિમાં કેમ ન પાડીએ?

Verse 21

तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥

આ સાંભળી વિપ્રોએ યજ્ઞમાં ઇન્દ્ર સાથે તક્ષકને આહુતિ આપવા મંત્ર ઉચ્ચાર્યો—“હે તક્ષક! ઇન્દ્ર અને તેના મરુત્-ગણ સાથે તરત જ આ અગ્નિમાં પડી જા.”

Verse 22

इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥

બ્રાહ્મણોના બ્રહ્મોચ્ચારિત આક્ષેપવચનો વડે ઇન્દ્ર પોતાના સ્થાનથી હચમચી ગયો; વિમાન સહિત અને તક્ષક સહિત તે અત્યંત ગભરાઈ ગયો।

Verse 23

तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥

આકાશમાંથી વિમાન સહિત અને તક્ષક સહિત ઇન્દ્રને પડતો જોઈ, અંગિરસ મુનિના પુત્ર બૃહસ્પતિ રાજા જનમેજય પાસે જઈને આ રીતે બોલ્યા।

Verse 24

नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥

હે મનુષ્યેન્દ્ર રાજન! આ નાગરાજ તારા હાથે વધને યોગ્ય નથી, કારણ કે તેણે દેવોનું અમૃત પાન કર્યું છે; તેથી તે સામાન્ય જરા અને મરણના લક્ષણોને વશ નથી।

Verse 25

जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥

જીવનું જીવન, મરણ અને પરલોકગતિ—આ બધું તેના પોતાના કર્મથી જ થાય છે; હે રાજન, તેથી તેના સુખ-દુઃખનો દાતા ખરેખર બીજો કોઈ નથી।

Verse 26

सर्पचौराग्निविद्युद्‌भ्य: क्षुत्तृड्‌व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥

હે નૃપ! સર્પ, ચોર, અગ્નિ, વીજળી, ભૂખ, તરસ, રોગ વગેરે દ્વારા જ્યારે જીવ મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે પોતાના પૂર્વ આરબ્ધ કર્મનું ફળ જ ભોગવે છે।

Verse 27

तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥

અતએવ, હે રાજન, પરને હાનિ પહોંચાડવાના હેતુથી શરૂ કરાયેલું આ સત્રયજ્ઞ બંધ કરો. ઘણા નિર્દોષ સર્પો પહેલેથી જ બળી મરી ગયા છે; ખરેખર લોકો પોતાના દિષ્ટ કર્મફળને ભોગવે છે।

Verse 28

सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥

સૂત બોલ્યા—આ રીતે ઉપદેશ મળતાં મહારાજ જનમેજયે “તથાસ્તુ” કહ્યું. મહર્ષિના વચનનો માન રાખીને તેણે સર્પસત્ર બંધ કર્યું અને વાક્પતિ બૃહસ્પતિનું પૂજન કર્યું।

Verse 29

सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥

આ જ વિષ્ણુની મહામાયા છે—અજેય અને દુર્ગમ. પ્રભુના અંશ એવા જીવ પણ તેના પ્રભાવથી ગુણવૃત્તિઓમાં દેહાદિ ‘હું-મારું’ ભાવથી મોહિત થાય છે.

Verse 30

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥

એક પરમ તત્ત્વ છે, જ્યાં માયા નિર્ભય બનીને ‘આ દંભી છે, હું એને વશ કરી લઉં’ એમ વિચારીને પ્રભુત્વ જમાવી શકતી નથી. ત્યાં માયિક વાદવિવાદનાં અનેક મતજાળ નથી; ત્યાં આત્મવિદ્યાના સાચા શિષ્યો પ્રમાણાનુસાર સતત અનુસંધાન કરે છે. ત્યાં સંકલ્પ-વિકલ્પવાળું મન પ્રગટતું નથી; ન સર્જિત પદાર્થ, ન સૂક્ષ્મ કારણ, ન ભોગલાભ. ત્યાં અહંકાર અને ત્રિગુણોથી આવૃત બંધ જીવ પણ નથી. તે તત્ત્વ સીમિત અને સીમક બધું જ નકારે છે; તેથી મુનિએ સંસારની તરંગો રોકી તે પરમ સત્યમાં વિરામ લેવો જોઈએ.

Verse 31

Verse 32

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥

જે અસત્ય-અસારને છોડવા ઇચ્છે છે, તેઓ ‘નેતિ નેતિ’ એવી વિવેક-વિચારણા દ્વારા ક્રમે વિષ્ણુનું વૈષ્ણવ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. ક્ષુદ્ર ભૌતિકતા ત્યજી, અનન્ય પ્રેમથી હૃદયસ્થ પરમ સત્યને સમાધિમાં આલિંગે છે.

Verse 33

त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥

આવા ભક્તો વિષ્ણુનું પરમ પદ સમજે છે, કારણ કે દેહ અને ઘર આધારિત ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો દોષ તેમના અંદર રહેતો નથી.

Verse 34

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥

બધા અપમાનો સહન કરવો અને કોઈનું અપમાન ન કરવું. દેહાભિમાન છોડીને કોઈ સાથે વૈર ન બાંધવું.

Verse 35

नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥

અજેય અને અખંડ મેધાવાળા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને હું નમસ્કાર કરું છું. તેમના પાદપદ્મના ધ્યાનથી જ હું આ સંહિતાને સમજ્યો છું.

Verse 36

श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥

શ્રીશૌનકે કહ્યું—હે સૌમ્ય સૂત! વ્યાસદેવના પૈલ વગેરે મહાત્મા શિષ્યો, જે વેદાચાર્ય છે, તેમણે વેદો કેવી રીતે કહ્યા અને ગોઠવ્યા—અમને કહો.

Verse 37

सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! સમાધિમાં સ્થિર પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના હૃદય-આકાશમાંથી સૂક્ષ્મ નાદ પ્રગટ થયો; બાહ્ય શ્રવણવૃત્તિ રોકવાથી તે અનુભવી શકાય છે.

Verse 38

यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥

હે બ્રાહ્મણ! આ વેદના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપની ઉપાસનાથી યોગીઓ દ્રવ્ય, ક્રિયા અને કર્તા-ભાવથી થયેલા મલને ધોઈને અપુનર્ભવ પદને પામે છે.

Verse 39

ततोऽभूत्‍त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्ल‍िङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥

પછી તે સૂક્ષ્મ પરાત્પર સ્પંદનમાંથી ત્રણ ધ્વનિયુક્ત ઓંકાર પ્રગટ થયો, જે અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થઈ સ્વયં પ્રકાશિત છે. એ જ ઓંકાર ભગવાનના પરબ્રહ્મ, પરમાત્મા અને પરમ પુરુષ—ત્રણે સ્વરૂપોનું પવિત્ર પ્રતીક છે.

Verse 40

श‍ृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यद‍ृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥

આ ઓંકાર-સ્ફોટ અંતે અમૂર્ત અને ઇન્દ્રિયાતીત છે; પરમાત્મા ભૌતિક કાન વિના પણ, જાણે સુપ્ત-શ્રોતાની જેમ, તેને સાંભળે છે. એના દ્વારા વાણી પ્રગટ થાય છે અને આત્માના હૃદય-આકાશમાં તેનું પ્રાકટ્ય થાય છે.

Verse 41

આ ઓંકાર સ્વધામ-સ્વરૂપ પરમાત્માનો સాక్షાત્ વાચક છે. એ જ સર્વ મંત્રો, ઉપનિષદો અને વેદોનું ગુહ્ય સાર તથા સનાતન બીજ છે.

Verse 42

तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥

હે ભૃગુવંશશ્રેષ્ઠ! ઓંકારના ત્રણ વર્ણ—અ, ઉ, મ—મૂળ ધ્વનિઓ છે. એમના દ્વારા ગુણ, નામ, અર્થ અને વિવિધ વૃત્તિઓ સહિત ત્રિવિધ ભાવો ધારિત થાય છે.

Verse 43

ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥

તે જ ઓંકારમાંથી અજ ભગવાન બ્રહ્માએ અક્ષરોનો સમામ્નાય સર્જ્યો—સ્વર, સ્પર્શ, અંતઃસ્થ, ઊષ્મ વગેરે—અને હ્રસ્વ-દીર્ઘાદિ લક્ષણોથી તેમને ભિન્ન કર્યા.

Verse 44

तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥

એ જ ધ્વનિસમૂહથી સર્વશક્તિમાન બ્રહ્માએ પોતાના ચાર મુખોથી ચાર વેદ પ્રગટ કર્યા—ઓંકાર અને સાત વ્યાહૃતિઓ સહિત—ચાર વેદના ઋત્વિજોના કાર્ય અનુસાર યજ્ઞવિધિ પ્રચારવા માટે।

Verse 45

पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥

બ્રહ્માએ તે વેદો પોતાના પુત્રોને ભણાવ્યા; તેઓ બ્રાહ્મણોમાં મહર્ષિ અને વેદપાઠમાં નિપુણ હતા. તેઓ ધર્મોપદેશક બની પોતાના પુત્રોને પણ પરંપરાથી વેદો શીખવતા રહ્યા.

Verse 46

ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥

આ રીતે દૃઢવ્રત શિષ્યો પરંપરાથી વેદો પ્રાપ્ત કરતા રહ્યા અને ચાર યુગોના ચક્રમાં આ પરંપરા વહેતી રહી. દરેક દ્વાપરયુગના અંતે મહર્ષિઓ વેદોને સુવ્યવસ્થિત રીતે અલગ વિભાગોમાં સંપાદિત કરે છે.

Verse 47

क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥

કાળના પ્રભાવથી લોકોની આયુષ્ય, બળ અને બુદ્ધિ ક્ષીણ થઈ ગઈ—એ જોઈ મહર્ષિઓએ હૃદયસ્થ અચ્યુત ભગવાનની પ્રેરણાથી વેદોને ક્રમબદ્ધ રીતે વિભાજિત કર્યા.

Verse 48

अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥

હે બ્રાહ્મણ! આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં પણ બ્રહ્મા-શિવ આદિ લોકપાલોએ ધર્મરક્ષાર્થે લોકભાવન ભગવાનને પ્રાર્થના કરી. હે મહાભાગ શૌનક! સર્વસમર્થ પ્રભુ પોતાના પૂર્ણાંશના અંશની કલારૂપે સત્યવતીના ગર્ભમાં પરાશરના પુત્ર રૂપે અવતર્યા અને એક વેદને ચાર વિભાગમાં કર્યો.

Verse 49

હે બ્રાહ્મણ, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં બ્રહ્મા-શિવ આદિ લોકપાલોએ ધર્મની રક્ષા માટે લોકભાવન ભગવાનને પ્રાર્થના કરી. હે ભાગ્યવાન શૌનક, તે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ પોતાના અંશના અંશકલા રૂપે સત્યવતીના ગર્ભમાં પરાશરથી અવતર્યા અને કૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસ બની એક વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

Verse 50

ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्‍धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥

વ્યાસદેવે ઋગ્, અથર્વ, યજુઃ અને સામ વેદોના મંત્રસમૂહોને ઉદ્ધૃત કરીને વર્ગવાર ગોઠવ્યા; જેમ મિશ્ર રત્નોને ઢગલાંમાં અલગ પાડે તેમ તેમણે ચાર સંહિતાઓ રચી।

Verse 51

तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥

હે બ્રાહ્મણ, મહામતિ અને સમર્થ વ્યાસદેવે પોતાના ચાર શિષ્યોને બોલાવી, આ ચાર સંહિતાઓમાંથી એક-એક સંહિતા દરેકને સોંપી।

Verse 52

पैलाय संहितामाद्यां बह्‌वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥

વ્યાસદેવે પ્રથમ સંહિતા—ઋગ્વેદ—પૈલાને શીખવાડી અને તેનું નામ ‘બહ્વૃચ’ રાખ્યું. યજુર્મંત્રોનો ‘નિગદ’ નામનો સંગ્રહ તેમણે વૈશમ્પાયનને આપ્યો. સામવેદના મંત્રો ‘છન્દોગ-સંહિતા’ રૂપે જૈમિનિને શીખવ્યા, અને ‘અથર્વાઙ્ગિરસી’ નામે અથર્વવેદ પોતાના પ્રિય શિષ્ય સુમંતુને આપ્યો.

Verse 53

Verse 54

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

મુનિ પૈલે પોતાની સંહિતાને બે ભાગમાં વહેંચી ઇન્દ્રપ્રમિતિ અને બાષ્કલને ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 55

બાષ્કલે પોતાની સંહિતાને ચાર ભાગમાં વહેંચી બોધ્ય, યાજ્ઞવલ્ક્ય, પરાશર અને અગ્નિમિત્રને શીખવાડી।

Verse 56

આત્મસંયમી ઇન્દ્રપ્રમિતિએ પોતાની સંહિતા માંડૂકેય ઋષિ-કવિને શીખવાડી; તેના શિષ્ય દેવમિત્રે તે સૌભરી આદિને આગળ પહોંચાડી।

Verse 57

शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥

માંડૂકેયના પુત્ર શાકલ્યે પોતાની સંહિતાને પાંચ ભાગમાં વહેંચી વાત્સ્ય, મુદગલ, શાલીય, ગોખલ્ય અને શિશિરને સોંપી।

Verse 58

जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥

શાકલ્યના શિષ્ય જાતૂકર્ણ્યે પ્રાપ્ત સંહિતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી ચોથો નિરુક્ત વિભાગ ઉમેર્યો અને બલાક, બીજા પૈલ, જાબાલ તથા વિરજને શીખવાડ્યો।

Verse 59

बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥

બાષ્કલિએ ઋગ્વેદની સર્વ શાખાઓમાંથી સંકલન કરીને ‘વાલખિલ્ય-સંહિતા’ રચી. તે સંહિતા વાલાયની, ભજ્ય અને કાશારે સ્વીકારી પરંપરાથી ધારણ કરી.

Verse 60

बह्‌वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥

આ રીતે ઋગ્વેદની વિવિધ સંહિતાઓ એ બ્રહ્મર્ષિ-સ્વરૂપ પવિત્ર બ્રાહ્મણોએ શિષ્ય-પરંપરાથી જાળવી રાખી. વેદછંદોના આ વિતરણનું શ્રવણ માત્ર કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 61

वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥

વૈશમ્પાયનના શિષ્યો ‘ચરક-અધ્વર્યુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. પોતાના ગુરુને બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી મુક્ત કરાવવા તેમણે કઠોર વ્રત પાળી તપસ્વી રીતે વિચરણ કર્યું; તેથી તેઓ ‘ચરક’ કહેવાયા.

Verse 62

याज्ञवल्‍क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥

ત્યારે તેમના શિષ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું—હે ભગવન્! તમારા આ અલ્પસાર શિષ્યોના નબળા પ્રયત્નોથી કેટલું ફળ મળશે? હું પોતે અતિ દુષ્કર તપશ્ચર્યા કરીશ.

Verse 63

इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥

આ રીતે સંબોધાતા ગુરુ વૈશમ્પાયન ક્રોધિત થઈ બોલ્યા—અહીંથી ચાલ્યો જા! તારા કારણે હવે પૂરતું થયું. હે બ્રાહ્મણોને અપમાન કરનાર શિષ્ય! મેં જે કંઈ શીખવ્યું છે તે બધું તુરંત પાછું સોંપી દે.

Verse 64

देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो दद‍ृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्ल‍ोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥

દેવરાતપુત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યે યજુર્વેદના મંત્રસમૂહને ઉગળી નાખ્યો અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. પછી શિષ્યોએ લોભથી તે યજુર્મંત્રોને જોઈ તિત્તિર પક્ષીનું રૂપ ધારણ કરી બધાં જ એકત્ર કર્યા; તેથી તે સુંદર યજુઃશાખા ‘તૈત્તિરીય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 65

શિષ્યોએ લોભવશ તિત્તિર બની તે યજુર્મંત્રો એકત્ર કર્યા; તેથી યજુર્વેદની તે અતિ સુંદર શાખા ‘તૈત્તિરીય’ તરીકે ઓળખાઈ.

Verse 66

याज्ञवल्‍क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥

હે બ્રાહ્મણ શૌનક! ત્યાર પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે પોતાના ગુરુને પણ અજ્ઞાત એવા નવા યજુર્મંત્રો શોધવા ઇચ્છ્યા. આ ભાવથી તેણે શક્તિશાળી સૂર્યેશ્વરનું એકાગ્ર પૂજન કર્યું.

Verse 67

श्रीयाज्ञवल्‍क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥

શ્રી યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા—ॐ, ભગવાન આદિત્યને નમસ્કાર. તમે સમગ્ર જગતના આત્મસ્વરૂપ અને કાળસ્વરૂપ બની એક જ છો; બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી ચાર પ્રકારના જીવોના હૃદયમાં અંદર પણ અને બહાર પણ આકાશની જેમ, કોઈ ઉપાધિથી આવરિત થતા નથી. ક્ષણ-લવ-નિમેષ જેવા સમયકણોથી બનેલા વર્ષોના પ્રવાહ દ્વારા તમે જળને શોષી લો અને ફરી વરસાદરૂપે છોડીને આ લોકયાત્રા ચલાવો છો.

Verse 68

यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥

હે દેવશ્રેષ્ઠ સવિતા, હે તેજસ્વી તપન! પરંપરાથી પ્રાપ્ત વૈદિક વિધાન મુજબ જે લોકો દરરોજ ત્રણ વખત તમારી ઉપાસના કરે છે, તેમના સર્વ પાપ, દુઃખ અને ઇચ્છાના બીજને પણ તમે ભસ્મ કરો છો. તેથી અમે તમારા અગ્નિમય મંડળનું સાવધાન ધ્યાન કરીએ છીએ.

Verse 69

य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥

તમે જ સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોના હૃદયમાં અંતર્યામી પ્રભુરૂપે નિવાસ કરો છો. તેમના મન, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણવાયુઓને તમે જ કર્મમાં પ્રેરો છો.

Verse 70

य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥

આ લોક ભયંકર મુખવાળા ‘અંધકાર’ નામના અજગરના ગ્રાસમાં પડી મૃતક સમો અચેત થયો છે. પરંતુ પરમ કરુણામય તમે કૃપાદૃષ્ટિથી સૂતા લોકોને દૃષ્ટિદાન આપી જગાવો છો અને દરરોજ ત્રણ સંધ્યાએ તેમને પરમ શ્રેયના માર્ગે—સ્વધર્મ દ્વારા આત્મસ્થિતિમાં—પ્રવર્તાવો છો.

Verse 71

अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥

તમે ભૂપતિની જેમ સર્વત્ર વિહાર કરીને અસાધુઓમાં ભય જગાવો છો. દિશાઓના દેવતાઓ કમળફૂલોથી ભરેલી અંજલિ અને અન્ય અર્ઘ્ય-ઉપહારોથી તમારું પૂજન કરે છે.

Verse 72

अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥

અતએવ, હે ભગવન! ત્રિભુવનના ગુરુઓ દ્વારા વંદિત તમારા ચરણકમલયુગળને હું ભક્તિપૂર્વક શરણું આવું છું, કારણ કે મને અયાતયામ—અપ્રચલિત—યજુરમંત્રોની ઇચ્છા છે; કૃપા કરીને તે મને આપો.

Verse 73

सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥

સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન સૂર્યે અશ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને મુનિ યાજ્ઞવલ્ક્યને અયાતયામ યજુરમંત્રો અર્પણ કર્યા.

Verse 74

यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥

યજુર્વેદના અસંખ્ય મંત્રોમાંથી તે વિભુ ઋષિએ પંદર શાખાઓ રચી. અશ્વની અયાલના વાળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ હોવાથી તે ‘વાજસનેયી-સંહિતા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ, અને કાણ્વ, માધ્યંદિન વગેરે ઋષિઓએ શિષ્યપરંપરાથી તેને સ્વીકારી.

Verse 75

जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥

સામવેદના પ્રામાણ્ય આચાર્ય જૈમિની ઋષિને સુમંતુ નામનો પુત્ર હતો, અને સુમંતુનો પુત્ર સుత్వાન હતો. જૈમિનીએ બંનેને સામવેદ-સંહિતાના અલગ અલગ ભાગો ઉપદેશ્યા.

Verse 76

सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥

જૈમિનીના શિષ્ય સુકર્મા મહાન પંડિત હતા. હે દ્વિજ! તેમણે સામવેદરૂપ મહાવૃક્ષને એક હજાર સંહિતાઓમાં વિભાજિત કર્યું. ત્યારબાદ સુકર્માના શિષ્યો—કુશલપુત્ર હિરણ્યનાભ, પૌષ્યંજિ અને બ્રહ્મતત્ત્વમાં અત્યંત પ્રગત આવંત્ય—સામમંત્રોની જવાબદારી સંભાળવા લાગ્યા.

Verse 77

Verse 78

उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥

પૌષ્યંજિ અને આવંત્યના પાંચસો શિષ્યો ‘ઉદીચ્ય’ એટલે ઉત્તર પ્રદેશના સામગાયક તરીકે ઓળખાયા. પછીના સમયમાં તેમામાંથી કેટલાક ‘પ્રાચ્ય’ એટલે પૂર્વ પ્રદેશના સામગાયક તરીકે પણ કહેવાયા.

Verse 79

लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥

પૌષ્યઞ્જિના અન્ય પાંચ શિષ્યો—લૌગાક્ષિ, માઙ્ગલિ, કુલ્ય, કુશીદ અને કુક્ષિ—એમણે પ્રત્યેકે સો સો સંહિતાઓ ગ્રહણ કરી।

Verse 80

कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥

હિરણ્યનાભના શિષ્ય કૃતએ ચોવીસ સંહિતાઓ પોતાના શિષ્યોને ઉપદેશી; બાકી રહેલા સંગ્રહો આત્મસાક્ષાત્કારી ઋષિ આવંત્યે પરંપરાથી આગળ પહોંચાડ્યા।

Frequently Asked Questions

What is the significance of Parīkṣit asking permission to withdraw his speech and senses to Lord Adhokṣaja?

Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.

Who stopped Janamejaya’s snake sacrifice, and on what philosophical basis?

Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.

Why is oṁkāra described as the seed of the Vedas in this chapter?

The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.

How does the Parīkṣit–Takṣaka episode illustrate liberation rather than tragedy?

Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.