Adhyaya 71
Uddhava’s Counsel: The Jarāsandha Resolution and Kṛṣṇa’s Arrival at Indraprastha
નારદના ઉપદેશ અને યાદવોની ચર્ચા પછી ઉદ્ધવ નિર્ધારક ઉપાય સૂચવે છે—યુધિષ્ઠિરના રાજસૂયની સિદ્ધિ અને કેદી રાજાઓની મુક્તિ માટે જરાસંધનો સામનો કરવો જ જોઈએ. તેની શક્તિથી સામાન્ય યુદ્ધ ભારે ખર્ચાળ બને, પરંતુ બ્રાહ્મણને કદી ન નકારવાની તેની પ્રતિજ્ઞા ધર્મનું દ્વાર છે; તેથી ભીમ બ્રાહ્મણવેશમાં જઈ એકલ યુદ્ધ માગે અને શ્રીકૃષ્ણની હાજરીથી વિજય નિશ્ચિત થાય. ઉદ્ધવ આ પરિણામને રાજધર્મની જરૂરિયાત અને ભગવાનની વ્યવસ્થા ગણાવે છે—દેવાધિપતિઓ પણ પ્રભુના કાળરૂપના સાધન છે. સર્વસંમતિથી શ્રીકૃષ્ણ રાણીઓ, પરિજન અને સેનાવિભાગો સાથે ભવ્ય પ્રસ્થાન કરે છે, કેદી રાજાઓના દૂતને આશ્વાસન આપે છે અને અનેક પ્રદેશો પાર કરી ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચે છે. ત્યાં પાંડવો અને નગરજન વેદમંત્રો, સંગીત અને આનંદભર્યા આલિંગનો સાથે તેમનું સ્વાગત કરે છે. અધ્યાય રાજસૂયની વિશાળ ગતિમાં આ મુલાકાતને સ્થાન આપી આગળ જરાસંધપતન અને યજ્ઞપ્રવૃત્તિની પૂર્વછાયા દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामति: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—દેવર્ષિ નારદના વચનો આ રીતે સાંભળી, સભાસદોના મત અને શ્રીકૃષ્ણના અભિપ્રાયને જાણીને, મહામતિ ઉદ્ધવ બોલવા લાગ્યા.
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यदुक्तमृषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું—હે પ્રભુ, ઋષિએ જે કહ્યું છે તે મુજબ તમે તમારા કઝિનને રાજસૂય યજ્ઞની યોજના પૂર્ણ કરવામાં સહાય કરો અને તમારી શરણ માંગતા રાજાઓનું રક્ષણ પણ કરો।
Verse 3
यष्टव्यं राजसूयेन दिक्चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥
હે વિભુ, રાજસૂય યજ્ઞ તો એ જ કરી શકે જે સર્વ દિશાઓમાં વિરોધીઓને જીત્યો હોય. તેથી મારા મત મુજબ જરાસંધને જીતવું બંને હેતુઓ સિદ્ધ કરશે।
Verse 4
अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चत: ॥ ४ ॥
આ નિર્ણયથી અમને મહાન લાભ થશે અને તમે બંધાયેલા રાજાઓને મુક્ત કરશો. તેથી, હે ગોવિંદ, તમારી કીર્તિ વધશે।
Verse 5
स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥
એ દુર્જેય રાજા જરાસંધ બળમાં દસ હજાર હાથી સમાન છે. અન્ય બળવાન યોદ્ધાઓ પણ તેને હરાવી શકતા નથી; માત્ર ભીમ જ તેની સમબળ છે।
Verse 6
द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुत: । ब्राह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥
તેને એક-રથના દ્વંદ્વ યુદ્ધમાં જ જીતવો જોઈએ, સો અક્ષૌહિણી સેનાસહિત નહીં. અને તે બ્રાહ્મણ્યધર્મમાં નિષ્ઠાવાન છે; બ્રાહ્મણો વિનંતી કરે તો કદી ઇનકાર કરતો નથી।
Verse 7
ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदर: । हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥
ભીમ બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરીને તેની પાસે જઈ ભિક્ષા માગે. તેથી જરાસંધ સાથે એકલ યુદ્ધ મળશે અને તમારી સન્નિધિમાં ભીમ નિઃસંદેહ તેને વધ કરશે.
Verse 8
निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयो: । हिरण्यगर्भ: शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥
હે પરમેશ્વર! વિશ્વની સૃષ્ટિ અને પ્રલયમાં બ્રહ્મા અને શિવ પણ માત્ર તમારા નિમિત્ત છે; ખરેખર આ બધું તમારા અદૃશ્ય કાળસ્વરૂપથી જ થાય છે.
Verse 9
गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजाया: पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥
કેદમાં રહેલા રાજાઓની પતિવ્રતા દેવીઓ પોતાના ઘરોમાં તમારા નિર્મળ કર્મોનું ગાન કરે છે—તમે તેમના પતિઓના શત્રુનો વધ કરીને તેમને મુક્ત કરશો. ગોપીઓ પણ તમારી કીર્તિ ગાય છે—ગજેન્દ્રના શત્રુનો, જનકનંદિની સીતાના શત્રુનો, તેમજ તમારા માતા-પિતાના શત્રુઓનો તમે સંહાર કર્યો. તમારા શરણાગત મુનિઓ અને અમે પણ તમારી સ્તુતિ કરીએ છીએ.
Verse 10
जरासन्धवध: कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्राय: पाकविपाकेन तव चाभिमत: क्रतु: ॥ १० ॥
હે કૃષ્ણ! જરાસંધનો વધ અત્યંત મહાન હિત લાવશે. તે તેના પૂર્વ પાપકર્મના વિપાકરૂપ છે; અને આથી તમે ઇચ્છતા યજ્ઞક્રતુ પણ શક્ય બનશે.
Verse 11
श्रीशुक उवाच इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા: હે રાજન! ઉદ્ધવનું આ સર્વથા મંગલમય અને અચ્યૂત (અવ્યર્થ) પ્રસ્તાવ દેવર્ષિ નારદ, યદુવંશના વૃદ્ધો અને સ્વયં કૃષ્ણે આનંદથી સ્વીકાર્યો.
Verse 12
अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुत: । भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभु: ॥ १२ ॥
પછી દેવકીપુત્ર ભગવાને પ્રસ્થાન માટે આજ્ઞા આપી. ગુરુજનોની વિનયપૂર્વક અનુમતિ લઈને દારુક, જૈત્ર વગેરે સેવકોને રવાના થવાની તૈયારી કરવા કહ્યું.
Verse 13
निर्गमय्यावरोधान्स्वान् ससुतान्सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥
શત્રુહન શ્રીકૃષ્ણે પોતાની રાણીઓ, તેમના પુત્રો અને સામાન સહિત પ્રસ્થાનની વ્યવસ્થા કરીને, ભગવાન સંકર્ષણ અને યદુરાજ ઉગ્રસેનને વિદાય આપી, સારથી લાવેલા ગરુડધ્વજ રથ પર આરોહણ કર્યું.
Verse 14
ततो रथद्विपभटसादिनायकै: करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्गभेर्यानकशङ्खगोमुखै: प्रघोषघोषितककुभो निरक्रमत् ॥ १४ ॥
પછી ભગવાન પોતાની પ્રચંડ અંગરક્ષક સેનાથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલા, રથ-હાથી-પદાતિ-અશ્વદળના નાયકો સાથે પ્રસ્થાન કર્યા. મૃદંગ, ભેરી, નગારા, શંખ અને ગોમુખના નાદથી સર્વ દિશાઓ ગુંજી ઉઠीं.
Verse 15
नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतं सहात्मजा: पतिमनु सुव्रता ययु: । वराम्बराभरणविलेपनस्रज: सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभि: ॥ १५ ॥
અચ્યુતની સુવ્રતા પત્નીઓ પોતાના પુત્રો સાથે, બળવાન પુરુષો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવતી સોનાની શિબિકાઓમાં પ્રભુના અનુસરણમાં ગઈ. તેઓ ઉત્તમ વસ્ત્રો, આભૂષણો, સુગંધિત લેપ અને પુષ્પમાળાઓથી શોભિત હતાં અને તલવાર-ઢાલ ધારણ કરેલા સૈનિકોથી ચારેય તરફ સુરક્ષિત હતાં.
Verse 16
नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यन:- करेणुभि: परिजनवारयोषित: । स्वलङ्कृता: कटकुटिकम्बलाम्बरा- द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वत: ॥ १६ ॥
ચારેય તરફ રાજપરિવારની સજ્જિત દાસી-પરિચારિકાઓ તથા વારયોષિતાઓ પણ આગળ વધ્યાં. તેઓ શિબિકા, ઊંટ, બળદ, મહિષ, ગધેડા, ખચ્ચર, બળદગાડાં અને હાથી પર સવાર હતાં; અને તેમના વાહનો પર ઘાસના તંબુ, કમ્બળ, વસ્ત્રો વગેરે મુસાફરીની સામગ્રી ભરપૂર લદેલી હતી.
Verse 17
बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै- र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभि: । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे- र्यथार्णव: क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभि: ॥ १७ ॥
પ્રભુની સેના વિશાળ ધ્વજદંડો પર લહેરાતી પતાકાઓ, રાજછત્રો અને ચામરોથી શોભિત હતી. દિવસે સૂર્યકિરણો તેમના ઉત્તમ શસ્ત્રો, આભૂષણો, કિરીટો અને કવચ પર ઝળહળતા; જયઘોષ અને ખડખડાટથી તે સેના ક્ષુબ્ધ તરંગો અને તિમિંગિલ માછલીઓથી ઉથલાતાં સમુદ્ર જેવી લાગી.
Verse 18
अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजित: प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दरशननिर्वृतेन्द्रिय: ॥ १८ ॥
પછી યદુપતિ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સન્માનિત નારદ મુનિએ પ્રભુને પ્રણામ કર્યો. શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી તેમના સર્વ ઇન્દ્રિયો તૃપ્ત થયા. પ્રભુનો નિશ્ચય સાંભળી અને તેમના દ્વારા પૂજિત થઈ, નારદે પ્રભુને હૃદયમાં દૃઢ સ્થાપી આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 19
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥
ભગવાને રાજદૂતને મીઠી વાણીથી પ્રસન્ન કરતાં કહ્યું— “દૂત, ડરશો નહીં; તમારું કલ્યાણ થાઓ. હું મગધરાજના વધની વ્યવસ્થા કરીશ; નિર્ભય રહો.”
Verse 20
इत्युक्त: प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरे: प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षव: ॥ २० ॥
આ રીતે કહ્યા પછી દૂત પ્રસ્થાન કર્યો અને તેણે યથાવત્ રાજાઓને પ્રભુનો સંદેશ કહ્યો. તેઓ પણ મુક્તિની ઇચ્છાથી શૌરી શ્રીકૃષ્ણના દર્શનની આતુરતાથી રાહ જોવા લાગ્યા.
Verse 21
आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरि: । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥
હરિ આનર્ત, સૌવીર, મરુદેશ અને વિનશન પ્રદેશો પાર કરીને આગળ વધ્યા. માર્ગમાં તેમણે નદીઓ ઓળંગી અને પર્વતો, નગરો, ગામો, ગૌચર-વ્રજ તથા પથ્થરખાણો (આકર) પસાર કર્યા.
Verse 22
ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥
પછી મુકુન્દે દૃષદ્વતી અને સરસ્વતી નદીઓ પાર કરી, પાંચાલ અને મત્સ્ય દેશમાંથી પસાર થઈ અંતે ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યા।
Verse 23
तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपध्याय: सुहृद्वृत: ॥ २३ ॥
મનુષ્યોને દુર્લભ દર્શન આપનાર પ્રભુ આવ્યા છે એમ સાંભળીને અજાતશત્રુ યુધિષ્ઠિર આનંદિત થયો; પુરોહિતો અને પ્રિય સુહૃદો સાથે બહાર નીકળી શ્રીકૃષ્ણને મળવા ગયો।
Verse 24
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात्स हृषीकेशं प्राणा: प्राणमिवादृत: ॥ २४ ॥
ગીતો અને વાદ્યોના નાદ સાથે, તેનાથી પણ વધુ ઉંચા વૈદિક મંત્રઘોષ વચ્ચે, રાજા મહાન આદરથી હૃષીકેશ પ્રભુને મળવા આગળ વધ્યો—જેમ ઇન્દ્રિયો પ્રાણચેતનાને મળે છે।
Verse 25
दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदय: कृष्णं स्नेहेन पाण्डव: । चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुन: पुन: ॥ २५ ॥
ઘણા સમય પછી પોતાના પરમ પ્રિય શ્રીકૃષ્ણને જોઈ પાંડવ યુધિષ્ઠિરનું હૃદય સ્નેહથી ઓગળી ગયું અને તેણે પ્રભુને વારંવાર આલિંગન કર્યું।
Verse 26
दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभ: । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो हृष्यत्तनुर्विस्मृतलोकविभ्रम: ॥ २६ ॥
બંને ભુજાઓથી રમાદેવીનું નિત્ય નિવાસસ્થાન એવા મુકુન્દના દિવ્ય દેહને આલિંગન કરતાં જ નૃપતિ યુધિષ્ઠિરના સર્વ અશુભ નાશ પામ્યા। અશ્રુભર્યા નેત્રો અને રોમાંચિત દેહ સાથે તેણે પરમ આનંદ મેળવ્યો અને સંસારભ્રમ સંપૂર્ણ ભૂલી ગયો।
Verse 27
तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीम: स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रिय: । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्धबाष्पा: परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥
ત્યારે ભીમ પ્રેમાશ્રુથી ભરેલી આંખો સાથે હસતાં હસતાં પોતાના મામાના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણને આલિંગન કર્યો. અર્જુન તથા નકુલ-સહદેવ પણ આનંદથી અચ્યુત પ્રભુને ભેટી પડ્યા અને ખૂબ રડ્યા.
Verse 28
अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादित: । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हत: । मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ॥ २८ ॥
અર્જુને ફરીથી આલિંગન કર્યા પછી અને નકુલ-સહદેવે પ્રણામ કર્યા ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ત્યાં હાજર બ્રાહ્મણો અને વૃદ્ધોને યથોચિત નમસ્કાર કર્યો. પછી તેમણે કુરુ, સૃંજય અને કૈકય વંશના માનનીયોને સન્માન આપ્યું.
Verse 29
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमन्त्रिण: । मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखै: । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगु: ॥ २९ ॥
સૂત, માગધ, ગંધર્વ, વંદી, વિદૂષક અને બ્રાહ્મણ—બધાએ કમળનેત્ર પ્રભુનું ગાન કર્યું. કોઈ પ્રાર્થના પાઠ કરતો, કોઈ નૃત્ય કરતો, કોઈ ગાતો; અને મૃદંગ, શંખ, પટહ, વીણા, પણવ તથા ગોમુખના નાદ ગુંજ્યા.
Verse 30
एवं सुहृद्भि: पर्यस्त: पुण्यश्लोकशिखामणि: । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३० ॥
આ રીતે શુભેચ્છુક સ્વજનો દ્વારા ઘેરાયેલા અને સર્વત્ર સ્તુતિ પામતા, પુણ્યકીર્તિના શિરોમણિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ શોભિત નગરમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 31
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
ઇન્દ્રપ્રસ્થના માર્ગો હાથીઓના કપાળમાંથી વહેતા સુગંધિત મદજળથી છાંટવામાં આવ્યા હતા. રંગબેરંગી ધ્વજો, સોનાના તોરણો અને પૂર્ણ કલશો શહેરની શોભા વધારતા હતા. પુરુષો અને યુવતીઓ નવા સુક્ષ્મ વસ્ત્રો, આભૂષણો, પુષ્પમાળાઓ અને સુગંધિત ચંદનલેપથી સજ્જ થઈ ઝગમગતા હતા. દરેક ઘરમાં દીપ પ્રજ્વલિત હતા અને પૂજ્ય અર્પણ-બલિ રાખેલા હતા; જાળીદાર બારીઓમાંથી ધૂપની સુગંધ બહાર આવી શહેરને વધુ રમણીય બનાવતી હતી. પતાકાઓ લહેરાતી હતી, અને છત પર પહોળા ચાંદીના આધાર પર સોનાના કલશ તથા ઊંચા શૃંગ શોભતા હતા. આમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કુરુરાજની રાજધાનીને નિહાળી.
Verse 32
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
ઇન્દ્રપ્રસ્થના માર્ગો હાથીઓના કપાળમાંથી વહેતા મદગંધિત જળથી છાંટેલા હતા; રંગબેરંગી ધ્વજો, સોનાના તોરણો અને ભરેલા કલશો શહેરની શોભા વધારતા હતા. પુરુષો અને યુવતીઓ નવા સુક્ષ્મ વસ્ત્રો, આભૂષણો, પુષ્પમાળાઓ અને ચંદનસુગંધથી સજ્જ થઈ ઝળહળતા હતા. દરેક ઘરમાં દીવા અને અર્પણો પ્રજ્વલિત હતા; જાળીદાર બારીઓમાંથી ધૂપની સુગંધ વહેતી હતી; પતાકાઓ લહેરાતી હતી અને છત પર પહોળા ચાંદીના આધાર પર સોનાના કલશો ચમકતા હતા. આમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કુરુરાજની રાજધાની જોઈ.
Verse 33
प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र- मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धा: । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतय: स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३३ ॥
માનવ નેત્રોના આનંદરસના પાત્ર એવા શ્રીકૃષ્ણ આવ્યા છે એમ સાંભળતાં જ શહેરની યુવતીઓ અત્યંત ઉત્સુક બની રાજમાર્ગે તેમને જોવા દોડી ગઈ. તેમણે તરત જ ઘરકામ છોડ્યું અને પતિઓને પણ શય્યામાં જ મૂકીને નીકળી પડી; ઉતાવળમાં વાળ અને વસ્ત્રોના બંધ ઢીલા પડી ગયા.
Verse 34
तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भि: कृष्णं सभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढा: । नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३४ ॥
હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળથી ભરચક રાજમાર્ગમાં શહેરની સ્ત્રીઓ પોતાના ઘરોની છત પર ચઢી ગઈ અને ત્યાંથી તેમણે શ્રીકૃષ્ણને તેમની રાણીઓ સાથે જોયા. તેમણે પ્રભુ પર પુષ્પવર્ષા કરી, મનમાં તેમને આલિંગન આપ્યું અને વિશાળ સ્મિતભરી નજરથી હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
Verse 35
ऊचु: स्त्रिय: पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी- स्तारा यथोडुपसहा: किमकार्यमूभि: । यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास- लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३५ ॥
માર્ગ પર મુકુન્દની પત્નીઓને ચંદ્ર સાથે ચાલતા તારાઓ જેવી જોઈ સ્ત્રીઓ બોલી—“આ દેવીઓએ એવું શું કર્યું છે કે પુરુષોમાં શિરમોર પ્રભુ પોતાના ઉદાર હાસ્ય અને લીલામય તિરછા નજરના કલાથી તેમની આંખોને ઉત્સવનો આનંદ આપે છે?”
Verse 36
तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणय: । चक्रु: सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनस: ॥ ३६ ॥
શહેરના નાગરિકો અનેક સ્થળે મંગલ અર્પણો હાથમાં લઈને આગળ આવી શ્રીકૃષ્ણની પૂજા-સેવા કરવા લાગ્યા. પાપરહિત વ્યવસાયિક શ્રેણીઓના મુખ્યોએ પણ આગળ આવી પ્રભુની આરાધના કરી.
Verse 37
अन्त:पुरजनै: प्रीत्या मुकुन्द: फुल्ललोचनै: । ससम्भ्रमैरभ्युपेत: प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३७ ॥
અંતઃપુરના લોકો પ્રેમથી, પ્રસન્ન નેત્રો સાથે, ઉતાવળે આગળ આવી મુકુન્દ પ્રભુનું સ્નેહપૂર્વક સ્વાગત કરવા લાગ્યા; અને પ્રભુ રાજમંદિરમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 38
पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे ॥ ३८ ॥
પૃથાએ પોતાના ભત્રીજા, ત્રિભુવનના ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણને જોઈ હૃદય પ્રેમથી ભરાઈ ગયું. તે વહુ સાથે પલંગ પરથી ઊઠી અને પ્રભુને આલિંગન કર્યું।
Verse 39
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृत: । पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतो नृप: ॥ ३९ ॥
રાજા યુધિષ્ઠિરે દેવદેવેશ ગોવિંદને આદરપૂર્વક પોતાના નિવાસસ્થાને લઈ ગયા. આનંદથી અભिभૂત થઈ તેઓ પૂજાની વિધિઓ પણ પૂરી રીતે યાદ રાખી શક્યા નહીં।
Verse 40
पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन्भगिन्या चाभिवन्दित: ॥ ४० ॥
હે રાજન, શ્રીકૃષ્ણે પોતાની પિતૃસ્વસા અને ગુરુજનોની પત્નીઓને પ્રણામ કર્યા; પછી દ્રૌપદી અને પ્રભુની બહેને તેમને પ્રણામ કર્યા।
Verse 41
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
સાસુના પ્રોત્સાહનથી દ્રૌપદીએ શ્રીકૃષ્ણની સર્વ પત્નીઓનું પૂજન કર્યું—રુક્મિણી, સત્યભામા, ભદ્રા, જાંબવતી, કાલિન્દી, શૈબ્યવંશી મિત્રવિંદા, પતિવ્રતા નાગ્નજિતી તથા હાજર અન્ય રાણીઓ પણ. દ્રૌપદીએ વસ્ત્રો, પુષ્પમાળા અને આભૂષણ વગેરે ભેટ આપી સૌનું સન્માન કર્યું।
Verse 42
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
સાસુના પ્રેરણાથી દ્રૌપદીએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સર્વ પત્નીઓ—રુક્મિણી, સત્યભામા, ભદ્રા, જામ્બવતી, કાલિન્દી, શિબીવંશજા મિત્રવિંદા, પતિવ્રતા નાગ્નજિતી તથા ત્યાં હાજર અન્ય મહિષીઓ—ને વસ્ત્ર, પુષ્પમાળા અને આભૂષણ વગેરે ભેટ આપી ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યાં।
Verse 43
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् । ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४३ ॥
ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણને તેમની રાણીઓ, સૈન્ય, મંત્રીઓ અને અનુચરો સહિત સુખપૂર્વક નિવાસ કરાવ્યો અને પાંડવોના અતિથિ તરીકે રહેતાં દરરોજ સત્કારમાં નવનવી વિશેષતાઓ ગોઠવી।
Verse 44
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
રાજા યુધિષ્ઠિરને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી ભગવાન કેટલાંક મહિના ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રહ્યા. ત્યાં તેમણે ફાલ્ગુન (અર્જુન) સાથે ખાંડવ વન અગ્નિદેવને અર્પણ કરી તેમને તૃપ્ત કર્યા અને મય દાનવને બચાવ્યો; એ મયે રાજા માટે દિવ્ય સભાભવન બનાવ્યું. ભગવાન અર્જુન સાથે રથ પર ચઢી, સૈનિકોથી ઘેરાઈ, વિહાર પણ કરતા રહ્યા।
Verse 45
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
રાજા યુધિષ્ઠિરને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી ભગવાન કેટલાંક મહિના ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રહ્યા. ત્યાં તેમણે ફાલ્ગુન (અર્જુન) સાથે ખાંડવ વન અગ્નિદેવને અર્પણ કરી તેમને તૃપ્ત કર્યા અને મય દાનવને બચાવ્યો; એ મયે રાજા માટે દિવ્ય સભાભવન બનાવ્યું. ભગવાન અર્જુન સાથે રથ પર ચઢી, સૈનિકોથી ઘેરાઈ, વિહાર પણ કરતા રહ્યા।
Frequently Asked Questions
Rājasūya requires uncontested sovereignty—one must subdue rival kings in all directions. Jarāsandha is the principal imperial obstacle and also the oppressor imprisoning many kings. Removing him therefore achieves two dharmic ends at once: it clears the political requirement for Rājasūya and fulfills Kṛṣṇa’s role as protector of those seeking shelter. The Bhāgavatam presents this as utaya (divine intervention) harmonized with rāja-dharma (just governance).
Uddhava identifies Jarāsandha’s strong adherence to brāhmaṇa-honor as a binding vow: he will not refuse a brāhmaṇa’s request. By approaching in brāhmaṇa disguise and requesting a boon that results in single combat, Bhīma can avoid confronting Jarāsandha amid massive armies. The episode illustrates a classical Bhāgavatam theme: dharma itself can constrain even a powerful adharmic ruler, and the Lord’s plan uses that constraint without violating righteousness.
Yudhiṣṭhira, his priests, brothers (Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva), Kuntī (Pṛthā), Draupadī, elders, and the citizens receive Kṛṣṇa with Vedic hymns, music, offerings, and ecstatic embraces. The text likens the meeting to the senses meeting consciousness—signaling that Kṛṣṇa is Hṛṣīkeśa (master of the senses) and the inner life of all. Yudhiṣṭhira’s purification upon embracing Kṛṣṇa underscores the Bhāgavatam’s principle that contact with the Lord (darśana, saṅga) dissolves material contamination and awakens bliss.