Adhyaya 7

Verse 1

श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥

શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે પ્રભુ! ભગવાન હરિ ઈશ્વર જે જે અવતારમાં જે જે લીલાઓ કરે છે, તે અમારા કાનને અને મનને અતિ રમ્ય લાગે છે. તે લીલાઓ સાંભળતાં જ અરુચિ અને વિષયતૃષ્ણા દૂર થાય છે અને થોડા સમયમાં ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે. ત્યાર પછી હરિમાં ભક્તિ, તેમના ભક્તોમાં સખ્ય અને પરમ પુરુષમાં આસક્તિ જન્મે છે. તમે યોગ્ય માનો તો કૃપા કરીને તે લીલાઓ વર્ણવો.

Verse 2

श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા— હે પ્રભુ શુકદેવ! ભગવાન હરિ પોતાના-પોતાના અવતારોમાં જે કાનને મીઠી અને મનને મોહક લીલાઓ કરે છે, તે સાંભળતાં જ મનની મલિનતા દૂર થાય છે. વિષય-શ્રવણની આસક્તિ ઓછી થાય છે, અને ટૂંક સમયમાં ચિત્ત શુદ્ધ થઈ હરિભક્તિ તથા ભક્તો સાથે સખ్యత વધે છે. યોગ્ય લાગે તો કૃપા કરીને તે લીલાઓ કહો.

Verse 3

अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भ‍ुतम् । मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धत: ॥ ३ ॥

કૃપા કરીને કૃષ્ણની બીજી પણ અદ્ભુત બાળલીલાઓ વર્ણવો— તેઓ ભગવાન હોવા છતાં આ લોકમાં માનવ બાળકની જેમ વર્તીને પૂતના-વધ જેવી આશ્ચર્યજનક કૃત્યો કરે છે।

Verse 4

श्रीशुक उवाच कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् । वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै- श्चकार सूनोरभिषेचनं सती ॥ ४ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા— એક વખત ઔત્થાનિક ઉત્સવના આનંદમાં, જન્મનક્ષત્રના શુભ યોગે, વ્રજની સ્ત્રીઓ એકત્ર થઈ. વાદ્ય-ગાન અને બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર વચ્ચે, સતી યશોદાએ પોતાના પુત્રનું વિધિપૂર્વક અભિષેક-સ્નાન કરાવ્યું।

Verse 5

नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रै: कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितै: । अन्नाद्यवास:स्रगभीष्टधेनुभि: सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनै: ॥ ५ ॥

બાળકનું સ્નાન વગેરે પૂર્ણ કરીને, નંદની પત્ની યશોદાએ સુપૂજિત બ્રાહ્મણોથી સ્વસ્ત્યયન (મંગળપાઠ) કરાવ્યો અને તેમને અન્નાદિ, વસ્ત્રો, માળાઓ તથા ઇચ્છિત ગાયો દાનમાં આપી. પછી બાળકને ઊંઘ આવતી જોઈ, તેને ધીમેથી શય્યા પર સુવડાવી, શાંતિથી ઊંઘી જાય ત્યાં સુધી પાસે રહી।

Verse 6

औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकस: । नैवाश‍ृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत् ॥ ६ ॥

ઔત્થાનિક ઉત્સવના ઉત્સાહમાં ઉદાર યશોદા વ્રજવાસીઓનું સન્માન કરવામાં વ્યસ્ત રહી; તેથી તેને પોતાના પુત્રનું રડવું સાંભળાયું નહીં. એ સમયે સ્તનપાન માટે રડતો બાળ કૃષ્ણ ક્રોધમાં પોતાના પગ ઉપર તરફ ઉછાળી નાખતો હતો।

Verse 7

अध:शयानस्य शिशोरनोऽल्पक- प्रवालमृद्वङ्‍‍घ्रिहतं व्यवर्तत । विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥

આંગણાના એક ખૂણે શકટની નીચે શિશુ શ્રીકૃષ્ણ પડ્યા હતા. પાંદડાં જેવી કોમળ પગની ઠોકરથી શકટ જોરથી પલટી પડ્યું; ચક્ર-અક્ષ અલગ થયા, નાભિ-કાંટા છૂટા પડ્યા, કૂબર તૂટી ગયું અને વિવિધ ધાતુનાં નાનાં વાસણો ચારે તરફ છૂટા પડી ગયા।

Verse 8

द‍ृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रिय औत्थानिके कर्मणि या: समागता: । नन्दादयश्चाद्भ‍ुतदर्शनाकुला: कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥

ઉત્થાન-ઉત્સવના કર્મ માટે ભેગી થયેલી યશોદા પ્રમુખ વ્રજસ્ત્રીઓ અને નંદ મહારાજ આદિ પુરુષોએ તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. ‘શકટ પોતે જ કેવી રીતે પલટી ગયું?’ એમ કારણ શોધતા તેઓ અહીં-ત્યાં ફર્યા, પણ કશું મળ્યું નહીં।

Verse 9

ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान्गोपीश्च बालका: । रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशय: ॥ ९ ॥

ગોપો અને ગોપીઓ ગૂંચવાઈ ગયા હતા. ત્યારે ત્યાંના નાના બાળકો બોલ્યા—“કોઈ શંકા નથી; રડતું આ બાળક પોતાના પગથી ઠોકર મારીને આ શકટને તોડી પાડી દીધું.”

Verse 10

न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत । अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदु: ॥ १० ॥

ગોપો અને ગોપીઓએ ‘આ તો બાળકોની વાત’ કહીને બાળકોના કહેવા પર વિશ્વાસ ન કર્યો. તે બાળક શ્રીકૃષ્ણનું અપ્રમેય, અચિંત્ય બળ તેઓ જાણતા ન હતા।

Verse 11

रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विप्रै: सूक्तै: स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥

કોઈ અશુભ ગ્રહ લાગ્યો હશે એવી શંકાથી યશોદાએ રડતા પુત્રને ઉઠાવી સ્તનપાન કરાવ્યું. પછી તેણે અનુભવી બ્રાહ્મણોને બોલાવી વૈદિક સૂક્તોથી સ્વસ્ત્યયન અને મંગલ-રક્ષા વિધિ કરાવી.

Verse 12

पूर्ववत् स्थापितं गोपैर्बलिभि: सपरिच्छदम् । विप्रा हुत्वार्चयांचक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभि: ॥ १२ ॥

બળવાન ગોપોએ ગાડું અગાઉની જેમ સામગ્રીসহ સ્થાપ્યું. પછી બ્રાહ્મણોએ ગ્રહશાંતિ માટે હવન કરી, અક્ષત, કુશ, જળ અને દહીંથી પરમેશ્વરની પૂજા કરી.

Verse 13

येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥

જે બ્રાહ્મણો ઈર્ષા, અસત્ય, દંભ, વૈર, પરના વૈભવથી ક્ષોભ અને ખોટા અહંકારથી રહિત હોય, તેમના સત્યનિષ્ઠ આશીર્વાદ કદી નિષ્ફળ જતા નથી. આ જાણીને નંદ મહારાજે કૃષ્ણને ગોદમાં લઈને સામ-ઋગ્-યજુર મંત્રોથી વિધિ કરાવી, પવિત્ર ઔષધિમિશ્રિત જળથી સ્નાન કરાવ્યું, સ્વસ્ત્યયન પાઠ કરાવ્યો, હવન કરીને બ્રાહ્મણોને ઉત્તમ અન્નાદિ આપ્યાં.

Verse 14

येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥

આ રીતે નંદ મહારાજે કૃષ્ણને ગોદમાં લઈને સામ-ઋગ્-યજુર મંત્રોથી વિધિ કરાવી. પવિત્ર ઔષધિમિશ્રિત જળથી બાળકનું અભિષેક કરાવી, સ્વસ્ત્યયન પાઠ કરાવ્યો, હવન કર્યો અને બ્રાહ્મણોને ઉત્તમ અન્નાદિ દાન આપ્યું.

Verse 15

येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥

સ્વસ્ત્યયન પાઠ કરાવી નંદગોપે એકાગ્ર થઈ અગ્નિમાં આહુતિ આપી અને દ્વિજોને ઉત્તમ ગુણવાળું અન્ન દાન કર્યું.

Verse 16

गाव: सर्वगुणोपेता वास:स्रग्रुक्‍ममालिनी: । आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥

પોતાના પુત્ર કૃષ્ણના અભ્યుదય માટે નંદ મહારાજે બ્રાહ્મણોને સર્વગુણસંપન્ન, વસ્ત્રો, ફૂલહાર અને સોનાના હારથી શોભિત ગાયો દાન આપી. બ્રાહ્મણોએ તેને સ્વીકારી સમગ્ર કુટુંબને, ખાસ કરીને કૃષ્ણને, આશીર્વાદ આપ્યા.

Verse 17

विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्या: प्रोक्तास्तथाशिष: । ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥

મંત્રવિદ્યા માં નિષ્ણાત એવા બ્રાહ્મણો યોગયુક્ત અને સિદ્ધિશક્તિથી સમ્પન્ન હતા. તેમણે કહેલી આશીર્વાદવાણી કદી નિષ્ફળ થતી નથી.

Verse 18

एकदारोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती । गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत् ॥ १८ ॥

એક દિવસે ગોદમાં બેસાડીને પુત્રને લાડ કરતી સતી યશોદાએ અચાનક શિશુને પર્વતશિખર જેટલો ભારે અનુભવ્યો; તે ભાર સહન ન થયો.

Verse 19

भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता । महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥

ભારથી પીડિત અને આશ્ચર્યચકિત ગોપી યશોદાએ શિશુને જમીન પર મૂકી મહાપુરુષ નારાયણનું સ્મરણ કર્યું. વિઘ્નની આશંકાથી બ્રાહ્મણોને બોલાવી શાંતિ કરાવી, પછી ઘરકામમાં લાગી ગઈ.

Verse 20

दैत्यो नाम्ना तृणावर्त: कंसभृत्य: प्रणोदित: । चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥

કંસનો સેવક તૃણાવર્ત નામનો દૈત્ય, તેની પ્રેરણાથી, ચક્રવાતનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને જમીન પર બેઠેલા બાળકને સહેલાઈથી આકાશમાં ઉઠાવી લઈ ગયો.

Verse 21

गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभि: । ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिश: ॥ २१ ॥

ધૂળકણોથી આખું ગોકુલ ઢાંકી દેતાં અને સૌની નજર છીનવી લેતાં, તે પ્રચંડ ચક્રવાત-દૈત્ય અત્યંત ભયાનક ગર્જનાથી સર્વ દિશાઓમાં ગુંજવા લાગ્યો.

Verse 22

मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यत: ॥ २२ ॥

ક્ષણમાત્રમાં ધૂળના ઘન અંધકારથી આખું ગોષ્ઠ ઢંકાઈ ગયું. યશોદાએ જ્યાં મૂક્યો હતો ત્યાં પોતાનો લાલો દેખાયો નહીં.

Verse 23

नापश्यत्कश्चनात्मानं परं चापि विमोहित: । तृणावर्तनिसृष्टाभि: शर्कराभिरुपद्रुत: ॥ २३ ॥

તૃણાવર્તે ઉછાળેલી રેતી અને કંકરથી બધા વ્યાકુળ અને મોહિત થયા. કોઈને પોતે કે બીજું કોઈ દેખાયું નહીં.

Verse 24

इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता । अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद् भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौ: ॥ २४ ॥

પ્રચંડ વાવાઝોડાની ધૂળવર્ષામાં યશોદાને પુત્રનો અણસાર પણ ન મળ્યો. વાછરડું ગુમાવેલી ગાય જેવી તે ધરતી પર પડી અતિ કરુણ રીતે વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 25

रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्य: । रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारतपांशुवर्षवेगे ॥ २५ ॥

ધૂળવર્ષા અને પવનનો વેગ શાંત થતાં યશોદાનું કરુણ રડવું સાંભળી ગોપીઓ ત્યાં આવી. નંદસુત કૃષ્ણને ન જોઈ તેમની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ અને તેઓ પણ યશોદા સાથે રડવા લાગી.

Verse 26

तृणावर्त: शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् । कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥

વાવાઝોડાનું રૂપ ધારણ કરીને તૃણાવર્ત કૃષ્ણને આકાશમાં બહુ ઊંચે લઈ ગયો. પરંતુ કૃષ્ણ તેના માટે અત્યંત ભારે બનતાં જ તેનો વેગ શાંત થયો અને તે આગળ જઈ શક્યો નહીં.

Verse 27

तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया । गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भ‍ुतार्भकम् ॥ २७ ॥

કૃષ્ણના ભારથી તૃણાવર્તે તેમને પર્વત કે લોખંડના ગાંઠા સમા માન્યા; પરંતુ કૃષ્ણે તેની ગળે પકડ કરી હોવાથી દૈત્ય તેમને ઝટકીને છોડાવી શક્યો નહીં. તેથી તે બાળકને અદ્ભુત માન્યો—ન વહન થાય, ન ત્યાગી શકાય।

Verse 28

गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचन: । अव्यक्तरावो न्यपतत्सहबालो व्यसुर्व्रजे ॥ २८ ॥

કૃષ્ણે ગળું પકડી લીધું તેથી દૈત્ય નિષ્ક્રિય થયો; હાથપગ હલ્યા નહીં, અવાજ પણ ન નીકળ્યો, આંખો બહાર આવી. તે બાળકসহ વ્રજભૂમિ પર પડી ગયો અને પ્રાણ ત્યાગ્યા।

Verse 29

तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम् । पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो दद‍ृशु: समेता: ॥ २९ ॥

કૃષ્ણ માટે રડતી એકત્ર થયેલી ગોપીઓએ જોયું કે ભયાનક દૈત્ય આકાશમાંથી મોટી શિલા પર પડ્યો અને તેના સર્વ અંગો ચકનાચૂર થયા—જેમ ત્રિપુરાસુરનું નગર રુદ્રના બાણથી વિદ્ધ થયું હોય તેમ।

Verse 30

प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिता: कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् । गोप्यश्च गोपा: किल नन्दमुख्या लब्ध्वा पुन: प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३० ॥

ગોપીઓએ તરત જ દૈત્યની છાતી પર લટકતા કૃષ્ણને ઉઠાવી, સર્વ અમંગળથી મુક્ત એવા, માતા યશોદાને સોંપ્યા. દૈત્ય તેમને આકાશે લઈ ગયો છતાં તેઓ અક્ષત રીતે મૃત્યુમુખમાંથી છૂટ્યા—આ જોઈ નંદમુખ્યા ગોપો અને ગોપીઓ અત્યંત આનંદિત થયા।

Verse 31

अहो बतात्यद्भ‍ुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुन: । हिंस्र: स्वपापेन विहिंसित: खल: साधु: समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ ३१ ॥

અહો, કેટલું અદ્ભુત! રાક્ષસ ખાવા માટે લઈ ગયો હતો તે નિર્દોષ બાળક ફરી પાછું આવ્યું—ન મર્યું, ન ઘાયલ થયું. હિંસક, ઈર્ષ્યાળુ પાપી દૈત્ય પોતાના પાપથી જ નાશ પામ્યો—આ પ્રકૃતિનો નિયમ છે. સાધુ ભક્તને ભગવાન રક્ષે છે, અને પાપી પોતાના પાપજીવનથી પરાજિત થાય છે।

Verse 32

किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् । यत्सम्परेत: पुनरेव बालको दिष्टय‍ा स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थित: ॥ ३२ ॥

નંદ મહારાજ વગેરે બોલ્યા—અવશ્ય અમે પહેલાં દીર્ઘ તપ કર્યું, અધોક્ષજ ભગવાનની આરાધના કરી, લોકહિતના પૂર્તકર્મો કર્યા અને દાન આપ્યું; એ પુણ્યથી જ આ બાળક મૃત્યુ સામે પડીને પણ પાછો આવી સ્વજનોને આનંદ આપે છે।

Verse 33

द‍ृष्ट्वाद्भ‍ुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने । वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मित: ॥ ३३ ॥

બૃહદ્વનમાં વારંવાર અદ્ભુત ઘટનાઓ જોઈ નંદગોપ વધુ ને વધુ આશ્ચર્યચકિત થયો અને મથુરામાં વસુદેવે કહેલા વચનોને તેણે ફરીથી વધુ માન આપ્યો।

Verse 34

एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्‍नुतं पाययामास स्तनं स्‍नेहपरिप्लुता ॥ ३४ ॥

એક દિવસે સ્નેહથી છલકાતી યશોદામાતાએ બાળ કૃષ્ણને ઉઠાવી પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો અને સ્તનમાંથી વહેતા દૂધથી તેને પાન કરાવ્યું।

Verse 35

पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो दद‍ृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥

હે રાજા પરીક્ષિત! જ્યારે બાળ કૃષ્ણ લગભગ દૂધ પીીને થયા અને યશોદામાતા તેમના સુંદર, તેજસ્વી સ્મિતવાળા મુખને સ્નેહથી સ્પર્શ કરી જોઈ રહી હતી, ત્યારે બાળકે જંભાઈ લીધી; ત્યારે યશોદાએ તેમના મુખમાં આકાશ, ઊર્ધ્વલોક અને પૃથ્વી, દિશાઓના જ્યોતિસમૂહ, સૂર્ય-ચંદ્ર, અગ્નિ-વાયુ, સમુદ્રો, દ્વીપો, પર્વતો, નદીઓ, વનો અને સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવો જોયા।

Verse 36

पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो दद‍ृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥

હે રાજા પરીક્ષિત! જ્યારે બાળ કૃષ્ણ લગભગ દૂધ પીીને થયા અને યશોદામાતા તેમના સુંદર, તેજસ્વી સ્મિતવાળા મુખને સ્નેહથી સ્પર્શ કરી જોઈ રહી હતી, ત્યારે બાળકે જંભાઈ લીધી; ત્યારે યશોદાએ તેમના મુખમાં આકાશ, ઊર્ધ્વલોક અને પૃથ્વી, દિશાઓના જ્યોતિસમૂહ, સૂર્ય-ચંદ્ર, અગ્નિ-વાયુ, સમુદ્રો, દ્વીપો, પર્વતો, નદીઓ, વનો અને સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવો જોયા।

Verse 37

सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथु: । सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता ॥ ३७ ॥

માતા યશોદાએ જ્યારે પોતાના બાળકના મુખમાં આખું બ્રહ્માંડ જોયું, ત્યારે તેનું હૃદય ધબકવા લાગ્યું; મહા વિસ્મયથી તે ચંચળ આંખો મીંચવા ઇચ્છી।