Adhyaya 63
Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)
વર્ષાઋતુ પસાર થતાં અનિરુદ્ધ ન મળતાં તેના સ્વજનો શોક કરે છે. નારદ વૃષ્ણીઓને અનિરુદ્ધના પરાક્રમ અને બાણાસુર દ્વારા થયેલી કેદની વાત જણાવે છે. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ, બલરામ અને સાત્વત નેતાઓ વિશાળ સેના લઈને બાણાસુરની રાજધાની શોણિતપુરને ઘેરી લે છે. બહુ-મોરચાના યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણનો સામનો શંકર સાથે, પ્રદ્યુમ્નનો કાર્તિકેય સાથે થાય છે; બલરામ તથા અન્ય યાદવો દૈત્ય સેનાપતિઓને પરાજિત કરે છે. શ્રીકૃષ્ણ શિવગણોને અટકાવી, દિવ્ય અસ્ત્રોને યોગ્ય પ્રતિઅસ્ત્રોથી શમાવી અસ્ત્રાધિપત્ય દર્શાવે છે. બાણની માતા કોટરા કૃષ્ણને વિક્ષેપિત કરે છે, તેથી બાણ પીછેહઠ કરે છે; પછી મૂર્તિમાન શિવ-જ્વર આક્રમણ કરે છે. કૃષ્ણ વિષ્ણુ-જ્વર છોડે છે; પરાજિત શિવ-જ્વર શરણાગત થઈ આ પ્રસંગનું સ્મરણ કરનારને અભયનું વર પામે છે. સહસ્રબાહુ બાણ પાછો આવે ત્યારે કૃષ્ણ ચક્રથી તેના હાથ કાપે છે. ભક્ત પર દયા કરીને શંકર કૃષ્ણને પરમ તત્ત્વ અને વિશ્વપુરુષ કહી સ્તુતિ કરે છે; પ્રહ્લાદવંશની પ્રતિજ્ઞાથી કૃષ્ણ બાણને ન મારે, ચાર હાથ રાખી તેને અમર શિવપરિચર બનાવે છે. અનિરુદ્ધ અને તેની વધૂ મુક્ત થઈ વિજય સાથે દ્વારકામાં પરત ફરે છે; અધ્યાય યુદ્ધથી તત્ત્વસમાધાન અને સ્મરણફળ તરફ વળે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે ભારતવંશજ! અનિરુદ્ધના સ્વજનો તેને પાછો ન દેખાતા, શોક કરતા કરતા વરસાદી ઋતુના ચાર મહિના વીતી ગયા।
Verse 2
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥
નારદ પાસેથી અનિરુદ્ધના પરાક્રમ અને તેના બંધનની વાત સાંભળી, શ્રીકૃષ્ણને પોતાના ઇષ્ટદેવ માનનારા વૃષ્ણિઓ શોણિતપુર તરફ નીકળી પડ્યા।
Verse 3
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
રામ-કૃષ્ણના અનુયાયી સાત્વતશ્રેષ્ઠો—પ્રદ્યુમ્ન, યુયુધાન (સાત્યકી), ગદ, સામ્બ, સારણ, નંદ, ઉપનંદ, ભદ્ર વગેરે—બાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે સર્વ દિશાઓથી આવી બાણના નગરને ચારે તરફથી ઘેરીને મોરચો બાંધી બેઠા।
Verse 4
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
રામ-કૃષ્ણના અનુયાયી સાત્વતશ્રેષ્ઠો—પ્રદ્યુમ્ન, યુયુધાન (સાત્યકી), ગદ, સામ્બ, સારણ, નંદ, ઉપનંદ, ભદ્ર વગેરે—બાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે સર્વ દિશાઓથી આવી બાણના નગરને ચારે તરફથી ઘેરીને મોરચો બાંધી બેઠા।
Verse 5
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
તેમણે નગરના ઉપવન, પ્રાકાર, અટ્ટાલિકા અને ગોપુરદ્વારો તોડી નાંખતા જોઈ બાણાસુર ક્રોધથી ભરાઈ સમાન સૈન્ય લઈને સામનો કરવા નીકળી પડ્યો।
Verse 6
बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥
બાણના હિત માટે ભગવાન રુદ્ર પોતાના પુત્ર કાર્તિકેય સહિત પ્રમથોથી ઘેરાઈ, નંદી વૃષભ પર આરુઢ થઈ બલરામ અને કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 7
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
હે રાજન! ત્યારે કૃષ્ણ અને શંકર વચ્ચે તથા પ્રદ્યુમ્ન અને ગુહ (કાર્તિકેય) વચ્ચે અતિ અદ્ભુત, ઘોર અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું।
Verse 8
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥
બલરામે કુંભાંડ અને કૂપકર્ણ સાથે યુદ્ધ કર્યું, સામ્બે બાણના પુત્ર સાથે, અને સાત્યકીએ બાણ સાથે જ સંઘર્ષ કર્યો।
Verse 9
ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
બ્રહ્મા વગેરે દેવાધીશો, મુનિઓ, સિદ્ધ-ચારણો, તેમજ ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને યક્ષો—બધા જ દિવ્ય વિમાનોમાં આ યુદ્ધ જોવા આવ્યા।
Verse 10
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ અગ્ર બાણોથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે શંકરના અનુચરો—ભૂત, પ્રમથ, ગુહ્યક, ડાકિની, યાતુધાન, વેતાલ અને વિનાયક વગેરે—ને હાંકી કાઢ્યા।
Verse 11
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી શૌરી શ્રીકૃષ્ણે પ્રેત, માતૃ, પિશાચ, કુષ્માંડ અને બ્રહ્મરાક્ષસોને પણ હાંકી કાઢ્યા।
Verse 12
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥
પિનાકધારી શિવે શારઙ્ગધારી શ્રીકૃષ્ણ પર વિવિધ પ્રકારનાં અસ્ત્રો ચલાવ્યાં; પરંતુ શારઙ્ગપાણિ ભગવાન જરાય અચંબિત ન થયા અને પ્રતિઅસ્ત્રોથી બધાં અસ્ત્રોને શમાવી દીધાં।
Verse 13
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
બ્રહ્માસ્ત્ર સામે બ્રહ્માસ્ત્ર, વાયવ્યાસ્ત્ર સામે પાર્વતાસ્ત્ર, આગ્નેયાસ્ત્ર સામે પારજન્યાસ્ત્ર, અને શિવના અંગત પાશુપતાસ્ત્ર સામે ભગવાને પોતાનું અંગત નારાયણાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું।
Verse 14
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥
જૃંભણાસ્ત્રથી ગિરિશને જાંભાઈ અપાવી મોહમાં નાખ્યા પછી, શૌરી શ્રીકૃષ્ણે બાણાસુરની સેના તલવાર, ગદા અને બાણોથી સંહાર કરી।
Verse 15
स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
પ્રદ્યુમ્નના બાણોના પ્રવાહથી સર્વ તરફથી પીડિત સ્કંદ, અંગોમાંથી રક્ત વહાવતો, મયૂર પર ચઢી રણમાંથી પાછો હટ્યો।
Verse 16
कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥
બલરામના મૂસળથી પીડિત કુંભાંડ અને કૂપકર્ણ પડીને મરી ગયા. પોતાના નાયકો હત થયેલા જોઈ તેમની સેનાઓ સર્વ દિશામાં વિખેરાઈ ગઈ।
Verse 17
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
પોતાનું સૈન્ય ચીરાઈ રહ્યું છે તે જોઈ બાણાસુર અત્યંત ક્રોધિત થયો. સાત્યકિ સાથેનું યુદ્ધ છોડીને રથ પર ચઢી રણમાં શ્રીકૃષ્ણ પર ધસી ગયો।
Verse 18
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥
રણના ઉન્માદમાં બાણે એકસાથે પોતાના પાંચસો ધનુષ્યોની દોરીઓ તાણી અને દરેક ધનુષ્ય પર બે-બે બાણ ચઢાવ્યા।
Verse 19
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
ભગવાન હરિએ બાણના બધા ધનુષ્યો એકસાથે કાપી નાખ્યા; તેના સારથિ, રથ અને ઘોડાઓને પણ સંહાર્યા અને પછી પ્રભુએ શંખ ફૂંક્યો।
Verse 20
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
ત્યારે બાણાસુરની માતા કોટરા, પુત્રના પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી, નિર્વસ્ત્ર અને ખુલ્લા વાળવાળી બની શ્રીકૃષ્ણના સમક્ષ ઊભી રહી।
Verse 21
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
પછી ગદાગ્રજ ભગવાને નિર્વસ્ત્ર સ્ત્રીને ન જોવાં માટે મુખ ફેરવી લીધું; અને બાણાસુર રથવિહોણો તથા તૂટેલા ધનુષવાળો બની તે તકમાં નગરમાં ભાગી ગયો।
Verse 22
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
ભૂતગણો હંકારી કાઢ્યા પછી, ત્રણ માથાં અને ત્રણ પગવાળો શિવ-જ્વર દાશાર્હ શ્રીકૃષ્ણ પર ધસી આવ્યો; જાણે દસેય દિશાઓને દહન કરતો હોય તેમ।
Verse 23
अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
પછી નારાયણ ભગવાને તેને આવતું જોઈ પોતાનું જ્વર-શસ્ત્ર છોડ્યું. આ રીતે માહેશ્વર-જ્વર અને વૈષ્ણવ-જ્વર—બંને જ્વર પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 24
माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥
વૈષ્ણવ-જ્વરના બળથી પીડિત થઈ માહેશ્વર-જ્વર વેદનાથી રડવા લાગ્યો. બીજે ક્યાંય અભય ન મળતાં તે ભયભીત થઈ શરણાર્થી બની ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવ્યો અને જોડેલા હાથથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 25
ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
શિવ-જ્વરે કહ્યું: હે અનંત શક્તિ ધરાવતા પરમેશ્વર! હું તમને નમસ્કાર કરું છું. તમે સર્વના અંતર્યામી, શુદ્ધ પૂર્ણ ચેતનાસ્વરૂપ છો; જગતની સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણ, વેદો પરોક્ષ રીતે સૂચવે તે પરમ શાંત બ્રહ્મ તમે જ છો.
Verse 26
कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
કાળ, દૈવ, કર્મ, જીવ અને તેનો સ્વભાવ; સૂક્ષ્મ દ્રવ્ય, દેહ-ક્ષેત્ર, પ્રાણ, અહંકાર, ઇન્દ્રિયો અને તેમનો સંઘાત—બીજ અને અંકુરની અનંત ધારા જેવી—આ બધું તમારી માયા છે. આ માયાના નિષેધરૂપ એવા તમારું શરણ હું ગ્રહણ કરું છું.
Verse 27
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥
તમે વિવિધ ભાવોથી યુક્ત લીલાઓ કરીને દેવતાઓ, સાધુઓ અને લોકધર્મની મર્યાદાઓનું રક્ષણ કરો છો. હિંસામાં વર્તીને કુમાર્ગે ચાલનારાઓને તમે સંહાર કરો છો. ખરેખર, આ તમારો અવતાર પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે છે.
Verse 28
तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥
તમારા અસહ્ય તેજથી ઉત્પન્ન થયેલા ભયંકર જ્વરાસ્ત્રથી હું પીડાઈ રહ્યો છું; તે ઠંડું હોવા છતાં દહન કરે છે. દેહધારી જીવો ભૌતિક આશાઓમાં બંધાઈ તમારા ચરણમૂળની સેવા ન કરે ત્યાં સુધી તાપ સહે છે.
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે ત્રિશિરા! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. મારા જ્વરાસ્ત્રથી તારો ભય દૂર થાઓ. અને જે કોઈ અહીં આપણો સંવાદ સ્મરે, તેને તારો ભય નહીં રહે.
Verse 30
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥
આ રીતે કહ્યા પછી માહેશ્વર-જ્વર અચ્યુત પ્રભુને નમસ્કાર કરીને દૂર થયો. પરંતુ બાણાસુર રથ પર ચઢીને જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવા નીકળ્યો.
Verse 31
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
પછી, હે રાજા, હજાર ભુજાઓમાં અનેક શસ્ત્રો ધારણ કરેલા તે અસુરે પરમ ક્રોધથી ચક્રાયુધધારી શ્રીકૃષ્ણ પર અનેક બાણો છોડ્યા.
Verse 32
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥
તે વારંવાર અસ્ત્રો ફેંકતો રહ્યો; ત્યારે ભગવાને ક્ષુરધાર ચક્રથી બાણાસુરના ભુજાઓને વૃક્ષની ડાળીઓની જેમ કાપી નાખ્યા.
Verse 33
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
બાણના ભુજાઓ કપાતાં જોઈ ભગવાન શિવે પોતાના ભક્ત પર કરુણા કરીને ચક્રાયુધધારી શ્રીકૃષ્ણ પાસે જઈને એમને કહ્યું.
Verse 34
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
શ્રી રુદ્ર બોલ્યા: તમે જ બ્રહ્મ છો, પરમ જ્યોતિ છો—વાણીમય બ્રહ્મમાં ગૂઢ રહેલું રહસ્ય. જેમના અંતઃકરણ નિર્મળ છે તેઓ તમને દર્શે છે; તમે આકાશ સમા નિર્લેપ છો.
Verse 35
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
આકાશ તમારી નાભિ છે, અગ્નિ તમારું મુખ, જળ તમારું વીર્ય અને દ્યુલોક તમારું શિર છે. દિશાઓ તમારી શ્રુતિ છે, પૃથ્વી તમારો પગ, ચંદ્ર તમારું મન, સૂર્ય તમારી દૃષ્ટિ અને હું તમારો અહંકાર; સમુદ્ર તમારું જઠર અને ઇન્દ્ર તમારો ભુજ છે.
Verse 36
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
જેનાં શરીરના રોમ ઔષધિઓ છે, મેઘો તેમના કેશ છે; વિરિંચિ (બ્રહ્મા) તેમની બુદ્ધિ છે અને સૃષ્ટિ તેમનો વિસર્ગ છે. પ્રજાપતિ તેમનું ઉપસ્થ છે અને ધર્મ તેમનું હૃદય—એવા તમે જ આદિપુરુષ, લોકોના સર્જક છો.
Verse 37
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
હે અકુંઠધામન્! તમારો આ અવતાર ધર્મની રક્ષા અને જગતના હિત માટે છે. અમે સર્વ દેવગણ તમારા પ્રભાવથી પ્રેરિત થઈ સાતેય ભુવનોનું સંચાલન અને વિકાસ કરીએ છીએ.
Verse 38
त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
તમે જ એકમાત્ર આદિપુરુષ, અદ્વિતીય; તમે તુરીય, સ્વપ્રકાશ, અહેતુ હોવા છતાં સર્વ કારણોના કારણ અને પરમેશ્વર છો. છતાં તમારી સ્વમાયાથી પદાર્થના વિકાર મુજબ તમે પ્રતીત થાઓ છો, જેથી સર્વ ગુણો પૂર્ણ રીતે પ્રગટ થાય.
Verse 39
यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
હે ભૂમન્! જેમ સૂર્ય પોતાની છાયા (વાદળ)થી ઢંકાયેલો હોવા છતાં તે છાયા અને અન્ય રૂપોને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ તમે ગુણોથી ઢંકાયેલા જણાતા હોવા છતાં આત્મપ્રદીપ છો; ગુણો અને ગુણીઓ (જીવો)ને તમે જ પ્રકાશિત કરો છો.
Verse 40
यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
હે પ્રભુ, તમારી માયાથી મોહિત બુદ્ધિવાળા લોકો પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્ત થઈ દુઃખના સાગરમાં ક્યારેક ઉપર આવે છે અને ક્યારેક ડૂબે છે।
Verse 41
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥
દેવદત્ત આ માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને પણ જે ઇન્દ્રિયોને જીતતો નથી અને તમારા ચરણોનું આદર કરતો નથી, તે આત્મવંચક છે; નિશ્ચયે દયનીય છે।
Verse 42
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
જે મર્ત્ય તમને—પોતાના સત્ય આત્મા, પરમ પ્રિય મિત્ર અને ઈશ્વર—ઇન્દ્રિયવિષયો માટે ત્યજી દે છે, તે અમૃત છોડીને વિષ પીવે છે।
Verse 43
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
હું બ્રહ્મા, અન્ય દેવતાઓ અને નિર્મળ હૃદયવાળા મુનિઓ—અમે સૌએ તમને, અમારા પરમ પ્રિય આત્મા અને ઈશ્વર, સર્વભાવથી શરણ લીધું છે।
Verse 44
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
ભવબંધનથી મુક્તિ માટે આપણે તે દેવનું ભજન કરીએ—જે જગતની સ્થિતિ, સર્જન અને પ્રલયનું કારણ છે; સમ, પ્રશાંત, સાચો સુહૃદ, આત્મા અને આરાધ્ય પ્રભુ છે; અદ્વિતીય, અનન્ય, સર્વ લોકો અને સર્વ આત્માઓનો આશ્રય છે।
Verse 45
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥
આ બાણાસુર મારો પ્રિય અને નિષ્ઠાવાન અનુયાયી છે; મેં તેને અભયદાન આપ્યું છે. તેથી હે પ્રભુ, પ્રહ્લાદ દૈત્યરાજ પર જેમ કૃપા કરી તેમ આ પર પણ આપનો પ્રસાદ વરસાવો।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ભગવન, તમે જે કહ્યું છે, તમારી પ્રસન્નતા માટે અમે નિશ્ચયે તે જ કરીશું. આપનો નિર્ધારિત નિર્ણય મને સંપૂર્ણ રીતે માન્ય છે।
Verse 47
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥
વૈરોચનિનો આ આસુર પુત્ર મારા દ્વારા પણ અવધ્ય છે; કારણ કે મેં પ્રહ્લાદ મહારાજને વર આપ્યો હતો કે હું તેના વંશજોને વધ કરું નહીં।
Verse 48
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥
તેના દર્પને શમાવવા માટે મેં તેની ભુજાઓ કાપી નાખી. અને પૃથ્વી પર ભાર બની ગયેલી તેની મહાસેનાને પણ મેં સંહાર કરી.
Verse 49
चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥
તેની ચાર ભુજાઓ શેષ રહેશે; તે જરા અને મરણથી રહિત થશે. તે આપનો મુખ્ય પારષદ બની સેવા કરશે; તેથી આ અસુરને કોઈ પણ રીતે ભય રહેશે નહીં।
Verse 50
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥
આ રીતે ભયમુક્ત થયેલો બાણાસુર જમીન પર માથું મૂકીને શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કર્યો. પછી તેણે અનિરુદ્ધ અને તેમની વધૂને રથમાં બેસાડી પ્રભુ સમક્ષ લઈ આવ્યો.
Verse 51
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥
પછી શ્રીકૃષ્ણે સુવસ્ત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત અનિરુદ્ધ અને તેમની પત્નીને આગળ રાખી, તેમને એક સંપૂર્ણ અક્ષૌહિણી સેનાથી ઘેરી દીધા. રુદ્રદેવની અનુમતિથી તેઓ વિદાય લઈ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 52
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥
પછી પ્રભુ પોતાની રાજધાનીમાં પ્રવેશ્યા. નગર ધ્વજો અને વિજયતોરણોથી શોભિત હતું અને માર્ગો તથા ચોરાહાઓ પર પાણી છાંટવામાં આવ્યું હતું. શંખ, આનક અને દુન્દુભિના નાદ વચ્ચે સ્વજનો, બ્રાહ્મણો અને નગરજનો આદરપૂર્વક સ્વાગત કરવા આગળ આવ્યા.
Verse 53
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥
જે વ્યક્તિ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને શંકર સાથેના યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણના વિજયનું સ્મરણ કરે છે, તેને કદી પરાજય થતો નથી.
Frequently Asked Questions
They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.
Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.
They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.
Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.
Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.