Adhyaya 12
Aghāsura-vadha: The Killing and Deliverance of Aghāsura
વ્રજની કૌમાર લીલાઓમાં શ્રીકૃષ્ણ ગોપબાળકો અને વાછરડાંને લઈને વનમાં ભોજન-વિહાર માટે જાય છે. ત્યાં થેલાં ચોરી લેવું, પક્ષી-પશુઓની નકલ કરવી અને કૃષ્ણને સ્પર્શ કરવા દોડવું—સખ્યરસની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે. પછી કંસે મોકલેલો, પૂતના-બકાસુરનો સગો અઘાસુર વિશાળ અજગરરૂપે ગુફા જેવી મોં ફેલાવી માર્ગમાં પડ્યો રહે છે. કૃષ્ણના રક્ષણમાં નિર્ભય ગોપબાળકો મોંમાં પ્રવેશે છે; તેમને બચાવવા કૃષ્ણ અંદર જઈ ગળામાં વિસ્તરી અઘાસુરનો પ્રાણવાયુ મસ્તકમાંથી ફાટી નીકળે તેમ કરે છે. કૃષ્ણ વાછરડાં અને બાલકોને જીવંત કરે છે; અઘાસુરને સારૂપ્ય મુક્તિ મળે છે અને તેનું દિવ્ય તેજ કૃષ્ણદેહમાં લીન થાય છે, દેવો ઉત્સવ કરે છે. આ ઘટના વ્રજમાં એક વર્ષ પછી જ જાણીતી બને છે; સમયભેદ અંગે પરિક્ષિતનો પ્રશ્ન આગળના અધ્યાયમાં બ્રહ્માના હસ્તક્ષેપ અને કૃષ્ણની યોગમાયાની વ્યાખ્યા તરફ દોરી જાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रात: समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयञ्छृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुर:सरो हरि: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! એક દિવસે હરિને વનમાં પ્રાતઃભોજન કરવાનો વિચાર આવ્યો. વહેલી સવારે ઊઠીને શિંગના મધુર નાદથી સખાઓ અને વાછરડાંને જગાડી, વાછરડાંના જૂથોને આગળ રાખી વ્રજથી વન તરફ નીકળી પડ્યા।
Verse 2
तेनैव साकं पृथुका: सहस्रश: स्निग्धा: सुशिग्वेत्रविषाणवेणव: । स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा ॥ २ ॥
ત્યારે તેમના સાથે સૈકડો-હજારો ગોપબાળકો પણ નીકળ્યા. તેઓ સ્નેહભર્યા અને સુંદર હતા; તેમની પાસે ભોજનની થેલીઓ, શિંગના વાદ્યો, વેણુઓ અને વાછરડાં હાંકવા માટે લાકડીઓ હતી. પોતાના-પોતાના હજારો વાછરડાં આગળ રાખીને તેઓ આનંદથી ગયા।
Verse 3
कृष्णवत्सैरसङ्ख्यातैर्यूथीकृत्य स्ववत्सकान् । चारयन्तोऽर्भलीलाभिर्विजह्रुस्तत्र तत्र ह ॥ ३ ॥
કૃષ્ણ ગોપસખાઓ સાથે અસંખ્ય વાછરડાંને ઝુંડમાં ગોઠવી, પોતાના-પોતાના વાછરડાં સહિત વનમાં અહીં-ત્યાં બાળલીલાઓથી રમ્યા।
Verse 4
फलप्रबालस्तवकसुमन:पिच्छधातुभि: । काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषिता अप्यभूषयन् ॥ ४ ॥
માતાઓએ કાચ, ગુંજા, મોતી અને સોનાના આભૂષણોથી પહેલેથી જ શોભાવ્યા હતા; છતાં વનમાં જઈ તેઓ ફળ, કોમળ પાંદડા, ફૂલોના ગુચ્છ, મોરપિચ્છ અને નરમ ધાતુઓથી પોતાને વધુ શોભાવતાં.
Verse 5
मुष्णन्तोऽन्योन्यशिक्यादीन्ज्ञातानाराच्च चिक्षिपु: । तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददु: ॥ ५ ॥
તેઓ એકબીજાની ભોજનની થેલીઓ ચોરી લેતા. માલિકને ખબર પડતાં બીજા તેને વધુ દૂર ફેંકતા; ત્યાંવાળા ફરી વધુ દૂર. માલિક નિરાશ થાય ત્યારે તેઓ હસતા, તે રડતો, પછી થેલી પાછી આપતા.
Verse 6
यदि दूरं गत: कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६ ॥
ક્યારેક વનની શોભા જોવા કૃષ્ણ થોડા દૂર જતા. ત્યારે બીજા બાળકો ‘હું પહેલો, હું પહેલો’ કહી દોડી આવી વારંવાર કૃષ્ણને સ્પર્શ કરીને આનંદ માણતા।
Verse 7
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
કેટલાક વાંસળી વગાડતા, કેટલાક શિંગા ફૂંકતા; કેટલાક ભમરાના ગુંજનનું ગાન કરતા, કેટલાક કોયલના કૂજનની નકલ કરતા. કેટલાક પક્ષીઓની છાયાઓ પાછળ દોડતા, કેટલાક હંસોની સુંદર ચાલ અપનાવતા; કેટલાક બગલાઓ સાથે શાંત બેસતા, કેટલાક મોર સાથે નૃત્ય કરતા. કેટલાક વાંદરાના બચ્ચાં ખેંચતા, કેટલાક વૃક્ષો પર ચઢતા; તેમની સાથે મુખભંગિમા કરતા અને પલાશની ડાળીઓ પર કૂદતા. કેટલાક દેડકાં સાથે ઝરણાંથી ભરેલી નદીઓ લંઘતા; પાણીમાં પોતાની પ્રતિછાયા જોઈ હસતા અને પોતાની પ્રતિધ્વનિને ઠપકો આપતા. આ રીતે અનેક જન્મોના પુણ્યસંચય ધરાવતા ગોપબાળકો કૃષ્ણ સાથે રમતા—જ્ઞાનીઓ માટે બ્રહ્મસુખના પ્રકાશનો સ્ત્રોત, ભક્તો માટે પરમદેવ અને નિત્ય દાસ્યના સ્વામી, અને માયામાં પડેલા લોકો માટે સામાન્ય બાળક સમાન દેખાતા।
Verse 8
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
વ્રજના ગોપબાળકો વિવિધ રમતોમાં લાગેલા હતા. કોઈ વેણુ વગાડતા, કોઈ શિંગ ફૂંકતા; કોઈ ભમરાના ગુંજનને ગાતા, કોઈ કોયલના કૂજનની નકલ કરતા. કોઈ પક્ષીઓની છાયાઓ પાછળ દોડતા, કોઈ હંસોની સુંદર ચાલ અપનાવતા; કોઈ બગલાં સાથે શાંત બેસતા, કોઈ મોરની જેમ નાચતા. કોઈ વાંદરાના બચ્ચાંને ખેંચતા, કોઈ ઝાડ પર ચડી વાંદરા જેવી ઉછાળતા, કોઈ મુખવિચિત્રતા કરતા, કોઈ ડાળેથી ડાળે કૂદતા. કોઈ ઝરણાં પાસે દેડકાં સાથે નદી લંઘતા; પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ હસતા અને પોતાની જ પ્રતિધ્વનિને ધિક્કારતા. આ રીતે અનેક જન્મોના પુણ્યપુંજથી ધન્ય થયેલા ગોપબાળકો શ્રીકૃષ્ણ સાથે ક્રીડા કરતા—જ્ઞાનીઓ માટે બ્રહ્મસુખનો આધાર, ભક્તો માટે પરમદેવ, અને સામાન્ય માટે માનવબાળક સમાન દેખાતો.
Verse 9
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
વ્રજના ગોપબાળકો અનેક રીતે રમતા. કોઈ વેણુ વગાડતા, કોઈ શિંગ ફૂંકતા; કોઈ ભમરાના ગુંજનને ગાતા, કોઈ કોયલના કૂજનની નકલ કરતા. કોઈ પક્ષીઓની છાયાઓ પાછળ દોડતા, કોઈ હંસોની સુંદર ચાલ અપનાવતા; કોઈ બગલાં સાથે શાંત બેસતા, કોઈ મોરની જેમ નાચતા. કોઈ વાંદરાના બચ્ચાંને ખેંચતા, કોઈ ઝાડ પર ચડી વાંદરા જેવી ઉછાળતા, કોઈ મુખવિચિત્રતા કરતા, કોઈ ડાળેથી ડાળે કૂદતા. કોઈ ઝરણાં પાસે દેડકાં સાથે વહેતી નદી લંઘતા; પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ હસતા અને પોતાની જ પ્રતિધ્વનિને ધિક્કારતા. આ રીતે પુણ્યપુંજવાળા ગોપબાળકો શ્રીકૃષ્ણ સાથે ક્રીડા કરતા.
Verse 10
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
કોઈ વાંદરાના બચ્ચાંને ખેંચતા, કોઈ તેમની સાથે ઝાડ પર ચડતા; કોઈ વાંદરા જેવી મુખવિચિત્રતા કરતા, કોઈ પલાશની ડાળીઓ પર કૂદતા. કોઈ દેડકાં સાથે ઝરણાંથી ભરેલી નદીઓ લંઘતા; પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ હસતા અને પોતાની જ પ્રતિધ્વનિને ધિક્કારતા. આ રીતે ગોપબાળકો શ્રીકૃષ્ણ સાથે ક્રીડા કરતા.
Verse 11
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
આ રીતે અનેક જન્મોના પુણ્યપુંજથી ધન્ય થયેલા ગોપબાળકો શ્રીકૃષ્ણ સાથે ક્રીડા કરતા—સત્પુરુષો માટે તેઓ બ્રહ્મસુખનો અનુભવ છે, દાસ્યભાવ સ્વીકારેલા ભક્તો માટે પરમદેવ છે, અને માયામાં આશ્રિત સામાન્ય લોકો માટે માનવબાળક સમાન દેખાય છે.
Verse 12
यत्पादपांसुर्बहुजन्मकृच्छ्रतो धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्य: । स एव यद् दृग्विषय: स्वयं स्थित: किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम् ॥ १२ ॥
જેનાં કમળચરણોની ધૂળિનો એક કણ પણ ધૃતાત્મા યોગીઓ અનેક જન્મોની કઠોર તપશ્ચર્યાથી પણ મેળવી શકતા નથી, એ જ પ્રભુ સ્વયં વ્રજવાસીઓની આંખોના વિષય બની તેમના વચ્ચે નિવાસ કરતા હતા. એવા વ્રજૌકસોના મહાભાગ્યનું વર્ણન શું કરી શકાય!
Verse 13
अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षम: । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि: पीतामृतैरप्यमरै: प्रतीक्ष्यते ॥ १३ ॥
હે રાજા! ત્યારબાદ અઘાસુર નામનો મહાસુર ત્યાં આવ્યો, જે બાળકોની સુખદ રમત જોઈ શક્યો નહીં. અમૃત પીનારા દેવતાઓ પણ તેના મૃત્યુની રાહ જોતા હતા.
Verse 14
दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुर: कंसानुशिष्ट: स बकीबकानुज: । अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥
કંસ દ્વારા મોકલવામાં આવેલો અઘાસુર પૂતના અને બકાસુરનો નાનો ભાઈ હતો. કૃષ્ણને જોઈને તેણે વિચાર્યું, 'આણે મારા ભાઈ-બહેનને માર્યા છે, તેથી હું તેને મિત્રો સહિત મારી નાખીશ.'
Verse 15
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलाप: कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकस: । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासव: प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥
અઘાસુરે વિચાર્યું: 'જો હું કૃષ્ણ અને તેના મિત્રોને મારા ભાઈ-બહેન માટે તર્પણ બનાવી દઉં, તો વ્રજવાસીઓ આપોઆપ મરી જશે. પ્રાણ વિના શરીરનું શું કામ?'
Verse 16
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपु: स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खल: ॥ १६ ॥
આવો નિર્ણય કરીને તે દુષ્ટ અઘાસુરે એક વિશાળ અજગરનું રૂપ ધારણ કર્યું, જે પર્વત જેવું જાડું અને આઠ માઈલ લાંબું હતું. તે ગુફા જેવું મોં ફેલાવીને રસ્તામાં સૂઈ ગયો.
Verse 17
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्र: । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्व: परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्ण: ॥ १७ ॥
તેનો નીચેનો હોઠ પૃથ્વી પર અને ઉપરનો હોઠ વાદળોને અડતો હતો. તેનું મોં ગુફા જેવું, જીભ પહોળા રસ્તા જેવી, શ્વાસ ગરમ પવન જેવો અને આંખો અગ્નિ જેવી હતી.
Verse 18
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् । व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥
તે દૈત્યનું અજગર જેવું અદ્ભુત સ્વરૂપ જોઈ બધા ગોપબાળોએ તેને વૃન્દાવનની શોભા સમાન રમણીય સ્થળ માન્યું. પછી તેના ફાટેલા મુખને અજગરનું મુખ સમજી, નિર્ભય થઈ લીલાથી કલ્પના કરવા લાગ્યા.
Verse 19
अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुर: स्थितम् । अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९ ॥
બાળકો બોલ્યા: “અહો મિત્રો! કહો તો, આગળ પડેલું આ પ્રાણી મરેલું છે કે? કે ખરેખર જીવતું અજગર છે, જે આપણને ગળી જવા મોં ફાડીને બેઠું છે? અમારો સંશય દૂર કરો.”
Verse 20
सत्यमर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद् धनम् । अधराहनुवद्रोधस्तत्प्रतिच्छाययारुणम् ॥ २० ॥
પછી તેમણે નક્કી કર્યું: “મિત્રો, આ તો ખરેખર આપણને ગળી જવા બેઠેલું પ્રાણી છે. તેની ઉપરની હોઠ સૂર્યકિરણોથી લાલ થયેલા વાદળ જેવી છે અને નીચેની હોઠ વાદળની લાલ છાયા જેવી અરુણ છે.”
Verse 21
प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे । तुङ्गशृङ्गालयोऽप्येतास्तद्दंष्ट्राभिश्च पश्यत ॥ २१ ॥
“ડાબે-જમણે પર્વતની ગુફા જેવી દેખાતી બે ખીણો એની મોંની બાજુઓ છે; અને ઊંચા શિખરો જેવી દેખાતી આ વસ્તુઓ એની દાંત છે—જુઓ!”
Verse 22
आस्तृतायाममार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति । एषामन्तर्गतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥ २२ ॥
“એની જીભ લંબાઈ-પહોળાઈમાં જાણે વિશાળ માર્ગ જેવી પથરાયેલી છે; અને એની મોંની અંદરનું અંધકાર બહુ જ ઘન છે—પર્વતગુફા જેવું.”
Verse 23
दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत । तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३ ॥
જુઓ, આ દાवानળ જેવો ગરમ પવન તેના મુખમાંથી નીકળતો શ્વાસ છે, જેમાંથી તેણે ખાધેલા મૃતદેહોના બળેલા માંસની દુર્ગંધ આવી રહી છે.
Verse 24
अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्त: करताडनैर्ययु: ॥ २४ ॥
ત્યારે ગોપબાળકો બોલ્યા, 'શું આ જીવ આપણને ગળી જવા આવ્યો છે? જો એમ હોય, તો તે બકાસુરની જેમ તરત જ નાશ પામશે.' આમ કહીને બકાસુરના શત્રુ કૃષ્ણના મુખને જોઈને, હસતા અને તાળીઓ પાડતા તેઓ અજગરના મુખમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 25
इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थित: स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥
સૌના હૃદયમાં અંતર્યામી રૂપે બિરાજમાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે બાળકોને તે કૃત્રિમ અજગર વિશે વાત કરતા સાંભળ્યા. તેઓ જાણી ગયા કે આ અઘાસુર નામનો રાક્ષસ છે. આ જાણીને કૃષ્ણ પોતાના મિત્રોને રાક્ષસના મુખમાં જતા રોકવા ઈચ્છતા હતા.
Verse 26
तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णा: शिशव: सवत्सा: । प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥
એટલામાં, કૃષ્ણ તેમને કેવી રીતે રોકવા તે વિચારી રહ્યા હતા, ત્યાં જ બધા ગોપબાળકો વાછરડાંઓ સાથે અસુરના પેટમાં પ્રવેશી ગયા. પરંતુ અસુરે તેમને ગળ્યા નહીં, કારણ કે તે કૃષ્ણ દ્વારા માર્યા ગયેલા પોતાના સંબંધીઓને યાદ કરી રહ્યો હતો અને કૃષ્ણના મુખમાં પ્રવેશવાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.
Verse 27
तान् वीक्ष्य कृष्ण: सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मित: ॥ २७ ॥
કૃષ્ણે જોયું કે જે ગોપબાળકો તેમના સિવાય બીજા કોઈને નાથ માનતા ન હતા, તેઓ હવે તેમના હાથમાંથી સરી જઈને અસહાય બની ગયા છે અને મૃત્યુરૂપી અઘાસુરની જઠરાગ્નિમાં તણખલાની જેમ પ્રવેશી ગયા છે. મિત્રોનો વિયોગ કૃષ્ણ માટે અસહ્ય હતો. તેઓ વિસ્મિત થઈને વિચારવા લાગ્યા કે હવે શું કરવું.
Verse 28
कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् । द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत्तुण्डमशेषदृग्घरि: ॥ २८ ॥
અહીં શું કરવું? આ દુષ્ટનો વધ પણ થાય અને સાધુ ગોપબાળકોનું રક્ષણ પણ થાય—બન્ને એકસાથે કેવી રીતે શક્ય? એમ વિચારી સર્વદર્શી હરિ ઉપાય જાણી અઘાસુરના મુખમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 29
तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुशु: । जहृषुर्ये च कंसाद्या: कौणपास्त्वघबान्धवा: ॥ २९ ॥
ત્યારે વાદળોની આડમાં છુપાયેલા દેવતાઓ ભયથી ‘હાય! હાય!’ કહી ચીસ પાડી; પરંતુ કংস વગેરે દૈત્ય, અઘાસુરના બંધુઓ, આનંદિત થયા।
Verse 30
तच्छ्रुत्वा भगवान्कृष्णस्त्वव्यय: सार्भवत्सकम् । चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले ॥ ३० ॥
દેવતાઓના ‘હાય! હાય!’ રોદન સાંભળીને અવ્યય ભગવાન કૃષ્ણે, તેમને ચૂર્ણ કરવા ઇચ્છતા તે દૈત્યના ગળામાં, પોતાનું શરીર તરત જ વિશાળ કર્યું—પોતાના સખા ગોપબાળકો અને વાછરડાંને બચાવવા।
Verse 31
ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो ह्युद्गीर्णदृष्टेर्भ्रमतस्त्वितस्तत: । पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहि: ॥ ३१ ॥
પછી કૃષ્ણના દેહવિસ્તારથી તે મહાકાય દૈત્યનો માર્ગ અટક્યો; તેની આંખો બહાર નીકળી ઇધર-ઉધર ફરવા લાગી. અંદરની શ્વાસવાયુ રોકાઈ ગઈ અને પ્રાણવાયુ માથાના શિખરે છિદ્ર કરી બહાર નીકળી ગઈ।
Verse 32
तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृद: परेतान् । दृष्टया स्वयोत्थाप्य तदन्वित: पुन- र्वक्त्रान्मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥ ३२ ॥
એ જ છિદ્રથી દૈત્યના બધા પ્રાણ બહાર નીકળી ગયા ત્યારે, મુક્તિદાતા મુકુન્દ ભગવાને મૃત વાછરડાં અને પોતાના સખા ગોપબાળકો પર દૃષ્ટિ નાખી તેમને જીવંત કર્યા; પછી તેઓ બધાની સાથે દૈત્યના મુખમાંથી બહાર આવ્યા।
Verse 33
पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं मह- ज्ज्योति: स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीशनिर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम् ॥ ३३ ॥
એ મહા અજગરના દેહમાંથી એક અદ્ભુત મહાજ્યોતિ નીકળી, પોતાના દિવ્ય તેજથી દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરવા લાગી. કૃષ્ણ મુખમાંથી બહાર આવે ત્યાં સુધી તે આકાશમાં સ્થિર રહી; પછી દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે એ જ્યોતિ શ્રીકૃષ્ણના દેહમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 34
ततोऽतिहृष्टा: स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पै: सुगा अप्सरसश्च नर्तनै: । गीतै: सुरा वाद्यधराश्च वाद्यकै: स्तवैश्च विप्रा जयनि:स्वनैर्गणा: ॥ ३४ ॥
પછી સૌ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. દેવતાઓએ નંદન-કાનનમાંથી પુષ્પવર્ષા કરી; અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી; ગંધર્વોએ સ્તુતિગીતો ગાયા; વાદ્યધારોએ વાદ્યો વગાડ્યા; અને બ્રાહ્મણોએ વૈદિક સ્તોત્રો તથા ‘જય જય’ ધ્વનિથી પ્રભુની કીર્તિ કરી.
Verse 35
तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका- जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् । श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम् ॥ ३५ ॥
આ અદ્ભુત ઉત્સવના સ્તોત્રો, મધુર વાદ્યો, ગીતો અને ‘જય જય’ના મંગલધ્વનિ સાંભળીને બ્રહ્માજી પોતાના લોકમાંથી તરત જ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. શ્રીકૃષ્ણની એવી મહિમા જોઈ તેઓ સંપૂર્ણ રીતે આશ્ચર્યચકિત થયા.
Verse 36
राजन्नाजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् । व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम् ॥ ३६ ॥
હે રાજા પરિક્ષિત! વૃંદાવનમાં અઘાસુરનું અજગરાકાર શરીર સૂકાઈને માત્ર એક વિશાળ ચામડું બની રહ્યું. તે વ્રજવાસીઓ માટે અદ્ભુત દર્શનીય સ્થળ બન્યું અને બહુ લાંબા સમય સુધી તેમના રમણસ્થાનરૂપે રહ્યું.
Verse 37
एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्यो: पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे ॥ ३७ ॥
આ હરિનું કૌમાર્યકાળનું કર્મ હતું—તેમણે પોતાને અને પોતાના સખાઓને મૃત્યુમાંથી બચાવ્યા અને અજગરરૂપ અઘાસુરને પણ મુક્તિ આપી. કૃષ્ણ પાંચ વર્ષના હતા ત્યારે આ ઘટના બની; પરંતુ વ્રજભૂમિમાં એક વર્ષ પછી એવું પ્રગટ થયું જાણે એ જ દિવસે બન્યું હોય, અને બાળકો આશ્ચર્યથી બોલી ઊઠ્યા.
Verse 38
नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिन: परावराणां परमस्य वेधस: । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातक: प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥
હે દ્વિજજન, મનુષ્ય-બાળકરૂપે લીલા કરનાર પરમ વિધાતા શ્રીકૃષ્ણ માટે આ કંઈ અચરજ નથી. તેમના સ્પર્શથી પાપ ધોવાઈ ગયું અને અઘાસુર જેવો મહાપાપી પણ તેમના સારૂપ્ય-સામ્યને પામ્યો; જે આસક્તોને અતિ દુર્લભ છે.
Verse 39
सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुन: ॥ ३९ ॥
જો એક વાર પણ—અનિચ્છાએ પણ—ભગવાનના રૂપને મનમાં ધારણ કરવામાં આવે, તો કૃષ્ણકૃપાથી પરમ ગતિ મળે છે, જેમ અઘાસુરને મળી. તો પછી જેમના હૃદયમાં અવતારરૂપે સ્વયં ભગવાન પ્રવેશે છે, અથવા જે નિત્યાનંદસ્વરૂપ પ્રભુના ચરણકમળનું સદા સ્મરણ કરે છે—તેમના વિષે શું કહેવું? તેમના દ્વારા માયા સંપૂર્ણ દૂર થાય છે.
Verse 40
श्रीसूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेवदत्त: श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेता: ॥ ४० ॥
શ્રીસૂત બોલ્યા—હે દ્વિજજન, યાદવોના દેવ શ્રીકૃષ્ણની અદ્ભુત બાળલીલાઓ સાંભળી, જેમની કૃપાથી રાજા (પરિક્ષિત) ગર્ભમાં રક્ષાયા હતા, તેમણે મન સ્થિર કરીને ફરી એ જ પુણ્યકથા સાંભળવા વ્યાસપુત્ર શ્રીશુકદેવને પુનઃ પૂછ્યું.
Verse 41
श्रीराजोवाच ब्रह्मन्कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरिकृतं जगु: पौगण्डकेऽर्भका: ॥ ४१ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન, ભૂતકાળમાં કરેલું કાર્ય તત્કાલીન કેવી રીતે ગણાય? હરિએ આ લીલા કૌમાર વયમાં કરી હતી; તો પછી પૌગંડ વયમાં છોકરાઓએ તેને હમણાં જ બનેલી ઘટના તરીકે કેવી રીતે વર્ણવી?
Verse 42
तद् ब्रूहि मे महायोगिन्परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२ ॥
હે મહાયોગિન, હે ગુરુદેવ, મારી આ પરમ જિજ્ઞાસા શાંત કરો—આ કેવી રીતે બન્યું? નિશ્ચયે આ હરિની જ માયા છે; અન્યથા નહીં.
Verse 43
वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धव: । वयं पिबामो मुहुस्त्वत्त: पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३ ॥
હે પ્રભુ, હે ગુરુદેવ! અમે ક્ષત્રિયોમાં પણ અધમ હોઈએ તો પણ ધન્ય છીએ, કારણ કે આપ પાસેથી વારંવાર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પુણ્ય લીલાઓનું કથામૃત પીીએ છીએ.
Verse 44
श्रीसूत उवाच इत्थं स्म पृष्ट: स तु बादरायणि- स्तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रिय: । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशि: शनै: प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥ ४४ ॥
શ્રીસૂત બોલ્યા—હે શૌનક! આ રીતે પૂછાતા બાદરાયણિ શ્રીશુકદેવજી હૃદયમાં શ્રીકૃષ્ણવિષય સ્મરીને તરત જ ઇન્દ્રિયોના બાહ્ય વ્યવહારથી વિમુખ થયા. પછી કઠિનતાથી ધીમે ધીમે બાહ્ય ચેતના પાછી મેળવી પરિક્ષિતને કૃષ્ણકથા કહેવા લાગ્યા.
Frequently Asked Questions
Aghāsura is a major rākṣasa sent by Kaṁsa, and the younger brother of Pūtanā and Bakāsura. Motivated by vengeance for their deaths, he plans to kill Kṛṣṇa and the cowherd boys, believing that Vraja would collapse in grief if its children were destroyed.
Their fearlessness reflects sakhya-bhāva and total dependence on Kṛṣṇa (ananya-śaraṇatā). In Vraja, intimacy overrides awe: they treat extraordinary danger as part of play, confident that Kṛṣṇa—whom they know as their friend and protector—will neutralize any threat, as He did with Bakāsura.
After the boys enter, Kṛṣṇa enters deliberately and expands His form within Aghāsura’s throat, blocking the life-air so the demon suffocates. This act both prevents the boys’ destruction and completes the demon’s death, showing Bhagavān’s simultaneous capacity for rakṣā (protection) and daṇḍa (punishment) under His sovereign will.
The Bhāgavata emphasizes the purifying power of direct contact with Bhagavān: Aghāsura’s consciousness was forcibly fixed on Kṛṣṇa through the encounter, and the Lord’s causeless mercy elevated him beyond ordinary karmic outcomes. The text underscores that even yogīs may not attain the ‘dust of the Lord’s feet,’ yet Vraja’s residents—and even a slain demon touched by Kṛṣṇa—receive extraordinary grace, demonstrating bhakti’s supremacy and the Lord’s independent bestowal of mukti.
Because the chapter states the pastime occurred when Kṛṣṇa was five (kaumāra) but was disclosed in Vraja only after one year, as if it had just happened. This narrative anomaly triggers Parīkṣit’s next question, leading into the subsequent chapter’s theological clarification involving Kṛṣṇa’s yogamāyā and Brahmā’s role.