Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
મથુરાના સંકટમાં યવનભય ચાલું હોય ત્યારે કાલયવન નારદે કહેલા લક્ષણોથી (શ્રીવત્સ, ચતુર્ભુજતા, કમલનેત્ર, વનમાળા) શ્રીકૃષ્ણને ઓળખી તેમના દિવ્ય સૌંદર્યથી મોહિત થાય છે. કૃષ્ણ નિરાયુધ અને પગપાળા છે એમ માનીને તે પકડવા દોડે છે, પરંતુ ભગવાન જાણબૂઝીને પાછળ હટતાં પણ સદા તેની પહોંચ બહાર રહે છે—યોગીઓને પણ અપ્રાપ્ય. કૃષ્ણ તેને એક પર્વતગુફામાં લઈ જાય છે, જ્યાં દેવોના વરથી પ્રાચીન રાજા મુચુકુંદ ઊંઘમાં પડ્યો છે. સૂતેલા મુચુકુંદને કૃષ્ણ સમજી કાલયવન લાત મારે છે અને મુચુકુંદની અગ્નિમય દૃષ્ટિથી તે ક્ષણે ભસ્મ થઈ જાય છે. પરિક્ષિતના પ્રશ્ને શુકદેવ મુચુકુંદની વંશાવળી, દેવસેવા અને ગુફાનિદ્રાનું વર્ણન કરે છે. પછી કૃષ્ણ સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે; કાળથી વિનમ્ર બનેલો મુચુકુંદ ગૃહબંધન અને વિષયાસક્ત રાજધર્મની નિંદા કરીને ઊંડા સ્તોત્રો કરે છે અને માત્ર પ્રભુચરણસેવા માગે છે. ભગવાન તેની ભક્તિને શુદ્ધ કહી ક્ષત્રિયદોષ-શુદ્ધિ માટે તપ સૂચવે છે અને ભવિષ્યમાં બ્રાહ્મણજન્મ તથા અંતે ભગવત્પ્રાપ્તિનો વર આપે છે; આમ મથુરાથી દ્વારકાની સ્થાપના તરફ કથા આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: કાલયવને ભગવાનને ઉગતા ચંદ્રની જેમ મથુરામાંથી બહાર આવતા જોયા. શ્યામ વર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ સાથે તેઓ અત્યંત સુંદર દેખાતા હતા. 'નારદજીના વર્ણન મુજબ આ જ વાસુદેવ છે,' એમ માનીને તે ભગવાનની પાછળ દોડ્યો, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: કાલયવને ભગવાનને ઉગતા ચંદ્રની જેમ મથુરામાંથી બહાર આવતા જોયા. શ્યામ વર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ સાથે તેઓ અત્યંત સુંદર દેખાતા હતા. 'નારદજીના વર્ણન મુજબ આ જ વાસુદેવ છે,' એમ માનીને તે ભગવાનની પાછળ દોડ્યો, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: કાલયવને ભગવાનને ઉગતા ચંદ્રની જેમ મથુરામાંથી બહાર આવતા જોયા. શ્યામ વર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ સાથે તેઓ અત્યંત સુંદર દેખાતા હતા. 'નારદજીના વર્ણન મુજબ આ જ વાસુદેવ છે,' એમ માનીને તે ભગવાનની પાછળ દોડ્યો, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: કાલયવને ભગવાનને ઉગતા ચંદ્રની જેમ મથુરામાંથી બહાર આવતા જોયા. શ્યામ વર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ સાથે તેઓ અત્યંત સુંદર દેખાતા હતા. 'નારદજીના વર્ણન મુજબ આ જ વાસુદેવ છે,' એમ માનીને તે ભગવાનની પાછળ દોડ્યો, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: કાલયવને ભગવાનને ઉગતા ચંદ્રની જેમ મથુરામાંથી બહાર આવતા જોયા. શ્યામ વર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ સાથે તેઓ અત્યંત સુંદર દેખાતા હતા. 'નારદજીના વર્ણન મુજબ આ જ વાસુદેવ છે,' એમ માનીને તે ભગવાનની પાછળ દોડ્યો, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—કાલયવનએ પ્રભુને મથુરાથી બહાર આવતાં જોયા અને તેમને ઉગતા ચંદ્ર સમાન માન્યા. તેઓ અતિ દર્શનીય—શ્યામવર્ણ, પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન અને કંઠે કૌસ્તુભ મણિ ઝળહળતો. તેમની ચાર ભુજાઓ દૃઢ અને દીર્ઘ; નેત્રો નવકમળ સમા રક્તિમ; મુખ કમળ સમું, ગાલ તેજસ્વી, પવિત્ર સ્મિત અને મકરાકાર કુંડળો ચમકતા. યવન વિચારે—“આ તો નિશ્ચયે વાસુદેવ; નારદે કહેલા લક્ષણો—શ્રીવત્સ, ચતુર્ભુજતા, કમળનેત્ર, વનમાળા અને અતિસૌંદર્ય—બધાં જ છે; બીજો કોઈ હોઈ શકે નહીં. તેઓ નિરાયુધ પગપાળા ચાલે છે, તેથી હું પણ નિરાયુધ થઈને યુદ્ધ કરીશ.” એમ નક્કી કરીને તે પીઠ ફેરવી દોડતા ભગવાનના પીછે દોડ્યો, યોગીઓને પણ દુર્લભ એવા શ્રીકૃષ્ણને પકડવા ઇચ્છતો.
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
પ્રભુ હરિ દરેક પગલે કાલયવનને પોતે જાણે હાથમાં આવી ગયા હોય તેમ દેખાડતા, યવનરાજને બહુ દૂર લઈ જઈ એક પર્વતની ગુફા તરફ દોરી ગયા।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
પાછળ દોડતાં યવને અપમાન કર્યું—“યદુકુળમાં જન્મેલા તને ભાગવું શોભતું નથી!” છતાં તે પ્રભુને પકડી ન શક્યો, કારણ કે તેના પાપફળો હજી શુદ્ધ થયા ન હતા।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
આ રીતે અપમાનિત થવા છતાં ભગવાન પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશ્યા. કાલયવન પણ અંદર ગયો અને ત્યાં તેણે બીજો એક પુરુષ સૂતો જોયો।
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“મને એટલું દૂર લાવી હવે અહીં સાધુની જેમ સૂઈ રહ્યો છે!” એમ માનીને, મૂર્ખ કાલયવને સૂતા માણસને અચ્યુત શ્રીકૃષ્ણ સમજી પૂરા બળથી લાત મારી।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
તે પુરુષ લાંબી નિંદ્રા પછી જાગ્યો અને ધીમે ધીમે આંખો ખોલી. ચારે દિશા જોઈને તેણે બાજુમાં ઊભેલા કાલયવનને જોયો.
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
હે ભારત, જાગેલા તે પુરુષે ક્રોધથી નજર નાખતાં જ, તેના દેહજ અગ્નિથી કાલયવન દગ્ધ થઈ ક્ષણમાં ભસ્મ થયો.
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, તે પુરુષ કોણ હતો? તે કયા કુળનો અને તેની શક્તિ શું હતી? યવનનાશક તે ગુફામાં જઈ કેમ સૂઈ રહ્યો, અને તે કોનો પુત્ર હતો?
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું: તે મહાન પુરુષ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો, માન્ધાતાનો પુત્ર હતો. તે મુચુકુન્દ નામે પ્રસિદ્ધ, બ્રાહ્મણ્યધર્મનો ભક્ત અને યુદ્ધમાં પ્રતિજ્ઞા પાળનાર હતો.
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
ઇન્દ્ર વગેરે દેવગણ અસુરોથી ભયભીત થઈ આત્મરક્ષણ માટે વિનંતી કરતા, મુચુકુન્દે તેમને લાંબા સમય સુધી રક્ષા આપી.
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
દેવોએ કાર્ત્તિકેયને સેનાપતિ રૂપે પ્રાપ્ત કરીને મુચુકુન્દને કહ્યું—હે રાજન, હવે અમારી કઠિન રક્ષા-સેવામાંથી વિરમો।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
હે વીર, મનુષ્યલોકમાં કંટકરહિત રાજ્ય છોડીને, અમને રક્ષતા રક્ષતા તું તારી સર્વ વ્યક્તિગત ઇચ્છાઓ ત્યજી દીધી।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
તમારા પુત્રો, રાણીઓ, સગાં-સંબંધીઓ, અમાત્ય-મંત્રીઓ, સલાહકારો અને સમકાલીન પ્રજા—હવે જીવિત નથી; કાળે સૌને વહેરી લીધા।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
અવ્યય ભગવાન સ્વરૂપ કાળ, બળવાનોથી પણ વધુ બળવાન છે; તે ક્રીડારૂપે મર્ત્ય પ્રજાને એમ હાંકે છે જેમ ગોપાળ પશુઓને હાંકે।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
તમારું કલ્યાણ થાઓ! આજે અમાથી વર માગો—કૈવલ્ય (મોક્ષ) સિવાય; તે તો એકમાત્ર અવ્યય ભગવાન વિષ્ણુ જ આપી શકે।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
આ રીતે કહ્યા પછી મહાયશસ્વી રાજા મુચુકુંદ દેવતાઓને વંદન કરીને એક ગુફામાં ગયો અને દેવદત્ત નિદ્રાનો આશ્રય લઈને શયન કર્યો।
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
યવન ભસ્મ થઈ ગયા પછી, સાત્વતોના શ્રેષ્ઠ ભગવાને બુદ્ધિમાન મુચુકુંદને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું।
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
તેમને જોઈને રાજાએ જોયું—પ્રભુ મેઘ સમા ઘનશ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કંઠે તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ શોભે છે. ચાર ભુજાઓ, વૈજયંતી માળાથી અલંકૃત, પ્રસન્ન સુંદર મુખ, ઝગમગતા મકર-કુંડળ અને સ્નેહભરી સ્મિતદૃષ્ટિથી તેઓ માનવલોક માટે અતિ દર્શનીય હતા. તેમનું યુવન અદ્વિતીય હતું અને ક્રોધિત સિંહ સમો ઉદાર પરાક્રમ તથા અદમ્ય તેજ ધરાવતા હતા. તે તેજથી અભિભૂત અને સંશયગ્રસ્ત મહાબુદ્ધિ મુચુકુંદે ધીમે ધીમે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
તેમને જોઈને રાજાએ જોયું—પ્રભુ મેઘ સમા ઘનશ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કંઠે તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ શોભે છે. ચાર ભુજાઓ, વૈજયંતી માળાથી અલંકૃત, પ્રસન્ન સુંદર મુખ, ઝગમગતા મકર-કુંડળ અને સ્નેહભરી સ્મિતદૃષ્ટિથી તેઓ માનવલોક માટે અતિ દર્શનીય હતા. તેમનું યુવન અદ્વિતીય હતું અને ક્રોધિત સિંહ સમો ઉદાર પરાક્રમ તથા અદમ્ય તેજ ધરાવતા હતા. તે તેજથી અભિભૂત અને સંશયગ્રસ્ત મહાબુદ્ધિ મુચુકુંદે ધીમે ધીમે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
તેમને જોઈને રાજાએ જોયું—પ્રભુ મેઘ સમા ઘનશ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કંઠે તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ શોભે છે. ચાર ભુજાઓ, વૈજયંતી માળાથી અલંકૃત, પ્રસન્ન સુંદર મુખ, ઝગમગતા મકર-કુંડળ અને સ્નેહભરી સ્મિતદૃષ્ટિથી તેઓ માનવલોક માટે અતિ દર્શનીય હતા. તેમનું યુવન અદ્વિતીય હતું અને ક્રોધિત સિંહ સમો ઉદાર પરાક્રમ તથા અદમ્ય તેજ ધરાવતા હતા. તે તેજથી અભિભૂત અને સંશયગ્રસ્ત મહાબુદ્ધિ મુચુકુંદે ધીમે ધીમે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
પ્રભુને જોઈ રાજા મુચુકુન્દે તેમને વાદળ સમા ઘનશ્યામ, પીળા રેશમી વસ્ત્રધારી, વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન અને કણ્ઠે તેજસ્વી કૌસ્તુભમણિથી વિરાજમાન જોયા. તેઓ ચતુર્ભુજ, વૈજયંતી માળાથી શોભિત, શાંત-સુંદર મુખવાળા, મકરાકાર કુંડળો ઝળહળતા અને સ્નેહભરી સ્મિતદૃષ્ટિથી માનવલોકને મોહતા હતા. તેમનું યૌવન અદ્વિતીય અને ગતિ ક્રોધિત સિંહ જેવી ઉદાર પરાક્રમી હતી. તેમના તેજથી અભિભૂત થઈ, તેમને અજય જાણીને, શંકિત રાજાએ ધીમે ધીમે શ્રીકૃષ્ણને પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
શ્રી મુચુકુન્દ બોલ્યા—તમે કોણ છો, જે આ વનમાં પર્વતની ગુફામાં આવી પહોંચ્યા છો? કમળપાંદડાં જેવી કોમળ પગલીઓથી તમે આ કાંટાળાં માર્ગ પર કેવી રીતે ફરતા હો?
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
શું તમે તેજસ્વીઓના તેજનું તેજ છો? કે પછી તમે અગ્નિદેવ, સૂર્યદેવ, ચંદ્રદેવ, મહેન્દ્ર, અથવા અન્ય કોઈ લોકના લોકપાલ છો?
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
હું તમને ત્રણ મુખ્ય દેવોમાં પણ પરમ પુરુષ માનું છું; કારણ કે દીવો જેમ પોતાની કિરણોથી અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ તમે આ ગુફાનો અંધકાર દૂર કરો છો.
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
હે નરપુંગવ! અમે સત્ય સાંભળવા આતુર છીએ; તમને ગમે તો કૃપા કરીને તમારું જન્મ, કર્મ અને ગોત્ર (વંશ) અમને નિષ્કપટ રીતે કહો.
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર! અમે ઇક્ષ્વાકુ વંશના પતિત ક્ષત્રિય છીએ. પ્રભુ, મારું નામ મુચુકુન્દ છે અને હું યુવનાશ્વનો પુત્ર છું.
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
ઘણો સમય જાગવાથી હું થાકી ગયો હતો અને નિદ્રાએ મારી ઇન્દ્રિયો ઢાંકી દીધી હતી. તેથી આ એકાંત સ્થાને હું આરામથી સૂતો હતો; હમણાં જ કોઈએ મને જગાડ્યો.
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
જેણે મને જગાડ્યો હતો તે નિશ્ચયે પોતાના પાપના ફળથી ભસ્મ થઈ ગયો. ત્યારબાદ મેં તમને જોયા—શ્રીમંત રૂપવાળા અને શત્રુઓને દંડ આપનાર શક્તિશાળી.
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
તમારું અસહ્ય તેજ અમારી શક્તિ દબાવી દે છે; તેથી અમે તમને સ્થિર નજરે જોઈ શકતા નથી. હે મહાભાગ! તમે સર્વ દેહધારીઓ માટે માનનીય છો.
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
રાજાએ આમ કહ્યા પછી, સર્વસૃષ્ટિના કારણ એવા ભગવાન ભૂતભાવન હસ્યા અને મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીથી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે સખા, મારા જન્મ, કર્મ અને નામો હજારો છે. તે અનંત હોવાથી હું પોતે પણ તેમની ગણતરી કરી શકતો નથી.
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ઘણા જન્મો પછી કોઈ પૃથ્વીના ધૂળકણો ગણાવી શકે, પરંતુ મારા ગુણ, કર્મ, નામ અને જન્મોની ગણતરી કોઈ ક્યારેય પૂરી કરી શકતું નથી.
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
હે રાજા, ત્રણેય કાળમાં થતા મારા જન્મ અને કર્મોને પરમ ઋષિઓ ક્રમથી ગણાવે તોય તેઓ ક્યારેય તેનો અંત પામી શકતા નથી.
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
તથાપિ, હે સખા, મારી વર્તમાન જન્મ, નામ અને લીલાઓ સાંભળ. પૂર્વે બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે અને ધરતી પર ભાર બનેલા અસુરોના નાશ માટે મને વિનંતી કરી. તેથી હું યદુકુળમાં આનકદુન્દુભિના ગૃહે અવતર્યો; વસુદેવનો પુત્ર હોવાથી લોકો મને ‘વાસુદેવ’ કહે છે.
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
તથાપિ, હે સખા, મારી વર્તમાન જન્મ, નામ અને લીલાઓ સાંભળ. પૂર્વે બ્રહ્માજીએ ધર્મની રક્ષા માટે અને ધરતી પર ભાર બનેલા અસુરોના નાશ માટે મને વિનંતી કરી. તેથી હું યદુકુળમાં આનકદુન્દુભિના ગૃહે અવતર્યો; વસુદેવનો પુત્ર હોવાથી લોકો મને ‘વાસુદેવ’ કહે છે.
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
મેં કાલનેમિરૂપે જન્મેલા કંસને તથા પ્રલંબ વગેરે સાધુદ્વેષી શત્રુઓને સંહાર્યા છે. અને હવે, હે રાજન, આ યવન તારી તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિથી ભસ્મ થયો છે.
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
હું ભક્તવત્સલ છું; તને અનુગ્રહ આપવા માટે આ ગુફામાં આવ્યો છું. કારણ કે અગાઉ તું મને વારંવાર પ્રાર્થના કરતો હતો.
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
હે રાજર્ષિ, મારી પાસે વર માગ; હું તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીશ. જેણે મને પ્રસન્ન કર્યો છે તેને ફરી કદી શોક કરવો પડતો નથી.
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આવું સાંભળીને મુચુકુન્દે પ્રભુને પ્રણામ કર્યો અને આનંદિત થઈ, ગર્ગ ઋષિના વચનો સ્મરીને, કૃષ્ણને પરમેશ્વર નારાયણ તરીકે ઓળખ્યો. પછી રાજાએ એમને કહ્યું.
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
શ્રી મુચુકુન્દ બોલ્યા—હે ઈશ! તમારી માયાથી મોહીત આ જગત સાચો હિત ન જોઈને તમારી ભક્તિ કરતું નથી. સુખ માટે સ્ત્રી-પુરુષ ગૃહકાર્યોમાં ફસાઈ જાય છે, જે ખરેખર દુઃખના સ્ત્રોત છે; અને આમ તેઓ છેતરાય છે.
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
હે નિષ્પાપ! જે કોઈ રીતે સહેજે મળેલા દુર્લભ, ઉત્તમ માનવદેહને પામી પણ તારા કમળચરણોનું ભજન નથી કરતો, તેની બુદ્ધિ મલિન છે; તે પશુની જેમ ગૃહરૂપ અંધકૂવામાં પડેલો છે.
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
હે અજિત પ્રભુ! રાજ્યશ્રીના મદમાં ઉન્મત્ત થઈ મારો સમય નિષ્ફળ ગયો. નશ્વર દેહને જ આત્મા માની, પુત્ર-પત્ની, ખજાનો અને ભૂમિમાં આસક્ત રહી હું અંતહીન ચિંતામાં પીડાયો.
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
ઘડા કે દીવાલ સમાન જડ દેહમાં જ અહંકાર ગાઢ કરીને મેં પોતાને ‘નરદેવ’ માન્યો. રથિયાં, હાથી, ઘોડેસવાર, પદાતિ સૈન્ય અને નાયકો વડે ઘેરાઈ પૃથ્વી પર ફરતો રહ્યો અને મોહજન્ય અહંકારમાં તને અવગણ્યો.
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
‘આ કરવું છે’ એવી ઉન્મત્ત ચિંતા માં ડૂબેલો, વધતા લોભથી ભરેલો અને વિષયભોગમાં લાલસાવાળો માણસ—તેના સામે તું, સદા સચેત, અચાનક પ્રગટ થાય છે. જેમ ભૂખ્યો સાપ ઉંદર માટે જીભ ચાટતો મૃત્યુરૂપે આવે છે.
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
જે દેહ પહેલાં સોનાથી શોભિત રથોમાં કે મત્ત હાથીઓ પર સવાર થઈ ‘રાજા’ તરીકે ઓળખાતો, એ જ દેહ તારા અપરાજેય કાળબળથી પછી ‘મળ’, ‘કીડા’ અથવા ‘ભસ્મ’ તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
દિશાઓના ચક્રને જીતીને અને વિવાદથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય ઉત્તમ સિંહાસન પર બેસે છે; જે પહેલાં સમકક્ષ હતા એવા રાજાઓ તેની સ્તુતિ કરે છે. પરંતુ સ્ત્રીઓના અંતઃપુરમાં, જ્યાં મૈથુનસુખ છે, તે પાળતુ પ્રાણી જેવો ચલાવવામાં આવે છે, હે પ્રભુ।
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
વધુ મહત્ત્વનું ઐશ્વર્ય ઇચ્છતો રાજા તપમાં દૃઢ રહી કર્તવ્યકર્મ કરે છે, ભોગથી નિવૃત્ત રહી દાન પણ આપે છે. પરંતુ ‘હું સ્વતંત્ર અને સર્વોચ્ચ છું’ એમ માની તૃષ્ણામાં વધતો જાય તે સુખ પામતો નથી।
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
હે અચ્યુત! ભટકતા જીવનું સંસારબંધન જ્યારે શમન પામે છે, ત્યારે તેને તમારા ભક્તોનો સત્સંગ મળે છે. અને સત્સંગથી, કારણ-કાર્યના ઈશ્વર તથા સાધુઓના લક્ષ્ય એવા તમામાં તેની ભક્તિબુદ્ધિ જાગે છે।
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
હે ઈશ! હું માનું છું કે તમે મારે પર કૃપા કરી છે, કારણ કે રાજ્ય પ્રત્યેનો મારો આસક્તિબંધ સ્વયં છૂટી ગયો છે. આવી મુક્તિ તો વિશાળ સામ્રાજ્યના સાધુસ્વભાવ રાજાઓ એકાંતવ્રત માટે વનમાં પ્રવેશવા ઇચ્છી પ્રાર્થના કરે છે।
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
હે વિભો! તમારા કમળચરણોની સેવામાંથી અન્ય કોઈ વર હું ઇચ્છતો નથી—એ જ વર નિષ્કામ લોકો સૌથી વધુ માગે છે. હે હરિ! મુક્તિ આપનાર તમારું આરાધન કરીને કયો જ્ઞાની પોતાના બંધનનો વર પસંદ કરશે?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
અતએવ, હે ઈશ્વર, રજ-તમ-સત્ત્વ ગુણોથી બંધાયેલી સર્વ ભૌતિક ઇચ્છાઓ અને આશીર્વાદોની લાલસા ત્યજીને હું તમારી શરણમાં આવું છું. તમે નિરંજન, નિર્ગુણ, અદ્વય પરમ પુરુષ—શુદ્ધ જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમ સત્ય છો.
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
હે શરણદાતા, આ જગતમાં લાંબા સમયથી હું દુઃખોથી પીડિત રહી, પશ્ચાત્તાપથી દહાતો રહ્યો છું. મારા છ શત્રુ કદી તૃપ્ત થતા નથી અને મને કોઈ રીતે શાંતિ મળી નથી. હે પરમાત્મન્, હે ઈશ, સંકટમાં સૌભાગ્યે હું તમારા સત્યસ્વરૂપ, નિર્ભય અને શોકરહિત કમળચરણોમાં આવ્યો છું—મારી રક્ષા કરો.
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે સર્વભૌમ મહારાજ, તારી બુદ્ધિ નિર્મળ અને શક્તિશાળી છે. મેં તને વરોથી પ્રલોભિત કર્યો છતાં તારો મન ભૌતિક કામનાઓથી પરાજિત થયો નથી.
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
જાણો કે મેં તને વરોથી પ્રલોભિત કર્યો તે તારી અપ્રમાદતા—સાવચેતી—પ્રગટ કરવા માટે જ. મારા એકાંત ભક્તોની ધીર બુદ્ધિ કદી ભૌતિક આશીર્વાદોથી ભટકતી નથી.
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
હે રાજન, ભક્તિ વિના પ્રાણાયામ વગેરે સાધનોમાં જોડાયેલા લોકોના મનની વાસનાઓ સંપૂર્ણપણે ક્ષીણ થતી નથી. તેથી તેમના ચિત્તમાં ભૌતિક ઇચ્છાઓ ફરી ઊઠતી દેખાય છે.
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
ઇચ્છા મુજબ પૃથ્વી પર વિહર; મનને મારામાં સ્થિર રાખ. તને સદા મારા પ્રત્યે અખંડ, અનપાયિની ભક્તિ પ્રાપ્ત થાઓ.
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિત રહીને તું શિકાર વગેરે દ્વારા જીવોનો વધ કર્યો. મારી શરણમાં રહી, એકાગ્ર તપથી તે પાપનો નાશ કર.
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
હે રાજન, તારા આગામી જન્મમાં તું સર્વભૂતનો પરમ હિતેચ્છુ, ઉત્તમ બ્રાહ્મણ બનીને નિશ્ચિતપણે માત્ર મને જ પ્રાપ્ત કરશ.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.