Adhyaya 79
Balarāma Slays Balvala and Visits Sacred Tīrthas; He Attempts to Stop Bhīma–Duryodhana
નૈમિષારણ્યમાં અમાવાસ્યાના દિવસે દુર્ગંધિત પવન અને અપવિત્ર વર્ષા જેવી ભયંકર અશાંતિથી બ્રાહ્મણો તથા યજ્ઞને પીડાવનાર દૈત્ય બલ્વલ આવી પહોંચ્યો. શ્રીબલરામે ઋષિઓના યજ્ઞમંડપનું માન રાખીને માત્ર સંકલ્પથી હળ અને ગદા બોલાવી ક્ષણમાં બલ્વલનો વધ કર્યો અને યજ્ઞની શુચિતા-પવિત્રતા પુનઃસ્થાપિત કરી. ઋષિઓએ વૃત્રવધ પછી ઇન્દ્રના અભિષેકની જેમ તેમની સ્તુતિ કરી સ્નાન-સન્માન કર્યું અને શુભ દાન આપ્યાં. ત્યારબાદ બલરામજીએ ભારતવર્ષમાં દીર્ઘ તીર્થયાત્રા કરી—પ્રસિદ્ધ નદીઓમાં સ્નાન, પવિત્ર પર્વતો અને દેવસ્થાનોના દર્શન (પરશુરામ, સ્કંદ, શિવક્ષેત્રો, કન્યાકુમારી વગેરે) અને મહાદાન—આ રીતે તીર્થભૂગોળ દ્વારા ધર્મનો માર્ગ દર્શાવ્યો. કુરુક્ષેત્રના વિનાશની વાત સાંભળી તેમણે ધરતીનો ભાર ઉતર્યો એમ માની ભીમ–દુર્યોધનના ગદાયુદ્ધને અટકાવવા ગયા; તેઓ ન માને ત્યારે દૈવવ્યવસ્થા સ્વીકારી દ્વારકામાં પરત ફર્યા અને પછી નૈમિષારણ્યમાં યજ્ઞો તથા આધ્યાત્મિક ઉપદેશ માટે આવ્યા. અંતે શ્રીબલરામના અદ્ભુત ચરિત્રનું સ્મરણ શ્રીવિષ્ણુને પ્રિય થવાનો સીધો ઉપાય છે એમ વખાણવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्ड: पांशुवर्षण: । भीमो वायुरभूद् राजन्पूयगन्धस्तु सर्वश: ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે રાજન! પછી અમાસના દિવસે એક પ્રચંડ અને ભયાનક આંધી ઉઠી, જેણે ચારે બાજુ ધૂળ વિખેરી નાખી અને સર્વત્ર પરુની દુર્ગંધ ફેલાવી દીધી.
Verse 2
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
ત્યારબાદ યજ્ઞશાળામાં બલ્વલ દ્વારા મોકલાયેલ અપવિત્ર વસ્તુઓનો વરસાદ થયો, અને પછી તે રાક્ષસ પોતે હાથમાં ત્રિશૂળ લઈને પ્રગટ થયો.
Verse 3
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
તે વિશાળ રાક્ષસ કાળા કાજળના ઢગલા જેવો દેખાતો હતો. તેની શિખા અને દાઢી પીગળેલા તાંબા જેવી હતી, અને તેનો ચહેરો ભયાનક દાંત અને ખેંચાયેલી ભ્રમરો વાળો હતો. તેને જોઈને, ભગવાન બલરામે તેમના મુશળનું સ્મરણ કર્યું, જે શત્રુઓની સેનાઓને વેરવિખેર કરી નાખે છે, અને તેમના હળનું, જે રાક્ષસોને દંડ આપે છે. આ રીતે આહ્વાન કરવાથી, તેમના બંને શસ્ત્રો તરત જ તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 4
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
તે વિશાળ રાક્ષસ કાળા કાજળના ઢગલા જેવો દેખાતો હતો. તેની શિખા અને દાઢી પીગળેલા તાંબા જેવી હતી, અને તેનો ચહેરો ભયાનક દાંત અને ખેંચાયેલી ભ્રમરો વાળો હતો. તેને જોઈને, ભગવાન બલરામે તેમના મુશળનું સ્મરણ કર્યું, જે શત્રુઓની સેનાઓને વેરવિખેર કરી નાખે છે, અને તેમના હળનું, જે રાક્ષસોને દંડ આપે છે. આ રીતે આહ્વાન કરવાથી, તેમના બંને શસ્ત્રો તરત જ તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 5
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् । मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बल: ॥ ५ ॥
ભગવાન બલરામે આકાશમાં ઉડતા બલ્વલને તેમના હળની અણીથી ખેંચી લીધો, અને ક્રોધિત થઈને તે બ્રાહ્મણ-દ્રોહીના માથા પર તેમના મુશળથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 6
सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक् समुत्सृजन् । मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुण: ॥ ६ ॥
બલ્વલ પીડાથી ચીસો પાડતો જમીન પર પડ્યો, તેનું કપાળ ફાટી ગયું હતું અને લોહી વહી રહ્યું હતું. તે વજ્રથી હણાયેલા લાલ પર્વત જેવો દેખાતો હતો.
Verse 7
संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिष: । अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥
મહામુનિઓએ ભગવાન રામની સ્તુતિ કરીને અચૂક આશીર્વાદ આપ્યા અને પછી તેમનો અભિષેક કર્યો; જેમ દેવોએ વૃત્રઘ્ન ઇન્દ્રનો વિધિવત અભિષેક કર્યો હતો।
Verse 8
वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥
તેમણે ભગવાન બલરામને વૈજયંતી માળા આપી—ક્યારેય ન મલિન થનારા કમળોથી, જેમાં શ્રીદેવીનું નિવાસ છે—અને સાથે દિવ્ય વસ્ત્રો તથા દિવ્ય આભૂષણો પણ અર્પણ કર્યા।
Verse 9
अथ तैरभ्यनुज्ञात: कौशिकीमेत्य ब्राह्मणै: । स्नात्वा सरोवरमगाद् यत: सरयूरास्रवत् ॥ ९ ॥
પછી ઋષિઓની અનુમતિ મેળવી પ્રભુ બ્રાહ્મણો સાથે કૌશિકી નદી પાસે ગયા અને સ્નાન કર્યું. ત્યાંથી તેઓ તે સરોવર પાસે ગયા જ્યાંથી સરયૂ નદી વહે છે।
Verse 10
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य स: । स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन्जगाम पुलहाश्रमम् ॥ १० ॥
પ્રભુ સરયૂના પ્રવાહને અનુસરી પ્રયાગ પહોંચ્યા. ત્યાં સ્નાન કરીને દેવતાઓ આદિને તર્પણ કર્યું અને પછી પુલહ ઋષિના આશ્રમમાં ગયા।
Verse 11
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ભગવાન બલરામે ગોમતી, ગંડકી અને વિપાશામાં સ્નાન કર્યું અને શોણ નદીમાં પણ ડૂબકી લગાવી. તેઓ ગયા જઈ પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ-તર્પણ કર્યું અને ગંગા-સાગર સંગમે પવિત્ર સ્નાન કર્યું. મહેન્દ્ર પર્વતે પરશુરામના દર્શન કરી પ્રણામ કર્યા; પછી ગોદાવરીની સાત શાખાઓમાં તેમજ વેણા, પમ્પા અને ભીમરથી નદીઓમાં સ્નાન કર્યું. ત્યારબાદ સ્કંદના દર્શન કરી ગિરીશના ધામ શ્રીશૈલ ગયા. દ્રવિડ દેશમાં પ્રભુએ પુણ્ય વેંકટ પર્વત, કામકોષ્ણી અને કાંચી પુરી, શ્રેષ્ઠ કાવેરી નદી અને હરિ સન્નિહિત એવા મહાપુણ્ય શ્રીરંગના દર્શન કર્યા. પછી તેઓ ઋષભાદ્રિ, હરિના ક્ષેત્ર, દક્ષિણ મથુરા ગયા અને અંતે મહાપાતકનાશક સમુદ્રી સેતુબંધે પહોંચ્યા।
Verse 12
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ભગવાન બલરામે ગોમતી, ગંડકી અને વિપાશામાં સ્નાન કર્યું અને શોણ નદીમાં પણ ડૂબકી લગાવી. પછી ગયા જઈ પિતૃ-તર્પણ કર્યું અને ગંગાસાગર સંગમે શુદ્ધિ-સ્નાન કર્યું.
Verse 13
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
મહેન્દ્ર પર્વત પર તેમણે ભગવાન પરશુરામના દર્શન કરી પ્રણામ અને સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ ગોદાવરીની સાત ધારાઓમાં તથા વેણા, પમ્પા અને ભીમરથી નદીઓમાં સ્નાન કર્યું.
Verse 14
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
પછી રામે સ્કંદના દર્શન કરીને ગિરીશના ધામ શ્રીશૈલ ગયા. દ્રવિડ દેશમાં પ્રભુએ મહાપુણ્યદાયક વેંકટ પર્વતના પણ દર્શન કર્યા.
Verse 15
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
તેમણે કામકોષ્ણી નગરી, કાંચી પુરી, શ્રેષ્ઠ કાવેરી નદી અને જ્યાં હરિ સન્નિહિત છે તે મહાપુણ્ય શ્રીરંગના દર્શન કર્યા. ત્યારબાદ ઋષભ પર્વત અને દક્ષિણ મથુરા જઈ અંતે મહાપાતકનાશક સમુદ્રસેતુએ પહોંચ્યા.
Verse 16
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
સેતુબંધમાં હલાયુધ પ્રભુએ બ્રાહ્મણોને દસ હજાર ગાયો દાનમાં આપી. પછી તેમણે કૃતમાળા અને તામ્રપર્ણી નદીઓ તથા મહાન મલય પર્વતમાળા દર્શી. ત્યાં ધ્યાનસ્થ અગસ્ત્ય ઋષિને નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરી, આશીર્વાદ મેળવી વિદાય લઈને દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે કન્યાકુમારી સ્વરૂપે દેવી દુર્ગાના દર્શન કર્યા.
Verse 17
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
સેતુબંધ (રામેશ્વરમ) ખાતે ભગવાન હલાયુધ બલરામે બ્રાહ્મણોને દાનરૂપે દસ હજાર ગાયો આપી. પછી તેઓ કૃતમાલા અને તામ્રપર્ણી નદીઓ તથા મહાન મલય પર્વતમાળા તરફ ગયા. મલયમાં ધ્યાનસ્થ બેઠેલા અગસ્ત્ય ઋષિને નમસ્કાર કરી સ્તુતિ કરી અને તેમના આશીર્વાદથી અનુમતિ મેળવી વિદાય લીધી. ત્યારબાદ દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે જઈ તેમણે કન્યાકુમારી સ્વરૂપિણી દુર્ગાદેવીના દર્શન કર્યા.
Verse 18
तत: फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् । विष्णु: सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद् गवायुतम् ॥ १८ ॥
પછી તેઓ ફાલ્ગુન-તીર્થ પહોંચ્યા અને ઉત્તમ પંચાપ્સરા સરોવરમાં સ્નાન કર્યું, જ્યાં સాక్షાત્ ભગવાન વિષ્ણુનું સાન્નિધ્ય પ્રગટ છે. ત્યાં તેમણે ફરી દાનરૂપે દસ હજાર ગાયો અર્પણ કરી.
Verse 19
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
પછી ભગવાન કેરળ અને ત્રિગર્ત રાજ્યોમાં વિહાર કરીને ગોકર્ણ નામના શિવક્ષેત્રે ગયા, જ્યાં ધૂર્જટિ (શિવ)નું સాక్షાત્ સાન્નિધ્ય છે. ત્યારબાદ દ્વીપનિવાસિની આર્યા દ્વૈપાયની (પાર્વતી) દેવીના દર્શન કરીને બલરામ શૂર્પારક ગયા અને તાપી, પયોષ્ણી તથા નિર્વિંધ્યા નદીઓમાં સ્નાન કર્યું. પછી દંડક વનમાં પ્રવેશ કરીને રેવા (નર્મદા) નદી પાસે ગયા, જ્યાં માહિષ્મતી નગરી છે. મનુ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને અંતે તેઓ પ્રભાસમાં પાછા ફર્યા.
Verse 20
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
પછી ભગવાન કેરળ અને ત્રિગર્ત રાજ્યોમાં વિહાર કરીને ગોકર્ણ નામના શિવક્ષેત્રે ગયા, જ્યાં ધૂર્જટિ (શિવ)નું સాక్షાત્ સાન્નિધ્ય છે. ત્યારબાદ દ્વીપનિવાસિની આર્યા દ્વૈપાયની (પાર્વતી) દેવીના દર્શન કરીને બલરામ શૂર્પારક ગયા અને તાપી, પયોષ્ણી તથા નિર્વિંધ્યા નદીઓમાં સ્નાન કર્યું. પછી દંડક વનમાં પ્રવેશ કરીને રેવા (નર્મદા) નદી પાસે ગયા, જ્યાં માહિષ્મતી નગરી છે. મનુ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને અંતે તેઓ પ્રભાસમાં પાછા ફર્યા.
Verse 21
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
પછી ભગવાન કેરળ અને ત્રિગર્ત રાજ્યોમાં વિહાર કરીને ગોકર્ણ નામના શિવક્ષેત્રે ગયા, જ્યાં ધૂર્જટિ (શિવ)નું સాక్షાત્ સાન્નિધ્ય છે. ત્યારબાદ દ્વીપનિવાસિની આર્યા દ્વૈપાયની (પાર્વતી) દેવીના દર્શન કરીને બલરામ શૂર્પારક ગયા અને તાપી, પયોષ્ણી તથા નિર્વિંધ્યા નદીઓમાં સ્નાન કર્યું. પછી દંડક વનમાં પ્રવેશ કરીને રેવા (નર્મદા) નદી પાસે ગયા, જ્યાં માહિષ્મતી નગરી છે. મનુ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને અંતે તેઓ પ્રભાસમાં પાછા ફર્યા.
Verse 22
श्रुत्वा द्विजै: कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुव: ॥ २२ ॥
દ્વિજોથી સાંભળ્યું કે કુરુ–પાંડવ યુદ્ધમાં સર્વ રાજાઓનો નાશ થયો; તેથી ભગવાને માન્યું કે ધરતીનો ભાર ઉતરી ગયો છે।
Verse 23
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे । वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दन: ॥ २३ ॥
રણભૂમિમાં ભીમ અને દુર્યોધન ગદાઓથી ઘોર યુદ્ધ કરતા હતા; તે વિનાશ અટકાવવા ઇચ્છતા યદુનંદન બલરામ કુરુક્ષેત્ર ગયા।
Verse 24
युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवंस्तुष्णीं किं विवक्षुरिहागत: ॥ २४ ॥
યુધિષ્ઠિર, યમજ ભાઈઓ, શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુને બલરામને જોઈ પ્રણામ કર્યા; પરંતુ ‘અહીં શું કહેવા આવ્યા છે?’ એમ વિચારી મૌન રહ્યા।
Verse 25
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
બલરામે જોયું કે બંને ગદા હાથમાં લઈને, ક્રોધથી ઉગ્ર, વિજય ઇચ્છતા, કુશળતાથી વિચિત્ર મંડળોમાં ફરતા હતા; ત્યારે તેમણે એમને કહ્યું।
Verse 26
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम् ॥ २६ ॥
[બલરામ બોલ્યા:] હે રાજા દુર્યોધન! હે વૃકોદર ભીમ! તમે બંને સમબળવંત વીર છો. મને લાગે છે—એકમાં દેહબળ વધુ છે અને બીજામાં શિક્ષા-કૌશલ્ય વધુ છે।
Verse 27
तस्मादेकतरस्येह युवयो: समवीर्ययो: । न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रण: ॥ २७ ॥
અતએવ તમારું બન્નેનું યુદ્ધવીર્ય સમાન હોવાથી અહીં કોઈનો જય કે પરાજય દેખાતો નથી. તેથી આ નિષ્ફળ દ્વંદ્વયુદ્ધ બંધ કરો।
Verse 28
न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् । अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८ ॥
હે રાજન, તે વચન યુક્તિસંગત હોવા છતાં, બદ્ધ વૈર ધરાવતા તેમણે ભગવાન બલરામની વિનંતી સ્વીકારી નહીં. તેઓ પરસ્પર કરેલા અપમાનજનક શબ્દો અને દુષ્કૃત્યો સતત યાદ કરતા રહ્યા।
Verse 29
दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ । उग्रसेनादिभि: प्रीतैर्ज्ञातिभि: समुपागत: ॥ २९ ॥
તે યુદ્ધને દૈવવ્યવસ્થા માનીને ભગવાન રામ (બલરામ) દ્વારકામાં પાછા ગયા. ત્યાં ઉગ્રસેન વગેરે આનંદિત સ્વજનો તેમને મળવા આવ્યા અને સ્વાગત કર્યું.
Verse 30
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा । क्रत्वङ्गं क्रतुभि: सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ ३० ॥
પછી તેઓ નૈમિષારણ્યમાં આવ્યા ત્યારે ઋષિઓએ આનંદથી તેમને—સર્વ યજ્ઞોના મૂર્ત સ્વરૂપને—વિવિધ વૈદિક યજ્ઞોમાં પ્રવૃત્ત કરાવ્યા. ત્યારે તેઓ સર્વ યુદ્ધવિગ્રહથી નિવૃત્ત હતા.
Verse 31
तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभु: । येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदु: ॥ ३१ ॥
સર્વશક્તિમાન ભગવાન બલરામે તેમને શુદ્ધ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપ્યું; જેના દ્વારા તેઓ સમગ્ર વિશ્વને તેમના અંદર અને તેમને સર્વત્ર વ્યાપ્ત રૂપે જાણી શક્યા.
Verse 32
स्वपत्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद् वृत: । रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दु: सुवासा: सुष्ठ्वलङ्कृत: ॥ ३२ ॥
પત્ની સાથે અવભૃથ-સ્નાન કરીને, જ્ઞાતિ-બંધુ અને સુહૃદોથી ઘેરાયેલા, સુંદર વસ્ત્રો અને અલંકારોથી શોભિત ભગવાન બલરામ એવા તેજસ્વી લાગ્યા જાણે પોતાની જ્યોત્સ્નાથી ઘેરાયેલો ચંદ્ર।
Verse 33
ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिन: । अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥
આવી જ અસંખ્ય લીલાઓ બલશાળી બલરામે કરી; તેઓ અનંત અને અપ્રમેય પરમેશ્વર છે, જેમની યોગમાયા તેમને માનવરૂપે પ્રગટ કરે છે।
Verse 34
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मण: । सायं प्रातरनन्तस्य विष्णो: स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥
અનંત ભગવાન બલરામના અદ્ભુત કર્મોને જે સાંજ અને સવાર નિયમિત સ્મરે છે, તે શ્રી વિષ્ણુ—પરમ પુરુષ—નો અત્યંત પ્રિય બની જાય છે।
Frequently Asked Questions
Balvala is a demon who desecrates the sages’ sacrificial arena with filth and fear, embodying opposition to brāhmaṇas and yajña. Balarāma kills him to reestablish dharma, protect the ritual order, and demonstrate poṣaṇa—Bhagavān’s active protection of devotees and sacred practices.
By mere remembrance (saṅkalpa), His hala and gadā appear immediately, indicating divine sovereignty: the Lord’s instruments are not separate from Him and respond to His will. Theologically, it highlights that His power is intrinsic (svābhāvikī śakti) and not dependent on material conditions.
The comparison frames Balvala’s death as the removal of a cosmic-social obstruction to dharma, similar to Vṛtra’s removal of a threat to the devas. The abhiṣeka publicly honors the Lord as protector of yajña and affirms the sacrificial community’s restored purity and auspiciousness.
It models dharmic purification through sacred travel, bathing (snāna), worship, and charity (dāna), while also integrating India’s tīrtha network into Bhāgavata sacred history. Devotionally, it teaches that the Lord sanctifies tīrthas by His presence, and sādhakas sanctify themselves through regulated contact with them.
As an elder and martial authority (and Duryodhana’s instructor), Balarāma recognizes both fighters’ near-equality and the destructive futility of continued enmity. His intervention expresses dharma’s preference for restraint when victory cannot be justly or clearly determined, even though the combatants’ hatred overrides counsel.
When the duelists refuse his reasonable request, Balarāma concludes the outcome is daiva-yojana—arranged by providence. This does not erase moral responsibility; rather, it frames history as unfolding under the Lord’s overarching governance, where human choices operate within a destined resolution of Earth’s burden.
Regular remembrance of Balarāma’s pastimes at dawn and dusk (sandhyā-kāla smaraṇa). The text states that such steady recollection makes one dear to Śrī Viṣṇu, emphasizing smaraṇa as a direct bhakti-sādhana with transformative results.