Adhyaya 49

Verse 1

श्रीशुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् । कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—અક્રૂર હસ્તિનાપુર ગયો, જે પૌરવ રાજાઓની કીર્તિથી અલંકૃત હતું. ત્યાં તેણે ધૃતરાષ્ટ્ર, ભીષ્મ, વિદુર અને પૃથા (કુંતી)ને જોયા; તેમજ બાહ્લીકને તેના પુત્ર સોમદત્ત સાથે. તેણે દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય, કર્ણ, સુયોધન, દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા), પાંડવો અને અન્ય સુહૃદોને પણ જોયા.

Verse 2

श्रीशुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् । ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥ सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् । कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—અક્રૂર હસ્તિનાપુર ગયો, જે પૌરવ નૃપતિઓની કીર્તિથી ચિહ્નિત હતું. ત્યાં તેણે ધૃતરાષ્ટ્ર, ભીષ્મ, વિદુર અને પૃથા (કુંતી)ને જોયા; તેમજ બાહ્લીકને તેના પુત્ર સોમદત્ત સાથે. તેણે દ્રોણાચાર્ય, કૃપાચાર્ય, કર્ણ, સુયોધન, દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા), પાંડવો અને અન્ય સુહૃદોને પણ જોયા.

Verse 3

यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुत: । सम्पृष्टस्तै: सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम् ॥ ३ ॥

ગાંદિનીપુત્ર અક્રૂરે યથાવત્ રીતે પોતાના બંધુઓને મળી અભિવાદન કર્યું. પછી તેમણે તેની પાસે સુહૃદોની વાર્તા પૂછીઃ અને તેણે પણ તેમની અક્ષય કુશળ-ક્ષેમની પૂછપરછ કરી.

Verse 4

उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया । दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥

તે કેટલાંક મહિના હસ્તિનાપુરમાં રહ્યો, દુર્બુદ્ધિ રાજાના વર્તનને તપાસવા માટે—જેના પુત્રો દુષ્ટ હતા, જેનો સાર ઓછો હતો અને જે ખલ સલાહકારોની મનમાનીને અનુસરે હતો।

Verse 5

तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् । प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भ‍िश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥ कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् । आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥

કુંતી અને વિદુરે અક્રૂરને વિગતે જણાવ્યું કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાંડવોના તેજ, પ્રભાવ, બળ, પરાક્રમ, વિનય વગેરે સદ્ગુણો તથા પ્રજાનો તેમના પ્રત્યેનો ઘનિષ્ઠ અનુરાગ સહન કરી શકતા નહોતા; તેથી તેમના મનમાં દુષ્ટ ઇરાદા હતા. તેમણે પાંડવોને વિષ આપવાનો પ્રયાસ વગેરે કૂટયોજનાઓ પણ કહી।

Verse 6

तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् । प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भ‍िश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥ कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् । आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥

કુંતી અને વિદુરે અક્રૂરને વિગતે જણાવ્યું કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાંડવોના તેજ, પ્રભાવ, બળ, પરાક્રમ, વિનય વગેરે સદ્ગુણો તથા પ્રજાનો તેમના પ્રત્યેનો ઘનિષ્ઠ અનુરાગ સહન કરી શકતા નહોતા; તેથી તેમના મનમાં દુષ્ટ ઇરાદા હતા. તેમણે પાંડવોને વિષ આપવાનો પ્રયાસ વગેરે કૂટયોજનાઓ પણ કહી।

Verse 7

पृथा तु भ्रातरं प्राप्तमक्रूरमुपसृत्य तम् । उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा ॥ ७ ॥

કુંતીદેવી પોતાના ભાઈ અક્રૂરના આગમનનો લાભ લઈને ગુપ્ત રીતે તેની પાસે ગઈ. જન્મસ્થાનને સ્મરીને, આંસુભરી આંખોથી તેણે વાત કરી।

Verse 8

अपि स्मरन्ति न: सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे । भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामय: सख्य एव च ॥ ८ ॥

[કુંતી બોલી:] હે સૌમ્ય, અમારા માતા-પિતા, મારા ભાઈઓ, બહેનો, ભત્રીજાઓ, કુટુંબની સ્ત્રીઓ અને બાળપણની સખીઓ—શું તેઓ હજી પણ અમને યાદ કરે છે?

Verse 9

भ्रात्रेयो भगवान् कृष्ण: शरण्यो भक्तवत्सल: । पैतृष्वस्रेयान् स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षण: ॥ ९ ॥

મારો ભાણેજ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, ભક્તવત્સલ અને શરણ્ય, શું હજી પણ પોતાની પિતૃબહેનના પુત્રોને સ્મરે છે? અને કમળનેત્ર રામ પણ તેમને યાદ કરે છે?

Verse 10

सपत्नमध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीमिव । सान्‍त्‍वयिष्यति मां वाक्यै: पितृहीनांश्च बालकान् ॥ १० ॥

શત્રુઓની વચ્ચે હું વાઘડાં વચ્ચેની હરણીએ જેવી શોકાતુર છું; શું શ્રીકૃષ્ણ પોતાના વચનોથી મને અને પિતૃહીન મારા બાળકોને સાંત્વના આપશે?

Verse 11

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन । प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम् ॥ ११ ॥

કૃષ્ણ, કૃષ્ણ! હે મહાયોગી, હે વિશ્વાત્મા, હે વિશ્વભાવન ગોવિંદ! શરણાગત મને રક્ષા કર; હું અને мои બાળકો દુઃખથી દબાઈ રહ્યા છીએ.

Verse 12

नान्यत्तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् । बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥ १२ ॥

મૃત્યુ અને સંસારચક્રથી ભયભીત મનુષ્યો માટે, તારા મુક્તિદાયક કમળચરણો સિવાય બીજું કોઈ શરણ મને દેખાતું નથી; તું જ પરમેશ્વર છે.

Verse 13

नम: कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने । योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता ॥ १३ ॥

હે કૃષ્ણ, પરમ શુદ્ધ, બ્રહ્મ અને પરમાત્મા, યોગેશ્વર અને યોગસ્વરૂપ—તમને નમસ્કાર. હું તમારી શરણમાં આવી છું.

Verse 14

श्रीशुक उवाच इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् । प्रारुदद् दु:खिता राजन् भवतां प्रपितामही ॥ १४ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પોતાના સ્વજનો અને જગદીશ્વર શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરતાં, હે રાજન, તમારી પરદાદી કુંતીદેવી દુઃખથી વિલાપ કરી રડી પડી।

Verse 15

समदु:खसुखोऽक्रूरो विदुरश्च महायशा: । सान्‍त्‍वयामासतु: कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभि: ॥ १५ ॥

કુંતીના સુખ-દુઃખમાં સમભાવથી ભાગીદાર અક્રૂર અને મહાયશસ્વી વિદુર—બન્નેએ કુંતીને તેના પુત્રોના અદભુત જન્મકારણો યાદ કરાવી સાંત્વના આપી।

Verse 16

यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलालसम् । अवदत् सुहृदां मध्ये बन्धुभि: सौहृदोदितम् ॥ १६ ॥

પ્રસ્થાન પહેલાં અક્રૂરે મિત્ર-સમર્થકો વચ્ચે બેઠેલા રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને મળીને, પુત્રલાલસાથી પાંડવો પ્રત્યે થયેલા અન્યાયની વાત કહી, અને બંધુ શ્રીકૃષ્ણ તથા શ્રીબલરામે સ્નેહથી મોકલેલો સંદેશ સંભળાવ્યો।

Verse 17

अक्रूर उवाच भो भो वैचित्रवीर्य त्वं कुरूणां कीर्तिवर्धन । भ्रातर्युपरते पाण्डावधुनासनमास्थित: ॥ १७ ॥

અક્રૂર બોલ્યા—અરે વૈચિત્રવીર્યના પુત્ર, કુરુઓની કીર્તિ વધારનાર! તારો ભાઈ પાંડુ અવસાન પામ્યા પછી, તું હવે સિંહાસન પર બેસ્યો છે।

Verse 18

धर्मेण पालयन्नुर्वीं प्रजा: शीलेन रञ्जयन् । वर्तमान: सम: स्वेषु श्रेय: कीर्तिमवाप्स्यसि ॥ १८ ॥

ધર્મથી ધરતીનું પાલન કરીને, સદાચારથી પ્રજાને પ્રસન્ન કરીને, અને પોતાના બધાં બંધુઓ પ્રત્યે સમભાવ રાખીને—તું નિશ્ચયે કલ્યાણ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 19

अन्यथा त्वाचरँल्ल‍ोके गर्हितो यास्यसे तम: । तस्मात् समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च ॥ १९ ॥

જો તું અન્યથા વર્તશે તો આ લોકમાં લોકો તને ધિક્કારશે અને પરલોકમાં નરકના અંધકારમાં જશે. તેથી પાંડુના પુત્રો તથા પોતાના પુત્રો પ્રત્યે સમભાવ રાખ.

Verse 20

नेह चात्यन्तसंवास: कस्यचित् केनचित् सह । राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभि: ॥ २० ॥

હે રાજન, આ જગતમાં કોઈનું કોઈની સાથે શાશ્વત સહવાસ નથી. પોતાના દેહ સાથે પણ આપણે સદાકાળ રહી શકતા નથી, તો પત્ની-પુત્રાદિની તો વાત જ શું?

Verse 21

एक: प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २१ ॥

જીવ એકલો જન્મે છે અને એકલો જ લય પામે છે. એકલો જ પુણ્યનું ફળ ભોગવે છે અને એકલો જ પાપનું પણ.

Verse 22

अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्यन्येऽल्पमेधस: । सम्भोजनीयापदेशैर्जलानीव जलौकस: ॥ २२ ॥

અल्पબુદ્ધિ માણસે અધર્મથી એકઠું કરેલું ધન અન્ય લોકો ‘પ્રિય આશ્રિત’ હોવાનો બહાનો કરીને હરી લે છે; જેમ માછલીના બચ્ચાં માછલીને જીવાડતું પાણી જ પી જાય છે.

Verse 23

पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् । तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा राय: सुतादय: ॥ २३ ॥

‘આ બધું મારું’ એમ માની મૂર્ખ માણસ પ્રાણ, ધન, પુત્રાદિનું પોષણ કરવા અધર્મ કરે છે; પરંતુ અંતે પ્રાણ, સંપત્તિ અને પુત્રાદિ બધાં જ તેને છોડીને જાય છે અને તે નિષ્ફળ રહે છે.

Verse 24

स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविद: । असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तम: ॥ २४ ॥

પોતાના પાપફળને લઈને, તે જ કહેવાતા આશ્રિતો દ્વારા ત્યજાયેલો, જીવનના સાચા લક્ષ્યથી અજાણ અને સ્વધર્મથી વિમુખ મૂઢ જીવ, પ્રયોજન સિદ્ધ ન કરી નરકના અંધકારમાં પ્રવેશે છે।

Verse 25

तस्माल्ल‍ोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् । वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं सम: शान्तो भव प्रभो ॥ २५ ॥

અતએવ, હે રાજન, આ લોકને સ્વપ્ન, માયાજાળ અને મનની કલ્પના સમાન જોઈ, બુદ્ધિથી મનને વશમાં રાખો અને સમભાવ તથા શાંતિ પ્રાપ્ત કરો, પ્રભુ।

Verse 26

धृतराष्ट्र उवाच यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान् । तथानया न तृप्यामि मर्त्य: प्राप्य यथामृतम् ॥ २६ ॥

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: હે દાનપતે, તમે જે કલ્યાણકારી વાણી બોલો છો તે સાંભળીને હું કદી તૃપ્ત થતો નથી; હું તો દેવોના અમૃતને પામેલા મર્ત્ય સમાન છું।

Verse 27

तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले । पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा ॥ २७ ॥

તથાપિ, હે સૌમ્ય અક્રૂર, પુત્રપ્રેમની વિષમ આસક્તિથી મારું ચંચળ હૃદય ગ્રસ્ત છે; તેથી તમારી મધુર વાણી ત્યાં સ્થિર રહેતી નથી, જેમ વાદળમાં વીજળી સ્થિર રહેતી નથી।

Verse 28

ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ २८ ॥

પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે યદુકુળમાં અવતરેલા પરમેશ્વરના વિધાનને કોણ મનુષ્ય ઉલટાવી શકે?

Verse 29

यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं सृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्ट: । तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र- संसारचक्रगतये परमेश्वराय ॥ २९ ॥

હું તે પરમેશ્વર ભગવાનને નમસ્કાર કરું છું, જે પોતાની અચિંત્ય માયાથી આ જગત સર્જી તેમાં પ્રવેશ કરીને ગુણોનું વિભાજન કરે છે. જેમની લીલાનો અર્થ દુર્વબોધ છે, તેમના પાસેથી જ જન્મ-મરણનું સંસારચક્ર અને તેમાંથી મુક્તિનો ઉપાય બંને પ્રગટ થાય છે.

Verse 30

श्रीशुक उवाच इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्रायं स यादव: । सुहृद्भ‍ि: समनुज्ञात: पुनर्यदुपुरीमगात् ॥ ३० ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે રાજાના અભિપ્રાયને જાણી યદુવંશી અક્રૂર પોતાના શુભેચ્છક સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રોની મંજૂરી લઈને ફરી યાદવોની રાજધાનીમાં ગયો.

Verse 31

शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेष्टितम् । पाण्डवान् प्रति कौरव्य यदर्थं प्रेषित: स्वयम् ॥ ३१ ॥

અક્રૂરે બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણને ધૃતરાષ્ટ્ર પાંડવો પ્રત્યે કેવો વર્તાવ કરતો હતો તે જણાવ્યુ. આ રીતે, હે કુરુવંશજ, તે પોતે મોકલાયો હતો તે હેતુ તેણે પૂર્ણ કર્યો.