Adhyaya 50

Verse 1

श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કংস મરાયો ત્યારે તેની બે મહિષીઓ અસ્તિ અને પ્રાપ્તિ, પતિના મૃત્યુથી અત્યંત દુઃખિત થઈ પિતાના ઘેર ગઈ.

Verse 2

पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥

દુઃખિત રાણીઓએ પોતાના પિતા મગધરાજ જરાસંધને પોતાનું વૈધવ્ય કેમ થયું તે સહિત સર્વ વાત કહી સંભળાવી.

Verse 3

स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥

હે નૃપ, તે અપ્રિય સમાચાર સાંભળીને મગધરાજ જરાસંધ શોક અને ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને યાદવોને ધરતી પરથી દૂર કરવા માટે પરમ પ્રયત્ન શરૂ કર્યો।

Verse 4

अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥

ત્રેવીસ અક્ષૌહિણી સેનાથી ઘેરાયેલો તે યદુઓની રાજધાની મથુરાને સર્વ દિશાઓથી ઘેરીને બેઠો।

Verse 5

निरीक्ष्य तद्ब‍लं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥

તે સેનાને કાંઠા વટાવી ઊછળતા સમુદ્ર જેવી જોઈ, પોતાનું નગર ઘેરાયેલું અને સ્વજનો ભયાકુલ થયેલા જોઈ, જગતના કારણ હોવા છતાં માનવલીલા ધારણ કરનાર ભગવાન હરિ શ્રીકૃષ્ણે દેશ-કાળ અને પોતાના અવતારના પ્રયોજન અનુસાર યોગ્ય ઉપાય શું તે વિચાર્યું।

Verse 6

निरीक्ष्य तद्ब‍लं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥

તે સેનાને કાંઠા વટાવી ઊછળતા સમુદ્ર જેવી જોઈ, પોતાનું નગર ઘેરાયેલું અને સ્વજનો ભયાકુલ થયેલા જોઈ, જગતના કારણ હોવા છતાં માનવલીલા ધારણ કરનાર ભગવાન હરિ શ્રીકૃષ્ણે દેશ-કાળ અને પોતાના અવતારના પ્રયોજન અનુસાર યોગ્ય ઉપાય શું તે વિચાર્યું।

Verse 7

हनिष्यामि बलं ह्येतद्भ‍ुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥

[ભગવાને વિચાર્યું:] આ સેનાબળ ધરતી પર ભાર છે; મગધરાજે વશમાં કરેલા રાજાઓની સેનાઓ અહીં એકત્ર કરી છે. પદાતિ, અશ્વ, રથ અને ગજની અક્ષૌહિણીોથી ગણાતું આ બળ હું નાશ કરીશ; પરંતુ જરાસંધને મારવો નહીં, કારણ કે આગળ તે ફરી સેનાનો ઉદ્યોગ કરશે।

Verse 8

हनिष्यामि बलं ह्येतद्भ‍ुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥

[ભગવાને મનમાં વિચાર્યું—] આ સૈન્ય પૃથ્વી પર ભાર બની ગયું છે; મગધરાજ જરાસંધે વશ રાજાઓ પાસેથી એકત્ર કરેલી અક્ષૌહિણી—પદાતિ, અશ્વ, રથ અને ગજ સહિત—હું તેનો નાશ કરીશ. પરંતુ જરાસંધને હું નહીં મારું, કારણ કે આગળ તે ફરી સૈન્ય ભેગું કરશે.

Verse 9

एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥

મારા આ અવતારનો હેતુ એ જ છે—પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવો, સાધુઓનું રક્ષણ કરવું અને દુષ્ટોનો સંહાર કરવો।

Verse 10

अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्व‍‍चित् ॥ १० ॥

ધર્મની રક્ષા માટે હું અન્ય અન્ય દેહ પણ ધારણ કરું છું; અને કાળના પ્રવાહમાં જ્યારે અધર્મ વધે, ત્યારે તેને અટકાવવા હું પ્રગટ થાઉં છું।

Verse 11

एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥

ગોવિંદ આમ વિચારતા હતા ત્યારે આકાશમાંથી સૂર્ય સમાન તેજવાળા બે રથ અચાનક ઉપસ્થિત થયા—સારથીઓ અને સર્વ સાધનસામગ્રી સહિત।

Verse 12

आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यद‍ृच्छया । द‍ृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥

પ્રભુના શાશ્વત દિવ્ય આયુધો પણ સ્વયં પ્રગટ થયા. તેમને જોઈ ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણે ત્યારે સંકર્ષણ (બલરામ)ને સંબોધ્યા.

Verse 13

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥

હે આર્ય બલરામ! જુઓ, તમારા આશ્રિત યદુઓ પર આ આપત્તિ આવી છે. પ્રભુ, તમારો પોતાનો રથ અને તમને પ્રિય શસ્ત્રો પણ સામે આવ્યા છે. ઈશ્વર, સાધુઓના કલ્યાણ માટે જ અમારો જન્મ થયો છે; તેથી પૃથ્વી પરના ત્રેવીસ સેનાઓના ભારને તમે દૂર કરો.

Verse 14

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥

હે આર્ય બલરામ! જુઓ, તમારા આશ્રિત યદુઓ પર આ આપત્તિ આવી છે. પ્રભુ, તમારો પોતાનો રથ અને તમને પ્રિય શસ્ત્રો પણ સામે આવ્યા છે. ઈશ્વર, સાધુઓના કલ્યાણ માટે જ અમારો જન્મ થયો છે; તેથી પૃથ્વી પરના ત્રેવીસ સેનાઓના ભારને તમે દૂર કરો.

Verse 15

एवं सम्मन्‍त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥

આ રીતે પરામર્શ કરીને દાશાર્હ—શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ—કવચ ધારણ કરીને, તેજસ્વી શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ રથોમાં નગરમાંથી બહાર નીકળ્યા. તેમની સાથે બહુ જ ઓછી સેના હતી.

Verse 16

शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥

નગરમાંથી બહાર નીકળીને, દારુકને સારથી રાખીને હરિએ શંખ ફૂંક્યો. ત્યારે શત્રુ સેનાઓના હૃદયમાં ભયથી કંપન ઊઠ્યું.

Verse 17

तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥

મગધરાજ જરાસંધે તે બંનેને જોઈને કહ્યું—“હે કૃષ્ણ, પુરુષાધમ! એક બાળક સાથે એકલા યુદ્ધ કરવું શરમજનક છે; તેથી હું તારી સાથે એકલો યુદ્ધ કરવા ઇચ્છતો નથી. અરે મૂર્ખ, તું છુપાઈને રહે છે; હે બંધુહંતા, ચાલ્યો જા—હું તારી સાથે યુદ્ધ નહીં કરું.”

Verse 18

तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥

હે રામ! જો તને વિશ્વાસ હોય તો ધૈર્ય ધારણ કરીને મારી સાથે યુદ્ધ કર. મારા બાણોથી છિન્ન થયેલું દેહ ત્યજી સ્વર્ગે જા, અથવા મને જ મારી નાખ.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—સાચા શૂરવીર ખાલી બડાઈ નથી મારતા; તેઓ કર્મથી પરાક્રમ દર્શાવે છે. હે રાજન, વ્યાકુળ થઈ મરવા ઇચ્છનારના વચનો અમે સ્વીકારતા નથી.

Verse 20

श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—જરાસંધનો પુત્ર મહાબળસમૂહ લઈને મધુવંશીય માધવદ્વય તરફ ધસી આવ્યો અને વધુ બળથી તેમને ઘેરી લીધો. જેમ પવન વાદળોથી સૂર્યને અથવા ધૂળથી અગ્નિને ઢાંકી દે, તેમ તેણે તેમના સૈન્ય, રથો, ધ્વજો, ઘોડા અને સારથીઓ સહિત તેમને આવરી લીધા.

Verse 21

सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्‍त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥

નગરની અટ્ટાલિકાઓ, મહેલો અને ઊંચા દ્વારગોપુરોમાં ઊભેલી સ્ત્રીઓ જ્યારે ગરુડ અને તાળચિહ્નવાળા ધ્વજોથી ઓળખાતા શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામના રથોને યુદ્ધમાં ફરી જોઈ ન શકી, ત્યારે શોકથી પીડાઈને મૂર્છિત થઈ ગઈ.

Verse 22

हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥

મેઘોની જેમ ભેગી થયેલી વિરોધી સેનાઓની અવિરત અને ભયંકર બાણવર્ષાથી પોતાની સેના પીડાતી જોઈ, દેવો અને અસુરો દ્વારા પૂજિત ભગવાન હરિએ પોતાનું ઉત્તમ શારઙ્ગ ધનુષ્ય જોરથી ટંકાર્યું.

Verse 23

गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તૂણિરમાંથી બાણો લઈને ધનુષ્ય પર ચઢાવ્યા, દોરી ખેંચી, તીક્ષ્ણ બાણોની અવિરત વર્ષા છોડી. તે બાણોએ શત્રુના રથો, હાથીઓ, ઘોડાઓ અને પદાતીઓને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા; પ્રભુનું બાણપ્રહાર જ્વલંત અગ્નિચક્ર સમાન લાગ્યું।

Verse 24

निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥

કુંભસ્થળ ફાટી જતાં હાથીઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા; બાણોથી ગળા કપાયેલા ઘોડા અનેક જગ્યાએ પડી ગયા. ઘોડા, ધ્વજ, સારથી અને સ્વામી સહિત રથો ચૂરચૂર થયા, અને પદાતીઓ કાપેલા હાથ, જાંઘ અને ખભા સાથે ધરાશાયી થયા।

Verse 25

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥

યુદ્ધભૂમિમાં મનુષ્યો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ કાપા પડતાં તેમના અંગોમાંથી રક્તની સૈકડો નદીઓ વહેવા લાગી. તે રક્તનદીઓમાં ભુજાઓ સાપ જેવી, માનવમસ્તકો કાચબા જેવા, મરેલા હાથી દ્વીપ જેવા અને મરેલા ઘોડા મગર જેવા દેખાતા; હાથ અને જાંઘો માછલી જેવી, વાળ શેવાળ જેવા, ધનુષ તરંગ જેવા અને વિવિધ શસ્ત્રો ઝાડીઓ જેવા લાગતા હતા।

Verse 26

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥

તે રક્તનદીઓમાં હાથ અને જાંઘો માછલી જેવી, માનવ કેશ શેવાળ જેવા, ધનુષ તરંગ જેવા અને શસ્ત્રો ઝાડીઓ જેવા ઘન હતા. છુરિકાઓ ભયંકર ભમરાં જેવી, અને મહામણિ-રત્નો તથા આભૂષણો પથ્થર-કંકર જેવી રીતે છૂટા પડ્યા; આમ રક્તપ્રવાહ સર્વત્ર ફેલાયો।

Verse 27

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥

આ રક્તપ્રવાહ યુદ્ધમાં ભીરુઓ માટે ભયંકર હતો, પરંતુ ધીર પુરુષો માટે પરસ્પર હર્ષદાયક બન્યો. ત્યાં અપાર તેજસ્વી શ્રીસંકર્ષણે મુષળથી, પાર ઉતરવા પ્રયત્ન કરનારા ઉન્મત્ત શત્રુઓને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા।

Verse 28

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥

રણભૂમિ પર કપાયેલા મનુષ્યો, હાથીઓ અને ઘોડાઓના અંગોમાંથી લોહીની સેંકડો નદીઓ વહેવા લાગી. આ નદીઓમાં ભુજાઓ સાપ જેવી, મસ્તકો કાચબા જેવા, મૃત હાથીઓ ટાપુઓ જેવા અને મૃત ઘોડાઓ મગર જેવા દેખાતા હતા. આ અનંત તેજસ્વી સંકર્ષણની લીલા હતી.

Verse 29

स्थित्युद्भ‍वान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥

જે પોતાની લીલા માત્રથી ત્રણેય લોકનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે અને જે અનંત ગુણો ધરાવે છે, તેમના માટે શત્રુ પક્ષને હરાવવો એ કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી. છતાં, જ્યારે ભગવાન મનુષ્ય જેવું વર્તન કરે છે, ત્યારે ઋષિઓ તેમના કાર્યોનું વર્ણન કરે છે.

Verse 30

जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥

જરાસંધનો રથ નાશ પામ્યો હતો અને તેના બધા સૈનિકો માર્યા ગયા હતા, માત્ર તેના પ્રાણ બાકી હતા. તે સમયે ભગવાન બલરામે તે મહાબલી યોદ્ધાને બળપૂર્વક એવી રીતે પકડી લીધો, જાણે એક સિંહ બીજા સિંહને પકડી લે.

Verse 31

बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥

વરુણના દિવ્ય પાશ અને અન્ય માનવીય દોરડાઓથી, બલરામે જરાસંધને બાંધવાનું શરૂ કર્યું, જેણે અનેક શત્રુઓનો વધ કર્યો હતો. પરંતુ ભગવાન ગોવિંદને જરાસંધ દ્વારા હજુ એક ઉદ્દેશ્ય પૂરો કરવાનો હતો, તેથી તેમણે બલરામને રોક્યા.

Verse 32

स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥

જરાસંધ, જેને યોદ્ધાઓએ બહુ માન આપ્યું હતું, તે લોકનાથો દ્વારા મુક્ત થયા પછી શરમાઈ ગયો અને તેણે તપસ્યા કરવાનો નિર્ણય લીધો. પરંતુ રસ્તામાં, અનેક રાજાઓએ તેને આધ્યાত্মિક જ્ઞાન અને લૌકિક દલીલોથી સમજાવ્યો કે તેણે સંન્યાસનો વિચાર છોડી દેવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું, 'યાદવો દ્વારા તારી હાર તારા પાછલા કર્મોનું અનિવાર્ય ફળ છે.'

Verse 33

स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥

લોકનાથ એવા બે પ્રભુઓ દ્વારા મુક્ત કરાતા, વીરોએ માન આપેલો જરાસંધ લજ્જિત થયો અને તપ કરવા સંકલ્પ કર્યો. પરંતુ માર્ગમાં અનેક રાજાઓએ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને લોકિક તર્કોથી તેને અટકાવી કહ્યું—“યદુઓ સામે તારો પરાજય પૂર્વકર્મબંધનું અનિવાર્ય ફળ છે.”

Verse 34

हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥

તેની બધી સેનાઓ નાશ પામ્યા પછી અને ભગવાને તેને અવગણ્યા પછી, બૃહદ્રથનો પુત્ર રાજા જરાસંધ દુઃખી મનથી મગધ રાજ્યમાં પાછો ગયો.

Verse 35

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्‍त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥

મુકુન્દ પ્રભુ પોતાની સેના અક્ષત રાખીને શત્રુસેનાના સમુદ્રને પાર કરી ગયા. ત્રિદશ દેવોએ પુષ્પવર્ષા કરીને તેમને અભિનંદન આપ્યું. માથુરાવાસીઓ ચિંતા-જ્વરથી મુક્ત થઈ આનંદિત મનથી તેમને મળવા આવ્યા, અને સૂત, માગધ તથા વંદીજનો તેમના વિજયગાન ગાવા લાગ્યા.

Verse 36

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्‍त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥

મુકુન્દ પ્રભુ પોતાની સેના અક્ષત રાખીને શત્રુસેનાના સમુદ્રને પાર કરી ગયા. ત્રિદશ દેવોએ પુષ્પવર્ષા કરીને તેમને અભિનંદન આપ્યું. માથુરાવાસીઓ ચિંતા-જ્વરથી મુક્ત થઈ આનંદિત મનથી તેમને મળવા આવ્યા, અને સૂત, માગધ તથા વંદીજનો તેમના વિજયગાન ગાવા લાગ્યા.

Verse 37

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥

પ્રભુ નગરમાં પ્રવેશતા જ શંખ અને દુન્દુભિ ગુંજ્યા; અનેક ભેરી-તૂર્ય, વીણા, વેણુ અને મૃદંગ એકસાથે વાગવા લાગ્યા. માર્ગો પર પાણી છાંટેલું હતું, જનતા હર્ષિત હતી, ધ્વજાઓથી નગર શોભિત હતું; ઉત્સવના તોરણ બંધાયેલા હતા અને વેદમંત્રોના બ્રહ્મઘોષથી નગર ગુંજતું હતું.

Verse 38

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥

પ્રભુ જ્યારે પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે શંખ અને દુન્દુભિ ગુંજ્યા; ભેરી-તૂર્ય, અનેક ઢોલ, વીણા, વેણુ અને મૃદંગ એકસાથે વાગ્યા. માર્ગો પર પાણી છાંટેલું, સર્વત્ર ધ્વજ-પતાકાઓ, અને દ્વારો ઉત્સવના તોરણોથી શોભિત; પ્રજા હર્ષિત હતી અને નગર વેદમંત્રોના બ્રહ્મઘોષથી ગુંજતું હતું.

Verse 39

निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्‍नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥

નગરની સ્ત્રીઓ સ્નેહપૂર્વક પ્રભુને નિહાળી, પ્રેમથી વિસ્તૃત નેત્રો સાથે, તેમના પર ફૂલમાળાઓ, દહીં, અક્ષત, લાઈ અને નવા અંકુર છાંટવા લાગી.

Verse 40

आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥

પછી શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધભૂમિમાં પડેલું સર્વ ધન—અર્થાત્ મૃત વીરોના અસંખ્ય આભૂષણો—યદુરાજને લાવી અર્પણ કર્યું.

Verse 41

एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥

આ રીતે મગધરાજ સત્તર વખત એ જ રીતે પરાજિત થયો; છતાં પણ તે પોતાની અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે, શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા રક્ષિત યદુઓ સામે યુદ્ધ કરતો રહ્યો.

Verse 42

अक्षिण्वंस्तद्ब‍लं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥

શ્રીકૃષ્ણના તેજથી વૃષ્ણિઓ જરાસંધની સમગ્ર સેના નિશ્ચિતપણે નાશ કરતા; અને તેની બધી ટુકડીઓ મરી જાય ત્યારે, શત્રુઓ તેને છોડતાં તે રાજા ફરી પાછો ચાલ્યો જતો.

Verse 43

अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यद‍ृश्यत ॥ ४३ ॥

અઢારમો યુદ્ધ થવાનું જ હતું, એટલામાં નારદે મોકલેલો શૂરવીર યવન કાલયવન रणભૂમિ પર પ્રગટ થયો।

Verse 44

रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्‍लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥

તે મથુરામાં આવી ત્રણ કરોડ મ્લેચ્છ સૈનિકો સાથે નગરને ઘેરી બેઠો। મનુષ્યલોકમાં તેને કોઈ પ્રતિદ્વંદ્વી ન હતો, પરંતુ તેણે સાંભળ્યું હતું કે વૃષ્ણિઓ તેના સમાન છે।

Verse 45

तं द‍ृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥

તેને જોઈ, સંકર્ષણના સહાયવાળા શ્રીકૃષ્ણે વિચાર કર્યો અને કહ્યું—“અહો! આજે યદુઓ પર બંને બાજુથી મોટું સંકટ આવી પડ્યું છે।”

Verse 46

यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥

આ મહાબલી યવન તો આજે જ આપણને ઘેરી રહ્યો છે; અને માગધનો રાજા પણ આજે કે કાલે કે પરમદિવસે અહીં આવી પહોંચશે।

Verse 47

आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥

અમે બંને કાલયવન સાથે યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હોઈએ ત્યારે જો બળવાન જરાસંધ આવી જાય, તો તે આપણા બંધુઓને મારી નાખશે અથવા તેમને પોતાના નગરમાં લઈ જશે।

Verse 48

तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥

અતએવ આજે જ આપણે એવો કિલ્લો બાંધીએ, જેને માનવબળ ભેદી ન શકે. ત્યાં સ્વજનોને વસાવી પછી તે યવન રાજાને વધ કરીશું.

Verse 49

इति सम्मन्‍त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्‍स्‍नाद्भ‍ुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥

આ રીતે બલરામજી સાથે પરામર્શ કરીને ભગવાને સમુદ્રની અંદર બાર યોજન પરિઘનો કિલ્લો બનાવડાવ્યો અને તે કિલ્લાની અંદર સર્વ અદ્ભુતોથી ભરેલું નગર રચાવ્યું.

Verse 50

द‍ृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमश‍ृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्ल‍भीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्ल‍सत् ॥ ५३ ॥

તે નગરના નિર્માણમાં વિશ્વકર્માનું સંપૂર્ણ વિજ્ઞાન અને શિલ્પ-નૈપુણ્ય સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. વિશાળ રથ્યા, ચૌક અને વીથીઓ વાસ્તુ મુજબ સુવ્યવસ્થિત હતી; દેવલોકના વૃક્ષો-લતાઓથી યુક્ત ઉદ્યાનો અને વિચિત્ર ઉપવનો શોભતા હતા. આકાશને સ્પર્શતા સુવર્ણ શિખરોવાળા ગોપુરો અને સ્ફટિકની અট্টાલિકાઓ ઝળહળતી હતી. રજત-પિત્તળના કોષ્ઠાગારો; ગૃહોના શિખરે રત્નકૂટ, આગળ સુવર્ણ કુંભ, અને ભૂમિમાં મહા-મરકત જડાવટ હતી. દરેક નિવાસે પ્રહરી-મિનાર અને ગૃહદેવતાનું મંદિર હતું. ચાર વર્ણના જનોથી ભરેલું તે નગર, યદુદેવ શ્રીકૃષ્ણના પ્રાસાદોથી વિશેષ તેજસ્વી બન્યું હતું.

Verse 51

द‍ृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमश‍ृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्ल‍भीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्ल‍सत् ॥ ५३ ॥

તે નગરના નિર્માણમાં વિશ્વકર્માનું સંપૂર્ણ વિજ્ઞાન અને શિલ્પ-નૈપુણ્ય સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. વિશાળ રથ્યા, ચૌક અને વીથીઓ વાસ્તુ મુજબ સુવ્યવસ્થિત હતી; દેવલોકના વૃક્ષો-લતાઓથી યુક્ત ઉદ્યાનો અને વિચિત્ર ઉપવનો શોભતા હતા. આકાશને સ્પર્શતા સુવર્ણ શિખરોવાળા ગોપુરો અને સ્ફટિકની અট্টાલિકાઓ ઝળહળતી હતી. રજત-પિત્તળના કોષ્ઠાગારો; ગૃહોના શિખરે રત્નકૂટ, આગળ સુવર્ણ કુંભ, અને ભૂમિમાં મહા-મરકત જડાવટ હતી. દરેક નિવાસે પ્રહરી-મિનાર અને ગૃહદેવતાનું મંદિર હતું. ચાર વર્ણના જનોથી ભરેલું તે નગર, યદુદેવ શ્રીકૃષ્ણના પ્રાસાદોથી વિશેષ તેજસ્વી બન્યું હતું.

Verse 52

द‍ृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमश‍ृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्ल‍भीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्ल‍सत् ॥ ५३ ॥

તે નગરના નિર્માણમાં વિશ્વકર્માનું સંપૂર્ણ વિજ્ઞાન અને શિલ્પ-નૈપુણ્ય સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. વિશાળ રથ્યા, ચૌક અને વીથીઓ વાસ્તુ મુજબ સુવ્યવસ્થિત હતી; દેવલોકના વૃક્ષો-લતાઓથી યુક્ત ઉદ્યાનો અને વિચિત્ર ઉપવનો શોભતા હતા. આકાશને સ્પર્શતા સુવર્ણ શિખરોવાળા ગોપુરો અને સ્ફટિકની અট্টાલિકાઓ ઝળહળતી હતી. રજત-પિત્તળના કોષ્ઠાગારો; ગૃહોના શિખરે રત્નકૂટ, આગળ સુવર્ણ કુંભ, અને ભૂમિમાં મહા-મરકત જડાવટ હતી. દરેક નિવાસે પ્રહરી-મિનાર અને ગૃહદેવતાનું મંદિર હતું. ચાર વર્ણના જનોથી ભરેલું તે નગર, યદુદેવ શ્રીકૃષ્ણના પ્રાસાદોથી વિશેષ તેજસ્વી બન્યું હતું.

Verse 53

द‍ृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमश‍ृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्ल‍भीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्ल‍सत् ॥ ५३ ॥

તે નગરીના નિર્માણમાં વિશ્વકર્માનું સંપૂર્ણ વિજ્ઞાન અને શિલ્પ-વાસ્તુનૈપુણ્ય સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. વિશાળ માર્ગો, ચૌક અને વેપારી રસ્તાઓ પૂરતી જમીન પર યથાવાસ્તુ રીતે ગોઠવાયેલા હતા; સ્વર્ગીય વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલા ઉદ્યાનો-ઉપવનો નગરીને શોભાવતા હતા. આકાશને સ્પર્શતા સુવર્ણ શિખરો અને સ્ફટિકમય અট্টાલ-ગોપુરોથી તે ઝળહળતી હતી. સુવર્ણમય ઘરો પર રત્નજડિત છત, આગળ સુવર્ણ કુંભો અને જમીન પર મરકત રત્નોની જડાવટ; બાજુમાં રજત-પિત્તળના કોષ્ઠ, ભંડાર અને ઉત્તમ અશ્વશાળાઓ હતી. દરેક ગૃહમાં પહેરા મિનાર અને ગૃહદેવતાનું મંદિર હતું; ચાર વર્ણના નાગરિકોથી ભરેલી તે નગરી યદુનાથ શ્રીકૃષ્ણના મહેલોથી વિશેષ શોભિત હતી.

Verse 54

सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥

મહેન્દ્ર ઇન્દ્રએ શ્રીકૃષ્ણને સુધર્મા સભાભવન અને પારિજાત વૃક્ષ અર્પણ કર્યા. તે સુધર્મામાં સ્થિત રહેનારો મર્ત્ય પણ મર્ત્યધર્મ—મૃત્યુના નિયમોથી બંધાતો નથી.

Verse 55

श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥

વરুণે મન જેટલા વેગવાળા ઘોડા આપ્યા—કેટલાક ગાઢ શ્યામ, કેટલાક શ્વેત. દેવોના ખજાનચી કુબેરે પોતાની આઠ દિવ્ય નિધિ-કોષો અર્પણ કર્યા, અને લોકપાલોએ પણ પોતાની-પોતાની સમૃદ્ધિઓ સમર્પિત કરી.

Verse 56

यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥

હે રાજન! હરિ ભગવાન ભૂમિ પર અવતર્યા ત્યારે દેવતાઓએ પોતાની-પોતાની સિદ્ધિ માટે ભગવાને અગાઉ સોંપેલા જે જે અધિકાર હતા, તે બધાં હવે તેમને જ પાછાં અર્પણ કર્યા.

Verse 57

तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥

ત્યાં હરિએ યોગશક્તિના પ્રભાવથી સર્વ પ્રજાને નવી નગરીમાં પહોંચાડી. પછી મથુરાની રક્ષા માટે ત્યાં જ રહેલા પ્રજાપાલક બલરામ સાથે પરામર્શ કરીને, કમળની માળા ધારણ કરી, નિરાયુધ શ્રીકૃષ્ણ નગરદ્વારથી બહાર નીકળ્યા.