Adhyaya 13
Bhāgavatam Mahimā — The Glory, Measure, Transmission, and Gift of Śrīmad-Bhāgavatam
સૂત ગોસ્વામી વેદોથી સ્તુત અને સિદ્ધ યોગીઓ દ્વારા અનુભૂત પરમેશ્વરને નમસ્કાર કરીને મંગલાચરણ કરે છે અને જગતના આધાર-રક્ષક રૂપે ભગવાનના કૂર્માવતારનું સ્મરણ કરે છે. પછી યુગાંતની દૃષ્ટિથી ઉપસંહાર કરતાં તે પુરાણોના શ્લોકપરિમાણનું વર્ણન કરી ચાર લાખ પુરાણશ્લોકોમાં શ્રીમદ્ ભાગવતનું વિશિષ્ટ મહાત્મ્ય સ્થાપે છે. ભાગવતનું પ્રથમ પ્રકાશન બ્રહ્માને થયું અને તેનું પરમ લક્ષ્ય—દિવ્ય કથાશ્રવણથી વૈરાગ્ય, વેદાંતનો સાર, તથા અદ્વય સત્યરૂપ ભગવાન હરિમાં એકાંત ભક્તિસેવા—એવું જણાવે છે. ભાદ્ર પૂર્ણિમાએ સુવર્ણ સિંહાસન પર સ્થાપી ભાગવતદાનની વિધિ કહે છે અને તેને પુરાણોમાં સર્વોત્તમ, નદીઓમાં ગંગા અને તીર્થોમાં કાશી સમાન ગણાવે છે. અંતે બ્રહ્મા–નારદ–વ્યાસ–શુક–પરીક્ષિત પરંપરાનું સ્મરણ કરીને શુદ્ધ ભક્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે અને ભક્તિપૂર્વક શ્રવણ-કીર્તનથી મુક્તિનો આશીર્વાદ આપી અધ્યાય પૂર્ણ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवै- र्वेदै: साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगा: । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदु: सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम: ॥ १ ॥
સૂતજી બોલ્યા—જેનાં સ્તુતિ બ્રહ્મા, વરુણ, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને મરુત દેવો દિવ્ય સ્તવોથી કરે છે; જેને વેદો તેમના અંગો, પદક્રમ અને ઉપનિષદો સહિત સામગાયક ગાય છે; જેને ધ્યાન-સમાધિમાં તન્મય મનથી યોગીઓ અંતરમાં દર્શે છે; અને જેના અંતને દેવ-અસુર કોઈ જાણતા નથી—તે પરમેશ્વર દેવને નમસ્કાર।
Verse 2
पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना- न्निद्रालो: कमठाकृतेर्भगवत: श्वासानिला: पान्तु व: । यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां यातायातमतन्द्रितं जलनिधेर्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २ ॥
જ્યારે ભગવાન કૂર્મ (કમઠ) અવતારમાં પ્રગટ થયા, ત્યારે ઘૂમતા મહામંદર પર્વતના તીક્ષ્ણ પથ્થરોએ તેમના પીઠ પર ખંજવાળ કરી, અને તે ખંજવાળથી પ્રભુને ઊંઘ આવવા લાગી. તે નિદ્રાલુ સ્થિતિમાં તેમના શ્વાસથી ઊઠતા પવન તમારું રક્ષણ કરે. તે પવિત્ર સંસ્કારનું અનુસરણ કરીને સમુદ્રની જ્વાર-ભાટા આજ સુધી પણ અવિરત અંદર-બહાર આવતી-જતી રહે છે.
Verse 3
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमस्य वाच्यप्रयोजने । दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ॥ ३ ॥
હવે દરેક પુરાણમાં શ્લોકોની સંખ્યાનો સંક્ષેપ સાંભળો. પછી આ ભાગવત પુરાણનો મુખ્ય વિષય અને પ્રયોજન સાંભળો; તેને દાનરૂપે આપવાની યોગ્ય રીત, તે દાનનું માહાત્મ્ય, અને અંતે આ ગ્રંથનું શ્રવણ તથા પાઠ-કીર્તનનું માહાત્મ્ય પણ જાણો.
Verse 4
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, શિવ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; અને શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો; ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો, બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વારાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર, સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો, વામન પુરાણમાં દસ હજાર; કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક. આમ સર્વ પુરાણો મળીને કુલ ચાર લાખ શ્લોક થાય; તેમાં અઢાર હજાર શ્રીમદ્ ભાગવતના ગણાય છે.
Verse 5
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, અને શૈવ (શિવ) પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર શ્લોક માનવામાં આવ્યા છે. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અને અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો શ્લોક છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો; બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, અને લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વરાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો; વામન પુરાણમાં દસ હજાર. કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક છે. આ રીતે સર્વ પુરાણોના શ્લોક મળીને ચાર લાખ; તેમાં અઢાર હજાર ફરી શ્રીમદ્ ભાગવતના, અતિ રમણીય, છે.
Verse 6
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, અને શૈવ (શિવ) પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર શ્લોક માનવામાં આવ્યા છે. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અને અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો શ્લોક છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો; બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, અને લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વરાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો; વામન પુરાણમાં દસ હજાર. કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક છે. આ રીતે સર્વ પુરાણોના શ્લોક મળીને ચાર લાખ; તેમાં અઢાર હજાર ફરી શ્રીમદ્ ભાગવતના, અતિ રમણીય, છે.
Verse 7
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, અને શૈવ (શિવ) પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર શ્લોક માનવામાં આવ્યા છે. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અને અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો શ્લોક છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો; બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, અને લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વરાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો; વામન પુરાણમાં દસ હજાર. કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક છે. આ રીતે સર્વ પુરાણોના શ્લોક મળીને ચાર લાખ; તેમાં અઢાર હજાર ફરી શ્રીમદ્ ભાગવતના, અતિ રમણીય, છે.
Verse 8
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, અને શૈવ (શિવ) પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર શ્લોક માનવામાં આવ્યા છે. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અને અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો શ્લોક છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો; બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, અને લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વરાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો; વામન પુરાણમાં દસ હજાર. કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક છે. આ રીતે સર્વ પુરાણોના શ્લોક મળીને ચાર લાખ; તેમાં અઢાર હજાર ફરી શ્રીમદ્ ભાગવતના, અતિ રમણીય, છે.
Verse 9
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
બ્રહ્મ પુરાણમાં દસ હજાર શ્લોક, પદ્મ પુરાણમાં પંચાવન હજાર; શ્રી વિષ્ણુ પુરાણમાં ત્રેવીસ હજાર, અને શૈવ (શિવ) પુરાણમાં ચોવીસ હજાર શ્લોક છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં અઢાર હજાર શ્લોક માનવામાં આવ્યા છે. નારદ પુરાણમાં પચ્ચીસ હજાર, માર્કંડેય પુરાણમાં નવ હજાર, અને અગ્નિ (વાહ્ન) પુરાણમાં પંદર હજાર ચારસો શ્લોક છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર પાંચસો; બ્રહ્મવૈવર્તમાં અઢાર હજાર, અને લિંગ પુરાણમાં અગિયાર હજાર. વરાહ પુરાણમાં ચોવીસ હજાર; સ્કંદ પુરાણમાં એક્યાસી હજાર એકસો; વામન પુરાણમાં દસ હજાર. કૂર્મ પુરાણમાં સત્તર હજાર, મત્સ્ય પુરાણમાં ચૌદ હજાર, ગરુડ (સૌપર્ણ) પુરાણમાં ઓગણીસ હજાર, અને બ્રહ્માંડ પુરાણમાં બાર હજાર શ્લોક છે. આ રીતે સર્વ પુરાણોના શ્લોક મળીને ચાર લાખ; તેમાં અઢાર હજાર ફરી શ્રીમદ્ ભાગવતના, અતિ રમણીય, છે.
Verse 10
इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम् ॥ १० ॥
આ શ્રીમદ્ ભાગવત ભગવાને પ્રથમ કરુણાથી, નાભિ-કમળ પર સ્થિત સંસારભયથી ભીત બ્રહ્માને સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ કર્યું।
Verse 11
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
આદિથી અંત સુધી આ શ્રીમદ્ ભાગવત વૈરાગ્ય પ્રેરક ઉપાખ્યાનો તથા શ્રીહરીની લીલાઓની અમૃતમય કથાઓથી ભરપૂર છે, જે સાધુભક્તો અને દેવતાઓને પરમાનંદ આપે છે। આ સર્વ વેદાંતનો સાર છે, કારણ કે તેનો વિષય અદ્વિતીય પરમ સત્ય છે—આત્માથી અભિન્ન હોવા છતાં પરમ વાસ્તવ; અને આ ગ્રંથનો એકમાત્ર પ્રયોજન તે પરમ સત્ય પ્રત્યે અનન્ય ભક્તિસેવા છે।
Verse 12
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
આદિથી અંત સુધી આ શ્રીમદ્ ભાગવત વૈરાગ્ય પ્રેરક ઉપાખ્યાનો તથા શ્રીહરીની લીલાઓની અમૃતમય કથાઓથી ભરપૂર છે, જે સાધુભક્તો અને દેવતાઓને પરમાનંદ આપે છે। આ સર્વ વેદાંતનો સાર છે, કારણ કે તેનો વિષય અદ્વિતીય પરમ સત્ય છે—આત્માથી અભિન્ન હોવા છતાં પરમ વાસ્તવ; અને આ ગ્રંથનો એકમાત્ર પ્રયોજન તે પરમ સત્ય પ્રત્યે અનન્ય ભક્તિસેવા છે।
Verse 13
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् । ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
ભાદ્ર માસની પૂર્ણિમાએ શ્રીમદ્ ભાગવતને સુવર્ણ સિંહાસન પર સ્થાપી દાન કરનાર પરમ દિવ્ય ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 14
राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । यावद्भागवतं नैव श्रूयतेऽमृतसागरम् ॥ १४ ॥
અમૃતસાગર સમાન શ્રીમદ્ ભાગવતનું શ્રવણ ન થાય ત્યાં સુધી જ સત્સંગમાં અન્ય પુરાણો તેજસ્વી લાગે છે।
Verse 15
सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद्रति: क्वचित् ॥ १५ ॥
શ્રીમદ્ ભાગવતને સર્વ વેદાંતનો સાર કહેવાય છે. જે તેના રસામૃતથી તૃપ્ત થાય છે, તેને અન્ય કોઈ ગ્રંથમાં કદી રતિ રહેતી નથી.
Verse 16
निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । वैष्णवानां यथा शम्भु: पुराणानामिदं तथा ॥ १६ ॥
જેમ નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ, દેવોમાં અચ્યુત પરમ, અને વૈષ્ણવોમાં શંભુ (શિવ) શ્રેષ્ઠ—તેમ પુરાણોમાં શ્રીમદ્ ભાગવત સર્વોત્તમ છે.
Verse 17
क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजा: ॥ १७ ॥
હે દ્વિજોઃ જેમ સર્વ ક્ષેત્રોમાં કાશી અનુત્તમ છે, તેમ પુરાણસમૂહમાં શ્રીમદ્ ભાગવત સર્વોચ્ચ છે.
Verse 18
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते । तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तच्छृण्वन् सुपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नर: ॥ १८ ॥
શ્રીમદ્ ભાગવત નિર્મળ પુરાણ છે, વૈષ્ણવોને અતિ પ્રિય; તેમાં પરમહંસોનું એકમાત્ર શુદ્ધ, પરમ જ્ઞાન ગવાય છે. તેમાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ સહિત નૈષ્કર્મ્ય પ્રગટ થાય છે. જે ભક્તિથી સાંભળે, યોગ્ય રીતે પાઠ કરે અને મનન કરે, તે સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
Verse 19
कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीप: पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यत- स्तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९ ॥
હું તે શુદ્ધ, નિર્મળ, શોકરહિત, અમૃતસ્વરૂપ પરમ સત્યનું ધ્યાન કરું છું—જેણે આદિમાં સ્વયં બ્રહ્માને આ અતુલ જ્ઞાનપ્રદીપ પ્રકાશિત કર્યો. બ્રહ્માએ તે નારદ મુનિને કહ્યું, નારદે કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસને, વ્યાસે યોગીન્દ્ર શુકદેવને, અને શુકદેવે કરુણાથી ભગવદ્રાત (પરીક્ષિત)ને સંભળાવ્યો.
Verse 20
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २० ॥
સર્વવ્યાપી સાક્ષી પરમ ભગવાન વાસુદેવને નમસ્કાર; જેમણે કૃપાથી મુક્તિ ઇચ્છતા બ્રહ્માને આ દિવ્ય વિદ્યા સમજાવી।
Verse 21
योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे । संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१ ॥
યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, બ્રહ્મસ્વરૂપ શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીને નમસ્કાર; જેમણે સંસાર-સર્પદંશિત વિષ્ણુરાત (પરિક્ષિત)ને ઉદ્ધાર કર્યો।
Verse 22
भवे भवे यथा भक्ति: पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यत: प्रभो ॥ २२ ॥
હે દેવેશ, હે પ્રભુ! જન્મે જન્મે તારા ચરણોમાં ભક્તિ જાગે તેમ કૃપા કર; કારણ કે તું જ અમારો નાથ છે।
Verse 23
नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् । प्रणामो दु:खशमनस्तं नमामि हरिं परम् ॥ २३ ॥
જેનાં પવિત્ર નામનું સંકીર્તન સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને જેમને પ્રણામ કરવાથી દુઃખ શમે છે, તે પરમ હરિને હું નમું છું।
Frequently Asked Questions
The enumeration functions as a traditional pramāṇa-style framing: it situates Śrīmad-Bhāgavatam within the wider Purāṇic canon (400,000 verses total) and then highlights the Bhāgavatam’s distinct identity (18,000 verses) to underscore its unique authority, completeness, and supremacy as the Vedānta-sāra and amala-purāṇa.
The chapter states that from beginning to end the Bhāgavatam teaches renunciation through Hari-kathā and establishes the Absolute Truth as its subject—one without a second—culminating not in impersonal conclusion but in exclusive devotional service (kevalā-bhakti) to that Supreme Truth. Thus, Vedānta’s final import is presented as bhakti grounded in realized knowledge.
The chapter identifies Brahmā as the first recipient of the Bhāgavatam directly from the Supreme Lord. Brahmā spoke it to Nārada; Nārada to Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa; Vyāsa to Śukadeva Gosvāmī; and Śuka spoke it to Mahārāja Parīkṣit—establishing the authorized chain of revelation and teaching.
The text prescribes a specific dāna-vidhi: placing the Bhāgavatam on a golden throne and offering it as a gift on the full moon of Bhādra. The significance is twofold—honoring the Bhāgavatam as the living embodiment of sacred knowledge and cultivating bhakti through generosity—said to grant the supreme transcendental destination.
It is termed spotless (amala) because its teaching culminates in pure devotion free from ulterior motives (karma and mere jñāna) and because it reveals paramahaṁsa-knowledge: the integrated path of jñāna, vairāgya, and bhakti that liberates the sincere hearer through devoted śravaṇa and kīrtana.