Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
ભગવાનની મોહિની માયાશક્તિ દર્શન કરીને માર્કંડેય ઋષિ એકાંત શરણ લે છે. ત્યારે ઉમાસહિત ભગવાન શિવ ગણો સાથે આવી તેમને ગાઢ સમાધિમાં, બાહ્ય જગત પ્રત્યે નિસ્પંદ જુએ છે. સમાધિ ભંગ ન થાય એ માટે શિવ યોગબળથી ‘હૃદય-આકાશ’માં પ્રવેશ કરી ધ્યાનની અંદર જ પ્રગટ થાય છે. માર્કંડેય આંખ ખોલી અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આસન અને આરતીથી સત્કાર કરે છે અને શિવને ગુણાતીત પરમ પદમાં સ્થિત કહી સ્તુતિ કરે છે. શિવ સાધુ બ્રાહ્મણો અને શુદ્ધ ભક્તોને સాక్షાત્ પાવન કરનાર, તીર્થજળ કે માત્ર બાહ્ય મૂર્તિ-સેવા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહે છે. વર માંગવા કહ્યે માર્કંડેય અધોક્ષજ ભગવાન અને તેમના ભક્તોમાં અચલ ભક્તિ જ માંગે છે. શિવ તેમને દીર્ઘાયુ, ક્ષયરહિતતા, ત્રિકાલજ્ઞાન અને પુરાણાચાર્યત્વ આપી પ્રસ્થાન કરે છે—માયા પ્રસંગને શ્રવણ-ભક્તિ દ્વારા મુક્તિના નિષ્કર્ષ સાથે જોડતા।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
સૂતજી બોલ્યા—આ બધું નારાયણ ભગવાને રચેલું યોગમાયાનું વૈભવ હતું. તેને અનુભવી માર્કંડેય ઋષિએ એ જ પ્રભુનું શરણ લીધું.
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે હરિ! શરણાગતોને અભય આપતા તમારા કમળચરણોના તળિયે હું શરણ આવ્યો છું. જ્ઞાનના છદ્મરૂપે પણ તમારી માયા દેવતાઓને મોહે છે.
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
સૂતજી બોલ્યા—આકાશમાં પોતાના વૃષભ પર ફરતા, રુદ્રાણી તથા પોતાના ગણોથી ઘેરાયેલા ભગવાન રુદ્રે સમાધિસ્થ, સંયતાત્મા માર્કંડેયને જોયા.
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
પછી ઉમાએ તે ઋષિને જોઈ ગિરીશને કહ્યું—હે ભગવન! આ વિદ્વાન બ્રાહ્મણને જુઓ; તેનું શરીર, મન અને ઇન્દ્રિયો સમાધિમાં નિશ્ચલ છે.
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
વાત શાંત થતાં જેમ સમુદ્ર નિર્વિકાર થાય અને માછલીઓના ઝુંડ સ્થિર રહે, તેમ આ ઋષિ શાંત છે. તેથી હે દેવ, તપસ્વીઓને સિદ્ધિ આપનાર તમે આ ઋષિને યોગ્ય સ્પષ્ટ સિદ્ધિ આપો.
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
શ્રીભગવાન (શિવ) બોલ્યા—આ બ્રહ્મર્ષિ કોઈ આશીર્વાદ ઇચ્છતો નથી, મોક્ષ પણ નહીં; કારણ કે તેણે અવિનાશી પુરુષોત્તમ ભગવાનમાં પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે।
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
તથાપિ, હે ભવાની, આપણે આ સાધુ પુરુષ સાથે સંવાદ કરીએ; કારણ કે મનુષ્યો માટે સાધુસંગ જ પરમ લાભ છે।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
સૂતજી બોલ્યા—આવું કહીને, સત્પુરુષોના આશ્રય, સર્વ વિદ્યાઓના અધિપતિ અને સર્વ દેહધારીઓના નિયંતારૂપ ભગવાન શંકર તે મુનિ પાસે ગયા।
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
માર્કંડેયની ભૌતિક બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિ અટકી ગયેલી હોવાથી, જગદાત્મા એવા તે બે ઈશ્વરો (શિવ-પાર્વતી)ના સాక్షાત આગમનને તેઓ જાણી શક્યા નહીં; તેઓને ન પોતાનો ભાન હતું, ન બહારના જગતનું।
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
તે સ્થિતિને સારી રીતે જાણી ગિરિશ ભગવાન શિવ યોગમાયાથી માર્કંડેયના હૃદય-ગુહાના આકાશમાં પ્રવેશ્યા, જેમ પવન છિદ્રમાંથી પસાર થાય છે।
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
શ્રી માર્કંડેયે પોતાના હૃદયમાં અચાનક ભગવાન શિવને પ્રગટ થયેલા જોયા. તેમની જટાઓ વીજળી જેવી સુવર્ણવર્ણી હતી; તેઓ ત્રિનેત્ર, દશભુજ અને ઊંચા દેહવાળા, ઉગતા સૂર્ય સમા તેજસ્વી હતા. તેમણે વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કર્યું હતું અને ત્રિશૂલ, ધનુષ, બાણ, ખડ્ગ, ઢાલ, જપમાળા, ડમરુ, કપાલ અને પરશુ ધારણ કર્યા હતા. આ જોઈ મુનિ આશ્ચર્યથી સમાધિમાંથી બહાર આવી વિચારે—“આ કોણ છે અને ક્યાંથી આવ્યો?”
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
મુનિએ હૃદયમાં ભગવાન શિવને વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરીને, ત્રિશૂલ, ધનુષ, બાણ, ખડ્ગ, ઢાલ, જપમાળા, ડમરુ, કપાલ અને પરશુ સાથે જોયા. તેમનું તેજ અરુણોદયના સૂર્ય સમાન હતું. આ જોઈ તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ સમાધિમાંથી વિરત થઈ મનમાં પૂછવા લાગ્યા—“આ ક્યાંથી આવ્યું?”
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
હૃદયમાં સહસા પ્રકાશમાન શિવને જોઈ મુનિ અંતરમાં વિસ્મિત થયા. સમાધિમાંથી વિરત થઈ તેઓ વિચારવા લાગ્યા—“આ શું છે? ક્યાંથી આવ્યું?”
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
નેત્રો ઉઘાડી મુનિએ ઉમાસહિત તથા ગણો સાથે પધારેલા ત્રિલોકના એકમાત્ર ગુરુ ભગવાન રુદ્રને જોયા. પછી તેમણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યા.
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
મુનિએ ઉમા તથા ગણો સાથે ભગવાન શિવની સપર્યા કરી—સ્વાગતવચન, આસન, પાદ્ય, અર્ઘ્ય, સુગંધ, પુષ્પમાળા, ધૂપ અને દીપ અર્પણ કરીને.
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
માર્કંડેય બોલ્યા—હે વિભો! સ્વાત્માનુભાવથી પૂર્ણકામ એવા આપ માટે હું શું કરી શકું? આપની કૃપાથી જ આ સમગ્ર જગત તૃપ્ત થાય છે.
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
શાંત અને સર્વમંગલ શિવને નમસ્કાર. સત્ત્વના સ્વામી બની તમે આનંદ આપો છો; રજોગુણના સંયોગે તમે ઘોર રૂપે પ્રગટો છો; અને તમોગુણ સાથે જોડાયેલા તમને પણ નમસ્કાર.
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
સૂતજી બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ થવાથી આદિદેવ ભગવાન શિવ, જે સજ્જનોના આશ્રય છે, સંતોષ પામ્યા. પ્રસન્નચિત્ત થઈ હસતાં હસતાં તેમણે તે ઋષિને સંબોધ્યા.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
ભગવાન શિવ બોલ્યા—કોઈ વર માગો. વરદાન આપનારામાં અમે ત્રણ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હું—શ્રેષ્ઠ છીએ. અમારું દર્શન નિષ્ફળ નથી, કારણ કે અમને જોઈને જ મર્ત્ય અમૃતત્વ પામે છે.
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
જે બ્રાહ્મણો સાધુ, સદા શાંત, નિઃસંગ, સર્વ જીવો પ્રત્યે કરુણાળુ, અમારામાં એકાંત ભક્તિ ધરાવનાર, વૈરરહિત અને સમદર્શી છે—તેમને સર્વ લોકોના નિવાસીઓ તથા લોકપાલ દેવતાઓ વંદન કરે, પૂજન કરે અને ઉપાસના કરે છે; અને હું, ભગવાન બ્રહ્મા તથા સ્વયં ઈશ્વર હરિ પણ એમ જ કરીએ છીએ.
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
સાધુ બ્રાહ્મણો શાંત, નિઃસંગ, સર્વ જીવો પ્રત્યે કરુણાળુ, અમારામાં એકાંતભક્ત, વૈરરહિત અને સમદર્શી હોય છે. સર્વ લોકોના નિવાસીઓ અને લોકપાલ દેવતાઓ, તેમજ હું, ભગવાન બ્રહ્મા અને સ્વયં શ્રીહરી ઈશ્વર—તેમની સ્તુતિ કરીએ, પૂજા કરીએ અને સેવા કરીએ છીએ.
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
આ ભક્તો મારીમાં, અચ્યુત વિષ્ણુમાં અને અજ બ્રહ્મામાં અણુમાત્ર પણ ભેદ નથી જોતા; પોતામાં અને અન્ય જીવોમાં પણ ભેદ નથી માનતા. તેથી તમે એવા સાધુ ભક્ત છો, એટલે અમે તમારું પૂજન કરીએ છીએ.
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
માત્ર જળરાશિઓ તીર્થ નથી, અને ચેતનાવિહિન દેવમૂર્તિઓ પણ સાચા પૂજ્ય દેવતા નથી. તેમની ઊંચી તત્ત્વસત્તા બહારની નજરે ન સમજાતાં તેઓ લાંબા સમય પછી શુદ્ધ કરે છે; પરંતુ આપ જેવા ભક્તો તો માત્ર દર્શનથી જ તરત પવિત્ર કરે છે.
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
જે બ્રાહ્મણો પરમાત્મામાં ધ્યાન-સમાધાન, તપ, વેદ-સ્વાધ્યાય અને સંયમ દ્વારા પોતાના અંદર ત્રયીમય—જે અમારા (વિષ્ણુ), બ્રહ્મા અને મારા—સ્વરૂપથી અભિન્ન છે—તેને ધારણ કરે છે, એવા બ્રાહ્મણોને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
આપ જેવા મહાપુરુષો વિશે સાંભળવાથી કે માત્ર દર્શનથી જ મહાપાતકી અને અંત્યજ પણ શુદ્ધ થઈ જાય છે; તો પછી આપ સાથે સીધું સંભાષણ વગેરે દ્વારા તેઓ કેટલા વધુ પવિત્ર બનતા હશે!
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
સૂતજી બોલ્યા—ચન્દ્રલલામ ભગવાન શિવના ધર્મના ગુહ્ય સારથી પરિપૂર્ણ અમૃતમય વચનો કાનોથી પીતા માર્કંડેય ઋષિ કદી તૃપ્ત થયા નહીં।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
વિષ્ણુની માયાથી તે લાંબા સમય સુધી પ્રલયના જળમાં ભમરાયો અને અત્યંત થાકી ગયો; પરંતુ શિવના અમૃતવચનોએ તેની સંચિત ક્લેશરાશિ નાશ કરી. ત્યારબાદ તેણે શિવને સંબોધ્યો।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—અહો! દેહધારીઓ માટે ઈશ્વરોની આ લીલા સમજવી અતિ દુષ્કર છે; કારણ કે જગદીશ્વરો જ પોતે શાસન કરાતા જીવને નમીને સ્તુતિ કરે છે।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
સામાન્ય રીતે દેહધારીઓને ધર્મ સ્વીકારાવવા ધર્મના અધિકૃત ઉપદેશકો પોતે આદર્શ આચરણ કરે છે અને અન્યના સદાચારને પ્રોત્સાહિત કરી તેની સ્તુતિ પણ કરે છે।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
ભગવાન પોતાની સ્વમાયાથી આવી લીલામય વર્તણૂક કરે તો પણ તેમની મહિમા દૂષિત થતી નથી; જેમ જાદૂગર કૌતુક બતાવે તો તેની શક્તિ ઘટતી નથી।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
જે મનથી આ સમગ્ર વિશ્વ સર્જી પછી પરમાત્મા રૂપે તેમાં પ્રવેશ કરે છે, અને પ્રકૃતિના ગુણોને ચલાવી કર્તા જેવો દેખાય છે—જેમ સ્વપ્નદ્રષ્ટા સ્વપ્નમાં। તે ત્રિગુણાધિપતિ, ગુણાત્મા, નિર્મળ, અદ્વિતીય, પરમ ગુરુ, બ્રહ્મમૂર્તિ ભગવાનને નમસ્કાર।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
જે મનથી આ સમગ્ર વિશ્વ સર્જી પછી પરમાત્મા રૂપે તેમાં પ્રવેશ કરે છે, અને પ્રકૃતિના ગુણોને ચલાવી કર્તા જેવો દેખાય છે—જેમ સ્વપ્નદ્રષ્ટા સ્વપ્નમાં। તે ત્રિગુણાધિપતિ, ગુણાત્મા, નિર્મળ, અદ્વિતીય, પરમ ગુરુ, બ્રહ્મમૂર્તિ ભગવાનને નમસ્કાર।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ! તમારા વરદ દર્શનનું વરદાન મને મળ્યું છે; હવે હું બીજું કયું વર માગું? તમારા દર્શનમાત્રથી મનુષ્ય પૂર્ણકામ અને સત્યકામ બને છે।
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
તથાપિ, તમે પરિપૂર્ણ છો અને ઇચ્છાઓની વરસાત કરી શકો છો; હું એક જ વર માગું છું—ભગવાન પ્રત્યે અચ્યૂત ભક્તિ, તેમજ તેમના પરાયણ ભક્તો પ્રત્યે, ખાસ કરીને આપ પ્રત્યે પણ તેવી જ ભક્તિ।
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
સૂત બોલ્યા: આ રીતે મુનિ માર્કંડેયની સુવાક્ય વાણીથી પૂજિત અને સ્તુત થઈ, તેમજ પત્ની શર્વાણીના પ્રોત્સાહનથી, ભગવાન શર્વ (શિવ) તેને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
હે મહર્ષિ, તમે અધોક્ષજ ભગવાનના ભક્ત છો; તેથી તમારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થશે. આ કલ્પના અંત સુધી તમને પુણ્યયશ અને જરા-મૃત્યુથી મુક્તિ મળશે.
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તમને ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્યનું ત્રિકાલિક જ્ઞાન તથા વૈરાગ્યથી સમૃદ્ધ પરમ તત્ત્વનું વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાઓ. તમે બ્રાહ્મણતેજથી દીપ્ત છો; તેથી પુરાણાચાર્યપદ તમને પ્રાપ્ત થાઓ.
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
સૂત બોલ્યા—આ રીતે મુનિને વરદાન આપી ત્ર્યક્ષ ઈશ્વર (શિવ) ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા. જતા જતા તેમણે દેવીને તે મુનિના કાર્યો અને તેણે અનુભવેલી ભગવાનની માયાશક્તિના પ્રત્યક્ષ વૈભવનું વર્ણન કરતું રાખ્યું.
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ માર્કંડેય ઋષિ મહાયોગસિદ્ધિની મહિમાથી મહિમાવાન છે. તેઓ આજેય આ જગતમાં વિચરે છે અને શ્રીહરિમાં એકાંત, નિર્મળ ભક્તિમાં સંપૂર્ણ લીન રહે છે.
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
મેં તમને આ રીતે અત્યંત બુદ્ધિશાળી માર્કંડેય મુનિના કાર્યો વર્ણવ્યા—વિશેષ કરીને તેણે ભગવાનની માયાશક્તિના અદ્ભુત વૈભવને કેવી રીતે પ્રત્યક્ષ અનુભવ્યું તે।
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
આ ઘટના અનન્ય અને અભૂતપૂર્વ હોવા છતાં, કેટલાક અલ્પબુદ્ધિ લોકો તેને પરમેશ્વરે બંધ જીવ માટે રચેલી માયામય ભૌતિક સંસારચક્ર સાથે સરખાવે છે—જે અનાદિ કાળથી અવિરત ફરતું આવ્યું છે।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! રથચક્રધારી પરમેશ્વરના અલૌકિક પ્રભાવથી પરિપૂર્ણ માર્કંડેય ઋષિની આ કથા—જે તેને યોગ્ય રીતે સંભળાવે અથવા શ્રદ્ધાથી સાંભળે, તેને કર્મફળની ઇચ્છા આધારિત ભૌતિક સંસૃતિ ફરી થતી નથી।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.