Dashama SkandhaAdhyaya 8659 Verses

Adhyaya 86

Arjuna Marries Subhadrā; Kṛṣṇa Honors Two Devotees in Mithilā (Śrutadeva and Bahulāśva)

પરીક્ષિતના પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ શુકદેવ કહે છે—તીર્થયાત્રામાં અર્જુન પ્રભાસે સાંભળે છે કે બલરામ સુભદ્રાનું લગ્ન દુર્યોધન સાથે કરાવવા ઈચ્છે છે. કૃષ્ણની સંમતિથી યોગ્ય પરિણામ મેળવવા અર્જુન ત્રિદંડી સંન્યાસીનો વેશ ધારણ કરી દ્વારકામાં પ્રવેશે છે, ચાતુર્માસ ત્યાં રહે છે અને સુભદ્રાનો પરસ્પર પ્રેમ જીતે છે. મંદિરોત્સવમાં ધર્મસંગત ‘રાક્ષસ-વિધિ’ મુજબ અનુમોદિત અપહરણ કરીને તે રક્ષકોને પરાસ્ત કરી સુભદ્રાને લઈને નીકળી જાય છે; કૃષ્ણ અને માતા-પિતા આ લગ્નને સમર્થન આપે છે. બલરામનો પ્રારંભિક ક્રોધ કૃષ્ણના આદરપૂર્વકના સ્પષ્ટીકરણથી શાંત થાય છે અને તેઓ દંપતીને આશીર્વાદ તથા વિશાળ ભેટો આપે છે. પછી કથા મિથિલા/વિદેહ તરફ વળે છે, જ્યાં રાજા બહુલાશ્વ અને બ્રાહ્મણ શ્રુતદેવ—અચ્યુતપ્રિય બે આદર્શ ભક્તો—પરિચિત થાય છે. કૃષ્ણ મહર્ષિઓ સાથે ત્યાં જાય છે, માર્ગમાં પૂજાય છે અને યોગશક્તિથી એકસાથે બંનેના ઘરમાં પ્રવેશ કરી બંનેના આમંત્રણ સ્વીકારે છે. તેમના আতિથ્યથી ઉપદેશ મળે છે—સત્સંગથી ઝડપથી શુદ્ધિ થાય છે અને સિદ્ધ બ્રાહ્મણોનું સન્માન એ જ ભગવાનની સીધી પૂજા છે; વૈષ્ણવ આચાર શીખવી કૃષ્ણ દ્વારકામાં પરત ફરે છે.

Shlokas

Verse 1

श्रीराजोवाच ब्रह्मन् वेदितुमिच्छाम: स्वसारां रामकृष्णयो: । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥ १ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા— હે બ્રાહ્મણ! બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણની બહેન, જે મારી પિતામહી હતી, તે સુભદ્રાને અર્જુને કેવી રીતે પરણાવી તે જાણવું છે.

Verse 2

श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमश‍ृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા— તીર્થયાત્રામાં ધરતીભર ફરતા અર્જુન પ્રભાસ પહોંચ્યો. ત્યાં તેણે સાંભળ્યું કે બલરામ પોતાની મામેરા બહેન સुभદ્રાને દુર્યોધનને આપશે અને બીજાઓને તે યોજના માન્ય નથી. સुभદ્રાને મેળવવા ઇચ્છુક અર્જુન ત્રિદંડ ધારણ કરેલા સંન્યાસીનો વેશ ધરી દ્વારકા ગયો.

Verse 3

Verse 4

तत्र वै वार्षितान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधक: । पौरै: सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च स: ॥ ४ ॥

પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે તે ચોમાસાના મહિનાઓ ત્યાં રહ્યો. નગરવાસીઓ અને બલરામ—તેને ઓળખ્યા વિના—વારંવાર તેને માન-સન્માન અને আতિથ્ય આપતા રહ્યા.

Verse 5

एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्‍त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५ ॥

એક દિવસે બલરામે તેને પોતાના ઘરે લઈ જઈ আতિથ્યભોજન માટે આમંત્રિત કર્યો. ત્યારે અર્જુને પ્રભુએ શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પિત કરેલું ભિક્ષ્ય-ભોજન ગ્રહણ કર્યું.

Verse 6

सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्ल‍ेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६ ॥

ત્યાં તેણે વીરમનોહર એવી મહાન કન્યા સુભદ્રાને જોઈ. પ્રીતિથી તેની આંખો પ્રસન્ન થઈ ઉઘડી, અને તેનું મન ભાવથી ક્ષુબ્ધ થઈ તેનીમાં જ લીન થયું.

Verse 7

सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥

સ્ત્રીઓના હૃદયને ભાવે એવા અર્જુનને જોઈને તે પણ મોહી ગઈ. લાજથી હસતી, તિરછી નજરે તેણે હૃદય અને દૃષ્ટિ તેની ઉપર સ્થિર કરી.

Verse 8

तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुन: । न लेभे शं भ्रमच्चित्त: कामेनातिबलीयसा ॥ ८ ॥

તેનું જ સતત ચિંતન કરતાં અને તેને લઈ જવાની તક શોધતાં અર્જુનને શાંતિ ન મળી. અતિબળવાન કામનાથી તેનું ચિત્ત કંપતું રહ્યું.

Verse 9

महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमत: पित्रो: कृष्णस्य च महारथ: ॥ ९ ॥

મહાન દેવયાત્રાના પ્રસંગે રથ પર બેઠી દુર્ગસમાન મહેલમાંથી બહાર નીકળેલી સુભદ્રાને મહારથી અર્જુને હરી લીધી. આમાં તેના માતા-પિતા અને શ્રીકૃષ્ણની સંમતિ હતી.

Verse 10

रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १० ॥

રથ પર ઊભો રહી અર્જુને ધનુષ ઉઠાવ્યું અને માર્ગ રોકતા શૂર યોદ્ધાઓ તથા રક્ષકોને હાંકી કાઢ્યા. સ્વજનોના ક્રોધભર્યા ચીસકાર વચ્ચે તે સુભદ્રાને એમ લઈ ગયો જેમ સિંહ ઝુંડમાંથી શિકાર ઝૂંટી લઈ જાય.

Verse 11

तच्छ्रुत्वा क्षुभितो राम: पर्वणीव महार्णव: । गृहीतपाद: कृष्णेन सुहृद्भ‍िश्चानुसान्‍त्‍वित: ॥ ११ ॥

સુભદ્રાના અપહરણની વાત સાંભળીને ભગવાન બલરામ પૂર્ણિમાના સમુદ્રની જેમ ક્ષુબ્ધ થયા. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેમના ચરણ પકડી, સ્વજનો સાથે વાત સમજાવી તેમને શાંત કર્યા.

Verse 12

प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बल: । महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषित: ॥ १२ ॥

પછી ભગવાન બલરામે આનંદથી વર-વધૂને લગ્નભેટો મોકલ્યાં—અપાર ધન, કિંમતી સામાન, હાથી, રથ, ઘોડા તથા પુરુષ-સ્ત્રી સેવકો.

Verse 13

श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठ: श्रुतदेव इति श्रुत: । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थ: शान्त: कविरलम्पट: ॥ १३ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—કૃષ્ણના એક દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભક્ત શ્રુતદેવ નામે પ્રસિદ્ધ હતા. માત્ર કૃષ્ણભક્તિથી પૂર્ણ તૃપ્ત, શાંત, વિદ્વાન અને વિષયભોગથી રહિત હતા.

Verse 14

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रिय: ॥ १४ ॥

તે વિદેહ રાજ્યની મિથિલા નગરીમાં ગૃહસ્થાશ્રમી તરીકે રહેતા. વિશેષ પ્રયત્ન વિના જે અન્ન-આહાર સહેજે મળતો, તેનાથી જીવન ચલાવી પોતાના કર્તવ્યો નિભાવતા.

Verse 15

यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्ट: क्रिया चक्रे यथोचिता: ॥ १५ ॥

દૈવયોગે તેને દરરોજ જીવનનિર્વાહ માટે જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ મળતું, વધુ નહીં. એટલામાં સંતોષ રાખીને તે યથોચિત ધાર્મિક કર્તવ્યો કરતો રહ્યો.

Verse 16

तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुत: । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ ॥ १६ ॥

હે પરીક્ષિત, તેવી જ રીતે તે રાજ્યનો શાસક મૈથિલ વંશજ બહુલાશ્વ અહંકારરહિત હતો. તે બંને ભક્તો અચ્યુત પ્રભુને અત્યંત પ્રિય હતા.

Verse 17

तयो: प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभु: ॥ १७ ॥

તે બંને પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાને દારુક લાવેલો રથ આરોહણ કર્યો અને મુનિઓ સાથે વિદેહ દેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 18

नारदो वामदेवोऽत्रि: कृष्णो रामोऽसितोऽरुणि: । अहं बृहस्पति: कण्वो मैत्रेयश्‍च्यवनादय: ॥ १८ ॥

આ મુનિઓમાં નારદ, વામદેવ, અત્રિ, કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ, પરશુરામ, અસિત, અરુણી, હું, બૃહસ્પતિ, કણ્વ, મૈત્રેય અને ચ્યવન વગેરે હતા.

Verse 19

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थु: सार्घ्यहस्ता ग्रहै: सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥

હે રાજા, માર્ગમાં જ્યાં જ્યાં પ્રભુ ગયા ત્યાં શહેર-ગામના લોકો હાથમાં અર્ઘ્યજળ લઈને તેમની પૂજા કરવા આગળ આવ્યા; જાણે ગ્રહોથી ઘેરાયેલા ઉદિત સૂર્યને વંદન કરતા હોય તેમ.

Verse 20

आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णा: । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- स्‍निग्धेक्षणं नृप पपुर्द‍ृशिभिर्नृनार्य: ॥ २० ॥

હે રાજા, આનર્ત, ધન્વ, કુરુ-જાંગલ, કંક, મત્સ્ય, પાંચાલ, કુન્તિ, મધુ, કેકય, કોશલ, અર્ણ વગેરે અને અન્ય રાજ્યોના સ્ત્રી-પુરુષોએ ઉદાર હાસ્ય અને સ્નિગ્ધ દૃષ્ટિથી શોભિત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કમળમુખની અમૃતમય સુંદરતા આંખોથી પીધી.

Verse 21

तेभ्य: स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रद‍ृग्भ्य: क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थद‍ृशं च यच्छन् । श‍ृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥

તેમને માત્ર નજરથી જ ત્રિલોકગુરુ શ્રીકૃષ્ણે ભૌતિક અંધકાર દૂર કરી નિર્ભયતા અને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી. દેવો અને મનુષ્યો તેમના પાવન યશનું ગાન કરતા હતા; તેઓ ધીમે ધીમે વિદેહ પહોંચ્યા.

Verse 22

तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणय: ॥ २२ ॥

હે રાજા, અચ્યુત પ્રભુ આવ્યા છે એમ સાંભળીને વિદેહના શહેરો અને ગામોના લોકો આનંદથી હાથમાં અર્પણ લઈને તેમના સ્વાગત માટે બહાર આવ્યા.

Verse 23

द‍ृष्ट्वा त उत्तम:श्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशया: । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमु: श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥

ઉત્તમશ્લોક પ્રભુને જોઈને લોકોના ચહેરા અને હૃદય પ્રેમથી ખીલી ઊઠ્યા. તેમણે માથા ઉપર હાથ જોડીને પ્રભુને તથા તેમની સાથે આવેલા—જેનાં વિષે પહેલાં માત્ર સાંભળ્યું હતું—મુનિઓને પણ નમસ્કાર કર્યો.

Verse 24

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिल: श्रुतदेवश्च पादयो: पेततु: प्रभो: ॥ २४ ॥

મૈથિલ રાજા અને શ્રુતદેવ—બન્નેએ ‘જગદગુરુ પ્રભુ મારી ઉપર કૃપા કરવા જ આવ્યા છે’ એમ માનીને પ્રભુના ચરણોમાં પડી ગયા.

Verse 25

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजै: । मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५ ॥

મૈથિલ રાજા અને શ્રુતદેવ—બન્નેએ એકસાથે હાથ જોડીને, દ્વિજ મુનિઓ સાથે, દાશાર્હનાથ પ્રભુને પોતાના અતિથિ બનવા આમંત્રણ આપ્યું.

Verse 26

भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयो: प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षित: ॥ २६ ॥

બંનેને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને ભગવાને બંનેનાં આમંત્રણ સ્વીકાર્યાં. તેઓ એકસાથે બંને ઘરોમાં પ્રવેશ્યા, અને કોઈએ તેમને બીજા ઘરમાં પ્રવેશતા જોયા નહીં.

Verse 27

श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्‍येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्‍‍घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥

જનકવંશીય રાજા બહુલાશ્વે દૂરથી જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ઋષિઓ સાથે પોતાના ઘેર આવતાં જોયા; મુસાફરીથી તેઓ થોડા શ્રાંત હતા. તેણે તરત જ માનાસનો મંગાવી તેમને સુખપૂર્વક બેસાડ્યા. પછી વધેલી ભક્તિથી હૃદય ઉલ્લાસિત અને આંખો અશ્રુભરી થઈ, તેણે નમસ્કાર કરીને તેમના ચરણ ધોઈ, લોકપાવન ચરણામૃતને પોતાના તથા પરિવારજનોના મસ્તક પર છાંટ્યું. ત્યારબાદ ચંદન, પુષ્પમાળા, ઉત્તમ વસ્ત્ર-આભૂષણ, ધૂપ-દીપ, અર્ઘ્ય અને ગાયો તથા વృషભ અર્પણ કરીને તેણે તે ઈશ્વરસ્વરૂપ મહાનુભાવોની પૂજા કરી.

Verse 28

વધેલી ભક્તિથી તેનું હૃદય રોમાંચિત થયું અને આંખો અશ્રુભરી થઈ. તેણે નમસ્કાર કરીને તેમના ચરણ ધોઈ, લોકપાવન ચરણામૃતને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યું.

Verse 29

કુટુંબ સહિત તેણે તે મસ્તક પર ધારણ કર્યું અને પછી ચંદન, પુષ્પમાળા, ઉત્તમ વસ્ત્ર-આભૂષણ, ધૂપ-દીપ, અર્ઘ્ય તથા ગાયો અને વೃಷભ અર્પણ કરીને તે ઈશ્વરસ્વરૂપ મહાનુભાવોની પૂજા કરી.

Verse 30

वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णो: संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥ ३० ॥

તેઓ ભોજન કરીને સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા પછી, તેમને વધુ પ્રસન્ન કરવા રાજા મધુર વાણીથી ધીમે ધીમે બોલવા લાગ્યો. તેણે ભગવાન વિષ્ણુના ચરણ પોતાની ગોદમાં રાખીને આનંદથી હળવે હાથે મસાજ કર્યો.

Verse 31

श्रीबहुलाश्‍व उवाच भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वद‍ृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गत: ॥ ३१ ॥

શ્રીબહુલાશ્વ બોલ્યા—હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ! તમે સર્વ ભૂતોના આત્મા, સ્વયંપ્રકાશ સાક્ષી છો. અમે જે સતત તમારા પદકમળનું સ્મરણ કરીએ છીએ, તેમને આજે તમે દર્શન આપી કૃપા કરી છે.

Verse 32

स्ववचस्तद‍ृतं कर्तुमस्मद्‌दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्त: श्रीरज: प्रिय: ॥ ३२ ॥

તમારા વચનને સત્ય કરવા માટે તમે અમારી નજરે પ્રગટ થયા છો. કારણ કે તમે કહ્યું હતું—“મારા એકાંત ભક્ત કરતાં અનંત, દેવી શ્રી કે અજ બ્રહ્મા પણ મને વધુ પ્રિય નથી.”

Verse 33

को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद: ॥ ३३ ॥

આ સત્ય જાણનાર કયો પુરુષ તમારા પદકમળોને ત્યજી શકે? તમે તો નિષ્કિંચન, શાંત મુનિઓને તમારું જ આત્મસ્વરૂપ અર્પવા તૈયાર છો.

Verse 34

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥

યદુવંશમાં અવતરીને, અહીં સંસારચક્રમાં ફસાયેલા મનુષ્યોના ઉદ્ધાર માટે તમે તમારું યશ વિસ્તરાવ્યું છે; તે ત્રિલોકના પાપોને હરણ કરનારું છે.

Verse 35

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥ ३५ ॥

અકુંઠ મેધા ધરાવતા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર. તેમજ પરમ શાંતિમાં તપ કરનાર ઋષિ નર-નારાયણને પણ પ્રણામ.

Verse 36

दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजै: । समेत: पादरजसा पुनीहीदं निमे: कुलम् ॥ ३६ ॥

હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ! આ બ્રાહ્મણો સાથે થોડા દિવસ અમારા ઘરે નિવાસ કરો અને તમારા ચરણરજથી નિમિની આ વંશપરંપરાને પવિત્ર કરો।

Verse 37

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाल्ँ लोकभावन: । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥

રાજાએ આમ આમંત્રણ આપતાં, લોકપાલક ભગવાને થોડો સમય ત્યાં નિવાસ સ્વીકાર્યો, મિથિલાના સ્ત્રી-પુરુષોને કલ્યાણ આપવા માટે।

Verse 38

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥ ३८ ॥

શ્રુતદેવે અચ્યુત પ્રભુને પોતાના ઘરે પામીને રાજા બહુલાશ્વ જેટલો જ ઉત્સાહ અનુભવ્યો. પ્રભુ અને મુનિઓને નમસ્કાર કરીને તે અત્યંત હર્ષથી શાલ હલાવતા નાચવા લાગ્યો।

Verse 39

तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य स: । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्‍‍घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा ॥ ३९ ॥

તેણે ઘાસ અને દર્ભના આસનો લાવી મહેમાનોને બેસાડ્યા, સ્વાગતવચનોથી તેમનું અભિનંદન કર્યું. પછી પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક તેમના ચરણ ધોયા।

Verse 40

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्‍नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथ: ॥ ४० ॥

તે પગ ધોવાના જળથી મહાભાગ શ્રુતદેવે પોતાને, પોતાના ઘર અને પરિવારને ભરપૂર છાંટીને પવિત્ર કર્યા. અતિ આનંદિત થઈ તેણે માન્યું કે હવે તેના સર્વ મનોરથ પૂર્ણ થયા છે।

Verse 41

फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि- र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजै: । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥ ४१ ॥

તેણે સહેલાઈથી મળતાં શુભ દ્રવ્યો—ફળ, ઉશીર, પવિત્ર અમૃતજળ, સુગંધિત માટી, તુલસીપત્ર, કુશ અને કમળફૂલ—થી યથોચિત પૂજા કરી; પછી સત્ત્વવર્ધક ભોજન અર્પણ કર્યું।

Verse 42

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गम: । य: सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभि: कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरै: ॥ ४२ ॥

તે વિચારવા લાગ્યો—હું તો ગૃહજીવનના અંધકૂવામાં પડેલો; છતાં મને શ્રીકૃષ્ણનો સંગ કેવી રીતે મળ્યો? અને જે મહાબ્રાહ્મણો હૃદયમાં પ્રભુને ધારણ કરે છે, જેમના ચરણરજમાં સર્વ તીર્થોનું આશ્રય છે, તેમનો મને દર્શન કેવી રીતે થયો?

Verse 43

सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थित: । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शन: ॥ ४३ ॥

અતિથિઓ સુખથી બેસી યોગ્ય আতિથ્ય પામ્યા પછી, શ્રુતદેવે પત્ની, સંતાનો અને આશ્રિતો સાથે નજીક આવી બાજુમાં બેઠો. પછી પ્રભુના ચરણ દબાવતા દબાવતા તેણે કૃષ્ણ અને ઋષિઓને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 44

श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्त: परं परमपूरुष: । यर्हीदं शक्तिभि: सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥ ४४ ॥

શ્રુતદેવે કહ્યું—એવું નથી કે આજે જ અમને પરમ પુરુષનું દર્શન મળ્યું; તેમણે પોતાની શક્તિઓથી આ જગત સર્જીને પોતાની દિવ્ય સત્તાથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારથી જ અમે ખરેખર તેમના સંગમાં છીએ।

Verse 45

यथा शयान: पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५ ॥

જેમ સૂતો પુરુષ મનથી જ પોતાની માયાથી એક અલગ સ્વપ્નલોક રચી, પછી પોતાના સ્વપ્નમાં પ્રવેશ કરીને તેમાં પોતાને જ દેખે તેમ લાગે છે, તેમ જ ભગવાન છે।

Verse 46

श‍ृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥

જે લોકો સતત તમારી કથા સાંભળે છે, તમારા નામ-ગુણ ગાય છે, તમારી પૂજા કરે છે, તમને વંદન કરે છે અને પરસ્પર તમારી જ ચર્ચા કરે છે—એવા નિર્મળચિત્ત ભક્તોના અંતઃહૃદયમાં તમે સ્વયં પ્રગટ થાઓ છો।

Verse 47

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ: कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥

તમે હૃદયમાં સ્થિત હોવા છતાં, કર્મમાં ફસાઈ જેમનું ચિત્ત વિક્ષિપ્ત છે તેમના માટે તમે બહુ દૂર છો. ભૌતિક શક્તિથી તમને કોઈ પકડી શકતું નથી; તમારા પરાત્પર ગુણોને માનવા-રસવા શીખેલા ભક્તોના હૃદયમાં જ તમે સ્વયં પ્રગટ થાઓ છો।

Verse 48

नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धद‍ृष्टये ॥ ४८ ॥

તમને નમસ્કાર. અધ્યાત્મવિદો તમને પરમાત્મા રૂપે અનુભવે છે, અને વિસ્મૃત જીવો પર તમે કાળરૂપે મૃત્યુ લાદો છો. તમે કારણરહિત દિવ્ય સ્વરૂપ અને સૃષ્ટિરૂપ કારણસહિત સ્વરૂપ—બન્ને ધારણ કરીને, સ્વમાયાથી ભક્તોની દૃષ્ટિ ખોલો છો અને અભક્તોની દૃષ્ટિ ઢાંકો છો।

Verse 49

स त्वं शाधि स्वभृत्यान् न: किं देव करवाम हे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवानक्षिगोचर: ॥ ४९ ॥

હે પ્રભુ, તમે જ તે પરમાત્મા છો અને અમે તમારા સેવક છીએ. હે દેવ, અમે તમારી સેવા કેવી રીતે કરીએ? પ્રભુ, તમારું દર્શન માત્ર જ માનવજીવનના સર્વ ક્લેશોનો અંત કરે છે।

Verse 50

श्रीशुक उवाच तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—શ્રુતદેવે કહેલા આ વચનો સાંભળીને, શરણાગત ભક્તોના દુઃખ હરણ કરનાર ભગવાને તેનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો અને સ્મિત સાથે તેને આ રીતે કહ્યું।

Verse 51

श्रीभगवानुवाच ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्त: पादरेणुभि: ॥ ५१ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે બ્રાહ્મણ, જાણ કે આ મહર્ષિઓ તને અનુગ્રહ આપવા જ અહીં આવ્યા છે. તેઓ મારી સાથે લોકોમાં વિહરે છે અને પોતાના પાદરેણુથી સર્વને પવિત્ર કરે છે.

Verse 52

देवा: क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनै: । शनै: पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया ॥ ५२ ॥

દેવતાઓ, ક્ષેત્રો અને તીર્થો— તેમના દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજનથી સમય સાથે ધીમે ધીમે શુદ્ધિ થાય છે; પરંતુ ઉત્તમ મહર્ષિઓની કૃપાદૃષ્ટિથી એ જ ફળ તરત મળે છે.

Verse 53

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्‍ट्या किमु मत्कलया युत: ॥ ५३ ॥

આ જગતમાં બ્રાહ્મણ જન્મથી જ સર્વ પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; તપ, વિદ્યા અને આત્મતૃપ્તિથી તે વધુ મહાન બને છે— તો પછી મારી ભક્તિથી યુક્ત હોય તો શું કહેવું!

Verse 54

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥

મારું આ ચતુર્ભુજ રૂપ પણ બ્રાહ્મણ કરતાં મને વધુ પ્રિય નથી. વિદ્વાન બ્રાહ્મણ પોતાના અંદર સર્વ વેદમય છે, જેમ હું પોતાના અંદર સર્વ દેવમય છું.

Verse 55

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयव: । गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यद‍ृष्टय: ॥ ५५ ॥

આ સત્યને ન જાણીને દુર્બુદ્ધિ અને ઈર્ષ્યાળુ લોકો વિદ્વાન બ્રાહ્મણને અવગણે છે અને દ્વેષથી અપમાન કરે છે— જે મારો અભેદ સ્વરૂપ, તેમનો ગુરુ અને તેમનો આત્મા છે. તેઓ માત્ર મારી અર્ચામૂર્તિ જેવા પ્રત્યક્ષ રૂપોને જ પૂજ્ય માને છે.

Verse 56

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतव: । मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥

મારી દીક્ષાથી મને સાક્ષાત્ અનુભવી બ્રાહ્મણ દૃઢ જ્ઞાનમાં સ્થિર થાય છે—આ વિશ્વનું ચર-અચર સર્વ અને સૃષ્ટિના મૂળ કારણભૂત તત્ત્વો પણ મારા જ વિસ્તૃત રૂપો છે।

Verse 57

तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभि: ॥ ५७ ॥

અતએવ, હે બ્રાહ્મણ, મારી ઉપર જેવી શ્રદ્ધા છે તેવી જ શ્રદ્ધાથી આ બ્રહ્મઋષિઓની આરાધના કર. આમ કરશો તો તમે મને જ પ્રત્યક્ષ પૂજશો; અઢળક ધન અર્પણથી પણ આ અન્ય રીતે શક્ય નથી.

Verse 58

श्रीशुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्ट: सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પ્રભુએ આમ આદેશ આપતાં શ્રુતદેવે એકાત્મભાવથી શ્રીકૃષ્ણ સાથે આવેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની આરાધના કરી; અને મૈથિલ રાજા બહુલાશ્વે પણ તેમ જ કર્યું. આમ બંનેએ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 59

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात् ॥ ५९ ॥

હે રાજન, આ રીતે ભક્તોના ભક્ત ભગવાને પોતાના બે મહાભક્તો શ્રુતદેવ અને બહુલાશ્વ પાસે થોડો સમય નિવાસ કર્યો, તેમને સદ્ગણીઓનો સન્માર્ગ બતાવ્યો અને પછી ફરી દ્વારકામાં ગયા।

Frequently Asked Questions

Why did Arjuna disguise himself as a renunciant to marry Subhadrā?

The narrative presents Arjuna acting strategically within royal and familial politics: Balarāma’s intent to give Subhadrā to Duryodhana required discretion until the proper moment. By adopting a tridaṇḍī disguise, Arjuna could enter Dvārakā without provoking conflict, gain proximity during the monsoon stay, and then execute the dharmically sanctioned rākṣasa-style taking at a public festival—an approach ultimately approved by Kṛṣṇa and Subhadrā’s parents.

How is Subhadrā’s ‘kidnapping’ considered sanctioned and not adharma?

Śukadeva explicitly notes that Subhadrā’s parents and Kṛṣṇa had sanctioned the act, and Subhadrā herself reciprocates affection. In classical kṣatriya contexts, rākṣasa-vivāha can occur as a socially recognized form when aligned with consent and dharmic approval. The Bhāgavata frames the event as a legitimate marital outcome protected by Kṛṣṇa’s will, not as coercion or exploitation.

Who were Śrutadeva and Bahulāśva, and why are they highlighted together?

Śrutadeva is portrayed as a content, learned brāhmaṇa householder devoted to unalloyed service, while Bahulāśva is a humble Videha king free from false ego—both equally dear to Acyuta. Their pairing demonstrates the Bhāgavata principle that bhakti, not social position (royal opulence vs. simple livelihood), attracts the Lord’s personal presence.

How did Kṛṣṇa accept both invitations in Mithilā at the same time?

The chapter describes an act of divine aiśvarya: to please both devotees, Kṛṣṇa simultaneously went to both homes so that each host perceived the Lord exclusively in his own house. This illustrates Bhagavān’s yogic sovereignty and His bhakta-vātsalya—His eagerness to reciprocate fully with each devotee.

What is the main teaching of Kṛṣṇa’s words about brāhmaṇas and sages in this chapter?

Kṛṣṇa teaches that exalted sages purify the worlds by their presence and that honoring realized brāhmaṇas is direct worship of Him. He contrasts gradual purification through tīrthas and Deity worship with the immediacy of receiving the glance and blessings of saintly persons, emphasizing sādhu-sevā and brāhmaṇa-respect as core Vaiṣṇava conduct.