Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
નરકાસુરવધ અને મુક્ત કરાયેલ રાજકન્યાઓના વિવાહની વાત સાંભળી દેવર્ષિ નારદ દ્વારકામાં આવે છે—એક જ શ્રીકૃષ્ણ સોળ હજાર રાણીઓ સાથે અલગ અલગ મહેલોમાં કેવી રીતે રહે છે તે જોવા. દિવ્ય શિલ્પ અને સમૃદ્ધિથી ઝળહળતા રાજપ્રાસાદોમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ એક મહેલમાં કૃષ્ણને રાણીની સ્નેહસભર સેવામાં જુએ છે; ભગવાન નારદનું આદર્શ બ્રાહ્મણ-સત્કાર કરે છે—ઉભા થઈ, આસન આપી અને ચરણ ધોઈ—ધર્મનું આચરણ દર્શાવે છે. પછી નારદ મહેલે મહેલે જાય છે અને સર્વત્ર કૃષ્ણને એકસાથે વિવિધ ગૃહસ્થ અને રાજકીય કાર્યોમાં લાગેલા જુએ છે—ઉદ્ધવ સાથે પાસા, સંતાનોની સંભાળ, સ્નાન, યજ્ઞ અને પંચમહાયજ્ઞ, બ્રાહ્મણભોજન, સંધ્યાએ ગાયત્રી, શસ્ત્રાભ્યાસ, રાજ્યનીતિ, વિહાર, દાન, શાસ્ત્રકથા, કુટુંબવિધિ, ધ્યાન, વડીલોની સેવા, દૂતકાર્ય, લગ્નવ્યવસ્થા, પ્રજાહિત, યજ્ઞાર્થે મૃગયા અને વેશ બદલી પ્રજાની તપાસ. નારદ સમજે છે કે આ ભગવানের અચિંત્ય યોગમાયા છે અને પ્રભુની પાવન કીર્તિ પ્રસારવા પ્રસ્થાન કરે છે. અધ્યાય દ્વારકા-લીલામાં કૃષ્ણના આદર્શ ગૃહસ્થધર્મ અને સર્વવ્યાપકતાને ઉજાગર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—નરકાસુરના વધ અને ભગવાન કૃષ્ણે એકલાએ જ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા તે સાંભળી નારદ મુનિ તે જોવા ઇચ્છુક થયા. તેમણે વિચાર્યું, “અરે, કેટલું અદ્ભુત! એક જ દેહથી ભગવાન કૃષ્ણે એકસાથે, અલગ અલગ મહેલોમાં, સોળ હજાર સ્ત્રીઓનું પાણિગ્રહણ કર્યું.” આમ ઉત્સુક થઈ દેવર્ષિ નારદ પુષ્પિત ઉપવનો અને પક્ષીઓના મધુર નાદથી ગુંજતી દ્વારકાને જોવા આવ્યા.
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—નરકાસુરના વધ અને ભગવાન કૃષ્ણે એકલાએ જ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા તે સાંભળી નારદ મુનિ તે જોવા ઇચ્છુક થયા. તેમણે વિચાર્યું, “અરે, કેટલું અદ્ભુત! એક જ દેહથી ભગવાન કૃષ્ણે એકસાથે, અલગ અલગ મહેલોમાં, સોળ હજાર સ્ત્રીઓનું પાણિગ્રહણ કર્યું.” આમ ઉત્સુક થઈ દેવર્ષિ નારદ પુષ્પિત ઉપવનો અને પક્ષીઓના મધુર નાદથી ગુંજતી દ્વારકાને જોવા આવ્યા.
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—નરકાસુરના વધ અને ભગવાન કૃષ્ણે એકલાએ જ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા તે સાંભળી નારદ મુનિ તે જોવા ઇચ્છુક થયા. તેમણે વિચાર્યું, “અરે, કેટલું અદ્ભુત! એક જ દેહથી ભગવાન કૃષ્ણે એકસાથે, અલગ અલગ મહેલોમાં, સોળ હજાર સ્ત્રીઓનું પાણિગ્રહણ કર્યું.” આમ ઉત્સુક થઈ દેવર્ષિ નારદ પુષ્પિત ઉપવનો અને પક્ષીઓના મધુર નાદથી ગુંજતી દ્વારકાને જોવા આવ્યા.
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા—નરકાસુરનો વધ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે એકલા જ અનેક કન્યાઓ સાથે લગ્ન કર્યા તે સાંભળી નારદ મુનિને તે લીલા જોવા ઇચ્છા થઈ. તેમણે વિચાર્યું—“અહો, કેટલું અદ્ભુત! એક જ દેહથી શ્રીકૃષ્ણે એકસાથે, અલગ અલગ મહેલોમાં, સોળ હજાર સ્ત્રીઓનું પાણિગ્રહણ કર્યું.” આ ઉત્સુકતાથી દેવર્ષિ દ્વારકામાં આવ્યા.
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા—નરકાસુરનો વધ અને શ્રીકૃષ્ણે એકલા જ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા તે સાંભળી નારદ મુનિ તેને જોવા ઉત્સુક થયા. તેમણે કહ્યું—“અહો, કેટલું અદ્ભુત! એક જ દેહથી શ્રીકૃષ્ણે એકસાથે અલગ અલગ ગૃહોમાં સોળ હજાર સ્ત્રીઓનું વિવાહ કર્યું.” તેથી દેવર્ષિ દ્વારકાના દર્શને આવ્યા.
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા—આ રીતે વિચારતા દેવર્ષિ નારદ દ્વારકાને જોવા આવ્યા. તે નગરી ફૂલેલા ઉપવન-ઉદ્યાનોની શોભાથી ઝળહળતી અને પક્ષીઓના મધુર કલરવથી ગુંજતી હતી. તેના સરોવરોમાં નીલકમળ, કમળ, કહ્લાર, કુમુદ અને ઉત્પલ ખીલેલા હતા અને હંસ-સારસ મીઠું કૂજન કરતા હતા. સ્ફટિક-રજતના અસંખ્ય પ્રાસાદો, મરકત જેવી કાંતિ અને સ્વર્ણ-રત્નોની સજાવટથી તે અલંકૃત હતી; વિભક્ત ગલીઓ, માર્ગો, ચૌક, બજારો, સભામંડપો અને દેવાલયોએ તેને વધુ રમણીય બનાવી હતી.
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
દ્વારકામાં ભગવાન હરિનું અતિ શ્રીમંત અંતઃપુર હતું, જેને સર્વ લોકપાલો પૂજતા. ત્યાં વિશ્વકર્માએ પોતાની દિવ્ય કુશળતા સંપૂર્ણ રીતે દર્શાવી હતી. તે વિસ્તારમાં શૌરી શ્રીકૃષ્ણની રાણીઓના સોળ હજાર મહેલોથી તે સ્થાન ભવ્ય રીતે અલંકૃત હતું. નારદ મુનિ તે વિશાળ મહેલોમાંથી એકમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
ત્યાં શૌરી શ્રીકૃષ્ણની રાણીઓના સોળ હજાર મહેલોથી તે વિસ્તાર મહા વૈભવથી અલંકૃત હતો. નારદ મુનિ તે વિશાળ ભવનોમાંના એકમાં પ્રવેશ્યા—જ્યાં ભગવાન હરિનું ઐશ્વર્ય અને ભક્તોનું સૌભાગ્ય પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
મહેલ પ્રવાળના સ્તંભોથી આધારિત હતો, જેમાં વૈદૂર્ય રત્ન જડિત હતું; ઇન્દ્રનીલ જેવી દીવાલો અને તેજસ્વી ફરસી સતત ઝગમગતી હતી।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ત્યાં ત્વષ્ટાએ મોતીની લટકતી માળાવાળા વિતાન રચ્યા હતા; હાથીદાંતના આસન અને શય્યા ઉત્તમ રત્નોથી શોભિત હતાં।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
સુવાસોથી શોભિત અને ગળે નિષ્ક ધારણ કરેલી દાસીઓ સેવા કરતી હતી; તેમજ કંચુક, ઉષ્ણીષ, ઉત્તમ વસ્ત્ર અને મણિકુંડળ ધારણ કરેલા પુરુષ રક્ષકો પણ હતાં।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
રત્નજડિત દીવાઓની ઝગમગથી મહેલનો અંધકાર દૂર થયો; છતના અલંકૃત કાંઠાઓ પર મોર નાચતા અને જાળીદાર બારીઓમાંથી નીકળતા અગુરુ ધૂપને વાદળ સમજી ઊંચે બોલતા।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
તે મહેલમાં બ્રાહ્મણે સાત્વતોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને તેમની પત્ની સાથે જોયા; તેણી સોનાના દંડવાળા ચામરથી સ્વયં પ્રભુને પંખો કરતી હતી, જો કે સમાન ગુણ-રૂપ-યૌવન-વેશવાળી હજાર દાસીઓ તેની સેવામાં હતી।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
નારદને જોઈ ભગવાન, ધર્મના પરમ ધારક, શ્રીદેવીના શય્યા-પર્યંક પરથી તરત ઊભા થયા. મુકુટધારી મસ્તક નમાવી તેમના ચરણયુગળે પ્રણામ કરી, અંજલિ જોડીને તેમને પોતાના આસનમાં બેસાડ્યા।
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
ભગવાને નારદના ચરણ ધોઈ તે ચરણામૃત પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યું. તેઓ જગતના પરમ ગુરુ અને સત્ભક્તોના સ્વામી હોવા છતાં ‘બ્રાહ્મણ્યદેવ’—બ્રાહ્મણોને અનુગ્રહ કરનાર—નામને અનુરૂપ એમ કર્યું; કારણ કે પ્રભુના ચરણજળથી જ ગંગા જેવી સર્વતીર્થસારમાંતા પ્રગટે છે।
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
વૈદિક વિધાન મુજબ દેવર્ષિવર્ય નારદનું સંપૂર્ણ પૂજન કરીને, સ્વયં આદ્ય ઋષિ—નરસખા નારાયણ—શ્રીકૃષ્ણે મિત, મધુર, અમૃતસમાન વાણીથી સંવાદ કર્યો અને અંતે પૂછ્યું: “પ્રભો, ભગવन्, તમારા માટે અમે શું કરીએ?”
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
શ્રી નારદ બોલ્યા: હે વિભો, અખિલ લોકનાથ! તમે સર્વ પ્રજાઓ પ્રત્યે મૈત્રી રાખો અને દુષ્ટોનું દમન કરો—એમાં આશ્ચર્ય નથી. જગતના પરમ કલ્યાણ માટે તમે સ્વેચ્છાએ અવતરી સ્થિતી અને રક્ષણ દ્વારા વિશ્વને ધારણ કરો છો, એ અમે સારી રીતે જાણીએ છીએ; તેથી તમારી કીર્તિ સર્વત્ર ગવાય છે।
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
હવે મેં તમારા ચરણયુગળનું દર્શન કર્યું છે—જે ભક્તોને મુક્તિ આપે છે; જેને બ્રહ્મા આદિ અગાધબુદ્ધિ મહાત્માઓ હૃદયમાં જ ધ્યાન કરે છે; અને જે સંસારકૂપમાં પડેલા જીવોને તારવાનો આધાર છે. કૃપા કરો કે હું ફરતો ફરતો પણ સતત તમારું ધ્યાન કરી શકું—મને તમારી સ્મૃતિનું બળ આપો।
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
પછી નારદ મુનિ શ્રીકૃષ્ણની બીજી પત્નીના મહેલમાં પ્રવેશ્યા. યોગેશ્વરોના પરમેશ્વર ભગવાનની યોગમાયા શક્તિ જોવા તેઓ ઉત્સુક હતા।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
ત્યાં પણ તેમણે પ્રભુને પ્રિય પત્ની અને મિત્ર ઉદ્ધવ સાથે પાસાં રમતા જોયા. પ્રભુએ નારદજીને પરમ ભક્તિથી ઊભા થઈ, આસન આપી વગેરે રીતે પૂજ્યા।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
પછી પ્રભુએ જાણે અજાણ હોય તેમ પૂછ્યું—“આપ ક્યારે આવ્યા? અમારાં જેવા અપೂರ್ಣ અને દીન લોકો પૂર્ણ પુરુષો માટે શું કરી શકે?”
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
પછી પ્રભુ બોલ્યા—“હે બ્રાહ્મણ! તો પણ અમને કહો; અમારા આ જન્મને શુભ બનાવો.” આ સાંભળી નારદ મુનિ આશ્ચર્યચકિત થયા, મૌનથી ઊભા થઈ બીજા મહેલમાં ગયા।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
ત્યાં પણ તેમણે ગોવિંદને સ્નેહાળ પિતાની જેમ નાના બાળકોને લાડ કરતા જોયા. પછી બીજા ગૃહમાં જઈ તેમણે શ્રીકૃષ્ણને સ્નાન માટે તૈયારી કરતા જોયા।
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
ક્યાંક ભગવાન્ વિતાન-અગ્નિઓમાં આહુતિ અર્પણ કરતા હતા; ક્યાંક પાંચ મહા-યજ્ઞોથી યજન કરતા હતા; ક્યાંક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવતા હતા; અને ક્યાંક બ્રાહ્મણોના અવશેષ પ્રસાદને ગ્રહણ કરતા હતા।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
ક્યાંક શ્રીકૃષ્ણ સંધ્યા-ઉપાસનામાં મૌનવ્રત ધારણ કરીને બ્રહ્મ—ગાયત્રીનો જપ કરતા હતા; અને ક્યાંક તલવાર તથા ઢાલ લઈને શસ્ત્રાભ્યાસના ક્ષેત્રોમાં વિહાર કરતા હતા।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
ક્યાંક ગદાગ્રજ ભગવાન્ ઘોડા, હાથી અને રથ પર આરુઢ થઈ વિહાર કરતા હતા; અને ક્યાંક શય્યા પર વિશ્રામ કરતાં વંદીઓ દ્વારા ગવાતી સ્તુતિ સાંભળતા હતા।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
ક્યાંક તેઓ ઉદ્ધવ વગેરે મંત્રીઓ સાથે પરામર્શ કરતા હતા; અને ક્યાંક જલક્રીડામાં રત રહી નગરની શ્રેષ્ઠ યુવતીઓ તથા અન્ય બાલાઓથી ઘેરાઈ આનંદ માણતા હતા।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
ક્યાંક તેઓ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને સુશોભિત ગાયો દાન આપતા હતા; અને ક્યાંક મંગલમય ઇતિહાસો તથા પુરાણોની કથાઓ સાંભળતા હતા।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
ક્યાંક શ્રીકૃષ્ણ પ્રિય પત્ની સાથે ગૃહમાં હાસ્યકથાઓથી હસતા હતા; ક્યાંક પત્ની સહિત ધર્મકર્મ અને યજ્ઞવિધિમાં પ્રવૃત્ત હતા; ક્યાંક અર્થ-કામના કાર્યોમાં, અને ક્યાંક શાસ્ત્રનિયમ મુજબ ગૃહસ્થજીવનનો આનંદ લેતા દેખાયા।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
ક્યાંક તેઓ એકાંતમાં બેઠા પ્રકૃતિથી પર એવા પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરતા હતા; અને ક્યાંક ગુરુઓ તથા વડીલોની સેવા કરતા, તેમને ઇચ્છિત ભોગવસ્તુઓ અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરતા હતા।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
ક્યાંક કેશવ કેટલાક મંત્રીઓ સાથે યુદ્ધની યોજના કરતા દેખાયા; ક્યાંક તેઓ સંધિ સ્થાપતા હતા; અને ક્યાંક બલરામજી સાથે મળીને સજ્જનોના કલ્યાણ તથા લોકહિતનો વિચાર કરતા હતા।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
નારદે જોયું કે શ્રીકૃષ્ણ યોગ્ય સમયે પોતાના પુત્રો અને પુત્રીઓના લગ્ન યોગ્ય વર-વધૂઓ સાથે કરાવી રહ્યા હતા, અને તે લગ્નવિધિઓ મહા વૈભવ અને ધામધૂમથી સંપન્ન થતી હતી।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
નારદે જોયું કે યોગેશ્વરોના ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણ પોતાની પુત્રીઓ અને જમાઈઓને વિદાય આપતા તથા તેઓ પાછા આવે ત્યારે સ્વાગત કરતા મહોત્સવો ગોઠવતા. આ ઉત્સવો જોઈને સર્વ નાગરિકો આશ્ચર્યચકિત થઈ જતા।
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
ક્યાંક તેઓ બળવાન યજ્ઞો દ્વારા સર્વ દેવતાઓનું પૂજન કરતા હતા, અને ક્યાંક કૂવા, ઉદ્યાનો તથા મઠ વગેરે બાંધી લોકહિત કાર્યથી ધર્મનું પાલન કરતા હતા।
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
ક્યાંક તેઓ સૈંધવ ઘોડા પર ચઢીને શિકારયાત્રાએ ગયા હતા; યદુવીરો દ્વારા ઘેરાયેલા તેઓ ત્યાં યજ્ઞયોગ્ય પશુઓનો વધ કરતા હતા।
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
ક્યાંક યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ અજ્ઞાત વેશમાં મંત્રીઓ તથા અન્ય નાગરિકોના ઘર-અંતઃપુરોમાં ફરતા, દરેકના ભાવ જાણવાની ઇચ્છાથી સમજ મેળવતા હતા।
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
પ્રભુની આ યોગમાયાનો પ્રભાવ જોઈ નારદજી હળવેથી હસ્યા અને માનવસદૃશ વર્તન ધારણ કરનાર હૃષીકેશ પ્રભુને સંબોધીને બોલ્યા।
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
[નારદ બોલ્યા:] હે યોગેશ્વરાત્મ પરમાત્મા! તમારી યોગમાયાની શક્તિઓ મહાન યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે; પરંતુ તમારા ચરણોની સેવા દ્વારા જ તે મને સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થઈ છે।
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
હે દેવ! મને અનુમતિ આપો. હું તમારા યશથી પરિપૂર્ણ લોકોમાં ભ્રમણ કરીશ અને ભુવનને પાવન કરનાર તમારી લીલાઓનું ઊંચે સ્વરે ગાન કરીશ.
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! ધર્મનો વક્તા હું છું, તેનો કર્તા પણ હું છું અને તેનો અનુમોદક પણ હું જ છું. લોકને શિક્ષા આપવા માટે જ હું ધર્મમાં સ્થિત છું; પુત્ર, ખેદ ન કર।
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે ગૃહસ્થોને પાવન કરનાર સદ્ધર્મોનું આચરણ કરતા એ જ પ્રભુને નારદે દરેક મહેલમાં એક જ સ્વરૂપે હાજર જોયા.
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
અનંતવીર્ય શ્રીકૃષ્ણની યોગમાયાનું આ મહાન વૈભવ વારંવાર જોઈ ઋષિ આશ્ચર્યચકિત થયા અને તેમના હૃદયમાં અદભુત કૌતુક જાગ્યું.
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
આ રીતે શ્રદ્ધાયુક્ત શ્રીકૃષ્ણે અર્થ, કામ અને ધર્મ સંબંધિત ભેટો આપી નારદનું યથોચિત સન્માન કર્યું. ઋષિ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ પ્રભુનું સતત સ્મરણ કરતા પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
આ રીતે ભગવાન નારાયણે મનુષ્યોની રીતિનું અનુસરણ કરીને સર્વ જીવોના હિત માટે પોતાની દિવ્ય શક્તિઓ પ્રગટ કરી. હે રાજન, તેઓ સોળ હજાર ઉત્તમ મહિષીઓ સાથે રમ્યા; તેઓ લજ્જાભરી સ્નેહદૃષ્ટિ અને હાસ્યથી પ્રભુની સેવા કરતી હતી.
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
ભગવાન હરિ જ વિશ્વની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના પરમ કારણ છે. હે રાજન, આ લોકમાં તેમણે કરેલા અનન્ય, અનુસરણ-અસમર્થ કર્મોનું જે કોઈ ગાન કરે, સાંભળે અથવા હૃદયથી અનુમોદન કરે, તેને મુક્તિમાર્ગદાતા ભગવાનમાં નિશ્ચિત ભક્તિ થાય છે.
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.