Adhyaya 14

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु- लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—હે પૂજનીય પ્રભુ, હું તમને નમસ્કાર કરું છું. તમારું શ્યામલ દેહ નવમેઘ સમાન છે, તમારું વસ્ત્ર વીજળી જેવું તેજસ્વી; ગુંજા-આભૂષણ અને મયૂરપંખથી તમારું મુખ વધુ શોભે છે. વનફૂલની માળા ધારણ કરીને, હાથમાં ગ્રાસ લઈને, અને લાકડી, શિંગ તથા વેણુ સાથે, હે ગોપરાજના પુત્ર, તમે મૃદુ પદોથી અતિ સુંદર દેખાઓ છો।

Verse 2

अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूते: ॥ २ ॥

હે દેવ! મારી ઉપર કૃપા કરનારું અને શુદ્ધ ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા સ્વેચ્છાથી પ્રગટ થતું, ભૂતતત્ત્વમય ન હોય એવું તમારું આ દિવ્ય સ્વરૂપ કેટલું શક્તિશાળી છે તે હું કે બીજો કોઈ માપી શકતો નથી. મારું મન વિષયોથી દૂર હોવા છતાં હું તમારું સాక్షાત્ સ્વરૂપ સમજી શકતો નથી; તો પછી તમારા આત્માનંદનો અનુભવ હું કેવી રીતે જાણી શકું?

Verse 3

ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्‌मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥

જેઓ જ્ઞાનના તર્કપ્રયાસને ત્યજીને, પોતાના સ્થાનમાં રહીને પણ, દેહ-વાણી-મનથી નમ્ર બની, તમે સ્વયં અને તમારા શુદ્ધ ભક્તો જે તમારી લીલા-વાર્તા ગાવો છો તેને શ્રવણ કરીને જીવન અર્પે છે—હે અજિત પ્રભુ—તેઓ ત્રિલોકમાં પણ તમને જીતે છે।

Verse 4

श्रेय:सृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥

હે વિભો! તમારી પ્રત્યેની ભક્તિ જ કલ્યાણનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. જે તેને છોડીને માત્ર બોધ (તર્કજ્ઞાન) મેળવવા કષ્ટ કરે છે, તેમના ભાગે ફક્ત ક્લેશ જ રહે છે, બીજું કંઈ નહીં; જેમ ખાલી તુષને કૂટવાથી અનાજ મળતું નથી।

Verse 5

पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥

હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ! પૂર્વકાળમાં આ જગતમાં અનેક યોગીઓએ પોતાના સર્વ પ્રયત્નો તને અર્પણ કરીને અને સ્વધર્મ નિષ્ઠાપૂર્વક પાળીને ભક્તિસેવા પ્રાપ્ત કરી. શ્રવણ-કીર્તનથી પરિપક્વ થયેલી ભક્તિ દ્વારા તેઓ તને જાણી, હે અચ્યુત, સહેજે શરણ ગયા અને તારો પરમ ધામ પામ્યા.

Verse 6

तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि: । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥

તથાપિ, હે ભૂમન! તારા મહિમાગુણને માત્ર નિર્મળ અંતઃકરણવાળા જ સમજવા યોગ્ય છે. અવિકારી આત્માનુભવ દ્વારા, નિરાકાર બ્રહ્મરૂપે તું પ્રગટ થાય છે; કારણ કે તું અનન્ય રીતે બોધ્ય પરમાત્મા છે—અન્યથા નહીં.

Verse 7

गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य । कालेन यैर्वा विमिता: सुकल्पै- र्भूपांशव: खे मिहिका द्युभास: ॥ ७ ॥

હે ઈશ્વર! સમય જતાં વિદ્વાન દાર્શનિકો કે વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વીના બધા પરમાણુઓ, આકાશના હિમકણો, અથવા સૂર્ય-તારાઓમાંથી ઝળહળતા કણો પણ ગણાવી શકે. પરંતુ સર્વ જીવોના હિત માટે અવતરેલા પરમ પુરુષ, તારા અનંત દિવ્ય ગુણોને કોણ માપી શકે?

Verse 8

तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥

હે પ્રભુ! જે તારી નિર્હેતુક કૃપાને દૃઢતાથી અપેક્ષે છે, પોતાના કરેલા કર્મોના ફળને ધીરજથી ભોગવે છે, અને હૃદય-વાણી-દેહથી તને નમસ્કાર અર્પે છે—તે જીવતાં જ મુક્તિપદનો અધિકારી બને છે; તે તેનું ન્યાયસંગત હક છે.

Verse 9

पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥

હે ઈશ! હે અનંત આદ્ય પરમાત્મન! માયાવીઓના પણ માયાવી એવા તારા પર મેં મારી માયા ફેલાવી તારા વૈભવની પરીક્ષા કરવા ઈચ્છી—મારી આ અનાર્ય ધૃષ્ટતા જો. તારી સામે હું શું? મહાન અગ્નિ સામે એક નાની ચિંગારી સમાન છું.

Verse 10

अत: क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिन: । अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥

અતએવ હે અચ્યુત પ્રભુ, મારા અપરાધો ક્ષમા કરો. રજોગુણમાં જન્મેલો હું મૂર્ખતાથી તમને અલગ માની પોતાને સ્વતંત્ર નિયંત્રણકર્તા ગણ્યો. અજ્ઞાનના અંધકારથી મારી દૃષ્ટિ ઢંકાઈ; નાથ, હું તમારો દાસ છું—મારા પર કૃપા કરો.

Verse 11

क्‍वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकाय: । क्‍वेद‍ृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥

હું કોણ—મારા હાથની સાત વિતસ્તિ જેટલો નાનો જીવ, તમ, મહત્તત્વ, અહંકાર, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વીથી બનેલા ઘડાની જેમ બ્રહ્માંડમાં બંધ. અને તમારી મહિમા શું—તમારા રોમકૂપોમાંથી ધૂળકણોની જેમ અનંત બ્રહ્માંડો પસાર થાય છે.

Verse 12

उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयो: किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षे: कियदप्यनन्त: ॥ १२ ॥

હે અધોક્ષજ પ્રભુ, ગર્ભમાં રહેલું બાળક પગથી લાત મારે તો શું માતા રોષ કરે? અને તત્ત્વજ્ઞો ‘છે’ કે ‘નથી’ એમ કહી જે કંઈ દર્શાવે છે—તેમાંથી કંઈ પણ ખરેખર તમારા ઉદરની બહાર છે શું, હે અનંત?

Verse 13

जगत् त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ्‍‍‍‍न वै मृषा किन्‍त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥

હે પ્રભુ, કહેવામાં આવે છે કે પ્રલય સમયે ત્રણે લોક જળમાં લીન થાય છે; ત્યારે તમારા અંશ નારાયણ જળ પર શયન કરે છે, તેમની નાભિનાળમાંથી કમળ નીકળે છે અને તે કમળ પર બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે. આ વચન અસત્ય નથી; તેથી હે ઈશ્વર, હું શું તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયો નથી?

Verse 14

नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना- मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना- त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥

હે પરમ નિયંત્રણકર્તા, શું તમે જ મૂળ નારાયણ નથી—કારણ કે તમે સર્વ દેહધારીઓના આત્મા, તેમના અધિઈશ્વર અને સર્વ લોકોના શાશ્વત સાક્ષી છો? નિશ્ચયે નારાયણ તમારો જ વિસ્તાર છે; આદિજળ ‘નર’નો આશ્રય/ઉત્પત્તિસ્રોત હોવાથી તેઓ નારાયણ કહેવાય છે. તેઓ સત્ય છે, તમારી માયાની કલ્પના નથી.

Verse 15

तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपु: किं मे न द‍ृष्टं भगवंस्तदैव । किं वा सुद‍ृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥

હે ભગવન્! સમગ્ર જગતને આશ્રય આપતું તમારું દિવ્ય સ્વરૂપ જો જળમાં જ સ્થિત હતું, તો તમને શોધતાં મને તમે કેમ ન દેખાયા? અને હૃદયમાં યોગ્ય રીતે દર્શન ન થતાં પણ તમે અચાનક કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

Verse 16

अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहि: स्फुटस्य । कृत्‍स्‍नस्य चान्तर्जठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥

હે પ્રભુ! આ અવતારમાં તમે સાબિત કર્યું કે તમે માયાના પરમ નિયંત્રણકર્તા છો. તમે આ જગતમાં પ્રગટ હોવા છતાં સમગ્ર સૃષ્ટિ તમારા દિવ્ય દેહમાં સમાયેલ છે—માતા યશોદાને તમારા ઉદરમાં બ્રહ્માંડ દર્શાવી તમે આ વાત પ્રગટ કરી.

Verse 17

यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा । तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥

જેમ સમગ્ર બ્રહ્માંડ, આપ સહિત, તમારા ઉદરમાં પ્રગટ થયું હતું, તેમ જ એ જ સ્વરૂપે તે હવે બહાર પણ પ્રગટ છે. તમારી અચિંત્ય શક્તિની વ્યવસ્થા વિના આ બધું કેવી રીતે શક્ય બને?

Verse 18

अद्यैव त्वद‍ृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित- मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्सा: समस्ता अपि । तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलै: साकं मयोपासिता- स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥

હે પ્રભુ! શું તમે આજે મને બતાવ્યું નથી કે તમે પોતે અને આ સૃષ્ટિમાં રહેલું બધું તમારી અચિંત્ય શક્તિના જ પ્રકટ રૂપો છે? પહેલા તમે એકલા પ્રગટ થયા, પછી વ્રજના વાછરડા અને ગોપબાળ સખાઓ રૂપે તમે જ બન્યા; પછી એટલી જ સંખ્યામાં ચતુર્ભુજ વિષ્ણુરૂપો પ્રગટ થયા, જેમની અમે સૌએ, મને સહિત, ઉપાસના કરી; ત્યારબાદ એટલી જ સંખ્યામાં પૂર્ણ બ્રહ્માંડો પ્રગટ થયા; અને અંતે તમે ફરી તમારા અનંત, અદ્વિતીય પરબ્રહ્મ સ્વરૂપમાં સ્થિત થયા.

Verse 19

अजानतां त्वत्पदवीमनात्म- न्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्र: ॥ १९ ॥

જે લોકો તમારી સાચી દિવ્ય સ્થિતિ જાણતા નથી, તેમને તમે તમારી અચિંત્ય માયાનો વિસ્તાર કરીને ભૌતિક જગતનો ભાગ જેવા દેખાઓ છો. તેથી સૃષ્ટિ માટે તમે બ્રહ્મારૂપે, પાલન માટે વિષ્ણુરૂપે, અને સંહાર માટે ત્રિનેત્ર શિવરૂપે પ્રગટ થાઓ છો.

Verse 20

सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु याद:स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधात: सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥

હે પ્રભુ, હે વિધાતા! તમે અજન્મા હોવા છતાં અધર્મી દૈત્યોના દર્પને દમન કરવા અને સાધુ-ભક્તો પર કૃપા કરવા દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો, પશુઓ તથા જલચરોમાં પણ અવતાર લો છો।

Verse 21

को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् । क्‍व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन्क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥

હે ભૂમન, હે ભગવાન, હે પરાત્મન, હે યોગેશ્વર! ત્રિલોકીમાં તમારી લીલાઓ સતત ચાલે છે; તમે તમારી યોગમાયાને ક્યાં, કેવી રીતે, કેટલી અને ક્યારે વિસ્તારો છો—એ કોણ જાણે?

Verse 22

तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदु:खदु:खम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥

અતએવ આ સમગ્ર જગત સ્વપ્ન સમાન સ્વભાવથી અસત્ છે; છતાં સત્ય જેવું જણાઈ ચેતનાને ઢાંકી દે છે અને વારંવાર દુઃખોથી પીડિત કરે છે। તે સત્ય જેવું દેખાય છે કારણ કે તમારા પરથી ઉદ્ભવેલી માયાશક્તિ તેને પ્રગટ કરે છે—હે અનંત પ્રભુ, તમે નિત્ય આનંદ અને જ્ઞાનમય દિવ્ય સ્વરૂપ છો।

Verse 23

एकस्त्वमात्मा पुरुष: पुराण: सत्य: स्वयंज्योतिरनन्त आद्य: । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जन: पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत: ॥ २३ ॥

તમે જ એક પરમાત્મા, આદિપુરુષ, પુરાતન પુરુષોત્તમ, સ્વયંપ્રકાશ, અનંત અને અનાદિ સત્ય છો. તમે નિત્ય, અક્ષર, અવિરત આનંદસ્વરૂપ, નિરંજન, પૂર્ણ, અદ્વિતીય, ઉપાધિ રહિત મુક્ત અને અમૃત—અવિનાશી અમૃતરસ છો।

Verse 24

एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥

સૂર્ય સમાન આધ્યાત્મિક ગુરુ પાસેથી ઉપનિષદજ્ઞાનની નિર્મળ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરનારાઓ તમને આ રીતે સર્વ આત્માઓના આત્મા, દરેકના સ્વાત્માના પરમાત્મા રૂપે જુએ છે। તમારી મૂળ સત્તાને સમજી તેઓ માયામય ભવસાગરને પાર કરે છે।

Verse 25

आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥

જેમ દોરીને સાપ માનીને ભય થાય છે અને દોરીનું જ્ઞાન થતાં ભય દૂર થાય છે, તેમ જે તમને સર્વાત્મા તરીકે ઓળખતા નથી તેમના માટે માયિક જગત વિસ્તરે છે; પરંતુ તમારા જ્ઞાનથી તે તરત જ લય પામે છે.

Verse 26

अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥

ભવબંધન અને મોક્ષ—બન્ને અજ્ઞાનનાં જ નામ છે; સત્યજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ તેમનું અલગ અસ્તિત્વ નથી. શુદ્ધ, પર, અવિરત ચૈતન્ય આત્માનું યથાર્થ વિચાર થતાં બંધન-મોક્ષ નિર્થીક બને છે, જેમ સૂર્ય માટે દિવસ-રાતનો ભેદ નથી.

Verse 27

त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥

જે લોકો તમને માયાનું કોઈ અલગ પ્રકટ રૂપ માને છે અને જે આત્મા ખરેખર તમે જ છો તેને દેહાદિ કંઈક બીજું ગણે છે—અરે, તેમની અજ્ઞાનતા જુઓ! તેઓ પરમાત્માને તમારી પરમ વ્યક્તિત્વની બહાર ક્યાંક શોધે છે.

Verse 28

अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्त: । असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्त: ॥ २८ ॥

હે અનંત પ્રભુ, સંત ભક્તો તમાથી જુદું બધું ત્યજીને પોતાના શરીરમાં જ તમને શોધે છે. ખરેખર—દોરીમાં સાપનો ભ્રમ ખંડિત કર્યા વિના સામે પડેલી દોરીનું સાચું સ્વરૂપ કેવી રીતે સમજાય?

Verse 29

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥

હે દેવ, તમારા કમળચરણોની કૃપાનો અતિ સૂક્ષ્મ અંશ પણ જેને પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ તમારી મહિમાનું તત્ત્વ જાણે છે. પરંતુ જે માત્ર તર્ક-વિતર્કથી, વર્ષો સુધી વેદોનું અધ્યયન કરીને પણ, તમને જાણવા પ્રયત્ન કરે છે—તે તમને જાણી શકતા નથી.

Verse 30

तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥

હે નાથ! મારું પરમ સૌભાગ્ય એવું થાઓ કે આ જન્મમાં કે અન્ય જન્મમાં, મનુષ્ય યોનિમાં કે તિર્યક્ યોનિમાં, હું તમારા ભક્તોમાં ગણાઈને તમારા પાદપલ્લવની સેવા કરું।

Verse 31

अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥ ३१ ॥

હે વિભો! વ્રજની ગાયો અને ગોપીઓ અતિ ધન્ય છે—તેમના સ્તન્યામૃતને તમે આનંદથી પીધું, તેમના વાછરડા અને સંતાનરૂપે બનીને. તમારી તૃપ્તિ માટે આદિકાળથી આજ સુધી થયેલા યજ્ઞો પણ પૂરતા થયા નથી।

Verse 32

अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥

અહો! નંદમહારાજ, ગોપો અને સર્વ વ્રજવાસીઓનું કેટલું ભાગ્ય, કેટલું ભાગ્ય! કારણ કે પરમાનંદસ્વરૂપ, પૂર્ણ, સનાતન પરબ્રહ્મ સ્વયં તેમનો મિત્ર બની ગયો છે।

Verse 33

एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्‌धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्‌घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥

હે અચ્યુત! એમના ભાગ્યની મહિમા તો અચિંત્ય છે—તે રહેવા દો. છતાં અમે—શિવ આદિ સહિત ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા અગિયાર દેવો—અતિ ભાગ્યવાન છીએ; કારણ કે આ વ્રજભક્તોની ઇન્દ્રિયો પ્યાલા બની, તમારા કમળચરણોના મધુ-અમૃતાસવને અમે વારંવાર પીીએ છીએ।

Verse 34

तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्‍‍घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥

આ ગોકુલની અરણ્યમાં કોઈ પણ રૂપે જન્મ લેવો એ જ મારું પરમ સૌભાગ્ય થાઓ, જેથી અહીંના કોઈ પણ નિવાસીના ચરણરજનો અભિષેક મારા મસ્તક પર થાય. કારણ કે તેમનું સર્વ જીવન ભગવાન મુકુન્દ છે; જેમના પદરજને આજે પણ શ્રુતિ-મંત્રો શોધે છે।

Verse 35

एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥

હે દેવ! વ્રજના ગોપવાસીઓને તમે જ સર્વ વરદાનનું પરમ ફળ આપો છો; તમારા સિવાય બીજું ફળ ક્યાં મળશે—એ વિચારતાં મારું મન મોહીત થાય છે. પૂતનાએ પણ ભક્તનો વેશ ધારણ કરીને તમને જ પ્રાપ્ત કર્યા; તો જે વ્રજભક્તોએ ઘર, ધન, મિત્ર, પ્રિયજન, દેહ, સંતાન, પ્રાણ અને હૃદય બધું જ તમારા માટે અર્પણ કર્યું છે, તેમને તમે હવે શું આપશો?

Verse 36

तावद् रागादय: स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जना: ॥ ३६ ॥

હે કૃષ્ણ! જ્યાં સુધી લોકો તમારા જન—અર્થાત્ તમારા ભક્ત—નથી بنتા, ત્યાં સુધી રાગાદિ આસક્તિઓ ચોર સમાન રહે છે; ઘર જ કારાગાર બને છે; અને પરિવાર પ્રત્યેનું મમત્વ પગમાં બેડી સમાન બંધન કરે છે।

Verse 37

प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥

હે પ્રભુ! તમે પ્રપંચથી પરે હોવા છતાં આ ભૂમિ પર પ્રપંચનું અનુસરણ કરો છો, શરણાગત ભક્તોના આનંદના અનેક સ્વરૂપોને વિસ્તૃત કરવા માટે।

Verse 38

जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचर: ॥ ३८ ॥

જે લોકો કહે છે, “મને કૃષ્ણ વિશે બધું જ ખબર છે,” તેઓ એમ જ માને. વધુ બોલવાથી શું? હે પ્રભુ, તમારું વૈભવ મારા મન, દેહ અને વાણીની પહોંચથી પરે છે—એટલું જ હું કહું છું।

Verse 39

अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वद‍ृक् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥

હે કૃષ્ણ! મને વિદાય લેવા અનુમતિ આપો. તમે સર્વજ્ઞ, સર્વદ્રષ્ટા છો; તમે જ સર્વ લોકોના નાથ છો. આ એક બ્રહ્માંડ પણ હું તમને અર્પણ કરું છું।

Verse 40

श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् । उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु- गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन्नमस्ते ॥ ४० ॥

હે શ્રીકૃષ્ણ! તમે કમળસમાન વૃષ્ણિકુલને આનંદ આપનાર અને પૃથ્વી, દેવતા, બ્રાહ્મણ તથા ગાયો રૂપ મહાસાગરોને વિસ્તૃત કરનાર છો. તમે અધર્મના ઘોર અંધકારને દૂર કરો છો અને પૃથ્વી પર પ્રગટ થયેલા દૈત્યોનો વિરોધ કરો છો. હે ભગવન્, જેટલો સમય જગત રહેશે અને સૂર્ય પ્રકાશશે, તેટલો સમય હું તમને નમસ્કાર કરું છું।

Verse 41

श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय भूमानं त्रि: परिक्रम्य पादयो: । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ કરીને, અનંત આરાધ્ય પ્રભુ ભૂમાનની ત્રણ વાર પરિક્રમા કરી બ્રહ્માએ તેમના ચરણકમળે નમસ્કાર કર્યો. પછી જગતના નિયુક્ત સર્જક બ્રહ્મા પોતાના સ્વધામે પરત ગયા।

Verse 42

ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥

પછી ભગવાને પોતાના પુત્ર બ્રહ્માને વિદાય લેવા અનુમતિ આપી. ત્યારબાદ, એક વર્ષ પહેલાં જ્યાં હતા ત્યાં જ રહેલા વાછરડાંને લઈને તેઓ નદીકાંઠાના રેતાળ તટ પર આવ્યા, જ્યાં તેઓ ભોજન કરી રહ્યા હતા અને જ્યાં તેમના ગોપસખાઓ પણ યથાપૂર્વ હતા।

Verse 43

एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मन: । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भका: ॥ ४३ ॥

હે રાજન! ભલે તે બાળકો પોતાના પ્રાણેશ્વર અને અંતરાત્મા શ્રીકૃષ્ણથી આખું એક વર્ષ દૂર રહ્યા, તો પણ કૃષ્ણની માયાશક્તિથી આવૃત હોવાથી તેમણે તે વર્ષને માત્ર અર્ધ ક્ષણ સમાન માન્યું।

Verse 44

किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतस: । यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥

માયાથી મોહિત ચિત્તવાળા લોકો અહીં શું શું નથી ભૂલતા? એ જ માયાના પ્રભાવથી આ સમગ્ર જગત સતત ભ્રમિત અને વિસ્મૃતિમય રહે છે; તેથી કોઈ પણ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સમજી શકતો નથી।

Verse 45

ऊचुश्च सुहृद: कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीत: साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥

ગોપબાળ સખાઓએ શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું—તમે તો બહુ જ ઝડપથી પાછા આવ્યા! તમારી ગેરહાજરીમાં અમે એક કવળ પણ ખાધો નથી. આવો, નિર્વિઘ્ને ભોજન કરો.

Verse 46

ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकै: । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥

પછી હસતાં હસતાં હૃષીકેશ ભગવાને ગોપબાળ મિત્રો સાથે ભોજન પૂર્ણ કર્યું. વનમાંથી વ્રજ તરફ પરત ફરતાં શ્રીકૃષ્ણે તેમને મરેલા અઘાસુરના અજગરનું ચામડું બતાવ્યું.

Verse 47

बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्ग: प्रोद्दामवेणुदलश‍ृङ्गरवोत्सवाढ्य: । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति- र्गोपीद‍ृगुत्सवद‍ृशि: प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥

મોરપંખ, ફૂલો અને વનધાતુના રંગોથી શોભિત શ્રીકૃષ્ણનું દિવ્ય અંગ ઝળહળતું હતું; વાંસળીનો નાદ ઉત્સવની જેમ ગુંજતો હતો. તેઓ વાછરડાંને નામ લઈને બોલાવતા ચાલ્યા, અને ગોપબાળોએ તેમની કીર્તિ ગાઈ જગતને પવિત્ર કર્યું. આમ શ્રીકૃષ્ણ નંદના ગોષ્ઠમાં પ્રવેશ્યા; ગોપીઓની આંખો માટે તેમનું સૌંદર્ય મહોત્સવ બન્યું.

Verse 48

अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगु: ॥ ४८ ॥

વ્રજમાં પહોંચતાં ગોપબાળોએ ગાયું—“આજે યશોદા-નંદના પુત્રે મહાસર્પને મારીને અમને બચાવ્યા!” કેટલાકે તેમને યશોદાનંદન કહ્યા, કેટલાકે નંદનંદન.

Verse 49

श्रीराजोवाच ब्रह्मन् परोद्भ‍वे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भ‍वेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥

રાજા પરીક્ષિતે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! પરના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે ગોપીઓમાં એવો અપૂર્વ, શુદ્ધ પ્રેમ કેવી રીતે થયો—જે પ્રેમ તેમણે પોતાના સંતાનો માટે પણ કદી અનુભવ્યો નહોતો? કૃપા કરીને સમજાવો.

Verse 50

श्रीशुक उवाच सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ: । इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, સર્વ જીવોને પોતાનો આત્મા જ સર્વથી પ્રિય છે. પુત્ર, ધન વગેરેની પ્રિયતા પણ આત્માની પ્રિયતા કારણે જ છે.

Verse 51

तद् राजेन्द्र यथा स्नेह: स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥

અતએવ, હે રાજેન્દ્ર, દેહધારીઓનો સ્નેહ જેમ પોતાના આત્મા-દેહમાં હોય છે, તેમ ‘મારું’ કહી પકડી રાખેલા પુત્ર, ધન, ઘર વગેરેમાં નથી હોતો.

Verse 52

देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देह: प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥

હે રાજન્યસત્તમ, જે લોકો દેહને જ આત્મા માને છે, તેમના માટે પણ દેહ જ સર્વથી પ્રિય છે; દેહસંબંધિત અન્ય વસ્તુઓ દેહ જેટલી પ્રિય નથી.

Verse 53

देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रिय: । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥

જો કોઈ દેહને ‘હું’ નહિ પરંતુ ‘મારું’ માને, તો દેહ તેને આત્મા જેટલો પ્રિય નહીં રહે. કારણ કે દેહ જર્જર થતો હોવા છતાં જીવવાની આશા બળવાન રહે છે.

Verse 54

तस्मात् प्रियतम: स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥

અતએવ સર્વ દેહધારી જીવોને પોતાનો આત્મા જ પરમ પ્રિય છે, અને એ આત્માની તૃપ્તિ માટે જ આ સમગ્ર ચરાચર જગત અસ્તિત્વમાં છે.

Verse 55

कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥

તમે કૃષ્ણને સર્વ જીવોના આદિ આત્મા તરીકે જાણો. જગતના હિત માટે તેઓ પોતાની અંતરંગ શક્તિથી સામાન્ય માનવ સમા દેહધારી બની અહીં પ્રગટ થાય છે.

Verse 56

वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्‍नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥

અહીં જે શ્રીકૃષ્ણને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે સ્થાવર-જંગમ સર્વને ભગવાનના રૂપ તરીકે જ જુએ છે; કૃષ્ણથી ભિન્ન કોઈ વાસ્તવિકતા માનતા નથી.

Verse 57

सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थित: । तस्यापि भगवान् कृष्ण: किमतद् वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥

સર્વ પદાર્થોના મૂળ એવા અવ્યક્ત તત્ત્વનું પણ કારણ ભગવાન કૃષ્ણ જ છે. તો પછી તેમનીથી ભિન્ન એવી કઈ વસ્તુ અલગથી નક્કી થઈ શકે?

Verse 58

समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारे: । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥

મુરારિ એવા પુણ્યયશસ્વી પ્રભુના કમળચરણોની નૌકાનો આશ્રય લેનારાઓ માટે ભવસાગર વાછરડાના ખુરાના નિશાનમાં રહેલા પાણી જેટલો નાનો બની જાય છે. તેમનું લક્ષ્ય પરમ પદ—વૈકુંઠ—છે, જ્યાં દુઃખ નથી; તેમના માટે પગલે પગલે વિપત્તિ નથી.

Verse 59

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । तत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥

તમે મને જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તમને કહી દીધું. ભગવાન હરિએ પોતાના કૌમાર (પાંચમા) વર્ષે જે લીલાઓ કરી હતી, તે પૌગંડ (છઠ્ઠા) વર્ષે કીર્તિત થઈ પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 60

एतत् सुहृद्भ‍िश्चरितं मुरारे- रघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं श‍ृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥

જે મનુષ્ય મુરારી ભગવાને ગોપસખાઓ સાથે કરેલી આ લીલાઓ—અઘાસુરવધ, વનમાં ઘાસ પર ભોજન, દિવ્ય રૂપોનું પ્રાકટ્ય અને બ્રહ્માજીની અદ્ભુત સ્તુતિઓ—સાંભળે કે ગાય, તે નિશ્ચિતપણે પોતાની સર્વ આધ્યાત્મિક ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 61

एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्‍प्लवनादिभि: ॥ ६१ ॥

આ રીતે તેઓ બંને વ્રજમાં બાળપણ અનેક કૌમાર રમતોમાં વિતાવતા—છુપાછુપી, રમતમાં પુલ બાંધવો, વાંદરા જેવી ઉછાળકૂદ અને એવી અનેક રમતો।