Adhyaya 9
Dhruva’s Darśana, Transformative Prayers, and the Boon of the Dhruva-loka (Pole Star)
દેવતાઓને આશ્વાસન આપ્યા પછી ભગવાન વિષ્ણુ ગરુડ પર આરુઢ થઈ મધુવનમાં ધ્રુવને મળવા આવે છે. ધ્રુવનું ધ્યાન ત્યારે પરિપૂર્ણ થાય છે જ્યારે આંતરિક દર્શન અચાનક થંભે છે અને પ્રભુ સશરીરે પ્રગટ થાય છે. ધ્રુવ આનંદ-વિસ્મયથી પ્રથમ નિઃશબ્દ રહે છે; પછી પ્રભુ શંખથી તેના લલાટને સ્પર્શ કરે છે, જેથી નિશ્ચિત વૈદિક બોધ જાગે અને તે સ્તુતિ કરી શકે છે. તેની પ્રાર્થનાઓ ભગવાનની શક્તિઓ, અંતર્યામી પ્રવેશ અને જગતકાર્યોના ગાનથી આગળ વધીને પોતાની ભૌતિક ઇચ્છાની ટીકા સુધી પહોંચે છે; તે ભક્તિને બ્રહ્માનંદ અને સ્વર્ગસુખથી પણ શ્રેષ્ઠ માને છે. તે મુખ્યત્વે સાધુ-સંગ માગે છે અને સમજે છે કે ભક્તિ જ સંસાર પાર કરાવે છે. ભગવાન તેને અક્ષય ધ્રુવલોક (ધ્રુવતારો) આપે છે અને ભવિષ્ય—રાજ્ય, યજ્ઞો, કુટુંબના શોક અને અંતે ભગવદ્ધામ પ્રાપ્તિ—વિશે જણાવે છે. પ્રભુ વિદાય લેતાં ધ્રુવ પોતાની પૂર્વ મહત્ત્વાકાંક્ષાઓથી લજ્જિત થઈ ઘરે પરત ફરે છે. વિદુરના પ્રશ્ને મૈત્રેય ધ્રુવના પશ્ચાત્તાપને ભક્તની શુદ્ધિનું દૃષ્ટાંત તરીકે સમજાવે છે. પછી ધ્રુવનું રાજકીય સ્વાગત અને ઉત્તાનપાદ દ્વારા ધ્રુવનો રાજ્યાભિષેક વર્ણવાઈ, આગળની કથા—ધર્મયુક્ત શાસન અને વૃદ્ધ રાજાનો વૈરાગ્ય—માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गत: ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું: ઉરુક્રમ ભગવાને આશ્વાસન આપતાં દેવતાઓ નિર્ભય થયા; પ્રણામ કરીને તેઓ ત્રિવિષ્ટપે પરત ગયા. ત્યારબાદ સહસ્રશીર્ષ અવતારથી અભિન્ન ભગવાન ગરુડ પર આરુઢ થઈ પોતાના ભક્ત-સેવક ધ્રુવને જોવા મધુવનમાં ગયા।
Verse 2
स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥
તીવ્ર યોગસાધનાના પરિપાકથી ધ્રુવ મહારાજના હૃદયકમળકોશમાં વીજળી જેવી તેજસ્વી પ્રભુની મૂર્તિ સ્ફુરતી હતી; અચાનક તે અંતર્ધાન થઈ ગઈ. ધ્રુવ વ્યાકુળ થયા અને ધ્યાન તૂટી ગયું; પરંતુ આંખો ખોલતાં જ તેમણે હૃદયમાં જેમ જોયા હતા તેમ જ બહાર સాక్షાત્ પરમ પુરુષોત્તમને જોયા।
Verse 3
तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥
પ્રભુને સામે જોઈ ધ્રુવ મહારાજ ભક્તિભાવથી કંપી ઉઠ્યા. તેઓ ધરતી પર દંડવત્ પડી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવા લાગ્યા. પરમાનંદમાં તેઓ આંખોથી જાણે પ્રભુને પી રહ્યા હોય, મોઢાથી જાણે કમળચરણોને ચુંબન કરી રહ્યા હોય અને ભુજાઓથી જાણે આલિંગન કરી રહ્યા હોય તેમ લાગ્યું।
Verse 4
स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥
ધ્રુવ નાનો બાળક હતો; તે પ્રભુની સ્તુતિ કરવા ઇચ્છતો હતો, પરંતુ અજ્ઞાનતાથી યોગ્ય શબ્દો તરત ન મળ્યા. સર્વના હૃદયમાં વસેલા હરિએ તેની સ્થિતિ જાણી. હાથ જોડીને ઊભેલા બાળકના કપાળ/ગાલ પર કૃપાથી પોતાના બ્રહ્મમય શંખનો સ્પર્શ કર્યો।
Verse 5
स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥
તત્ક્ષણે ધ્રુવ મહારાજે દિવ્ય વાણી પ્રાપ્ત કરી વેદનો નિષ્કર્ષ અને પરમાત્મતત્ત્વનો નિશ્ચય જાણી લીધો. સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ શ્રીહરિના ભક્તિમાર્ગ અનુસાર, ભવિષ્યમાં પ્રલયકાળે પણ અવિનાશી ધ્રુવલોક પામનાર ધ્રુવે ઉતાવળ વિના સ્થિરતાથી નિશ્ચિત અને વિચારપૂર્વક પ્રાર્થનાઓ અર્પણ કરી।
Verse 6
ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥
ધ્રુવે કહ્યું: હે પ્રભુ, તમે સર્વશક્તિમાન છો. તમે મારા અંદર પ્રવેશ કરીને મારી સુપ્ત વાણીશક્તિને જીવંત કરો છો; તેમજ હાથ-પગ, શ્રવણ, સ્પર્શ વગેરે સર્વ ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણશક્તિને તમારા સ્વધામના તેજથી સજીવ કરો છો. હે ભગવન પુરુષોત્તમ, તમને નમસ્કાર।
Verse 7
एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥
હે ભગવન્, તમે જ એક પરમ છો; તમારી આત્મશક્તિ—માયા નામની વિશાળ ગુણમય શક્તિથી—મહત્તત્ત્વ વગેરે સમસ્ત જગતનું સર્જન કરો છો. સર્જન કરીને પુરુષરૂપે તેમાં અંતર્યામી બની પ્રવેશો છો અને પ્રકૃતિના અસત્ ગુણો અનુસાર નાનાવિધ રીતે પ્રગટ થાઓ છો; જેમ અગ્નિ વિવિધ આકારના લાકડામાં પ્રવેશીને વિવિધ રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે।
Verse 8
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥
હે નાથ, તમે આપેલા જ્ઞાનથી તમારા શરણાગત બ્રહ્મા આ સમગ્ર વિશ્વને એમ જુએ છે જેમ ઊંઘમાંથી જાગેલો માણસ પોતાના કર્તવ્યને સ્પષ્ટ જુએ. મુક્તિ ઇચ્છનારાઓનો એકમાત્ર આશ્રય તમારા ચરણમૂલ છે, અને તમે દુઃખિતોના મિત્ર છો; તો પૂર્ણ જ્ઞાનવાળો વિદ્વાન તમને કેવી રીતે ભૂલી શકે?
Verse 9
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥
આ ચામડીના થેલા જેવા દેહના ભોગ માટે જે તમને પૂજે છે, તેમની બુદ્ધિ નિશ્ચયે તમારી માયાથી છીનવાઈ ગઈ છે. જન્મ-મૃત્યુથી મુક્તિ આપનાર અને કલ્પવૃક્ષ સમાન તમને પામી પણ તેઓ (મારા જેવા મૂઢ) ઇન્દ્રિયભોગના વર માંગે છે—જે તો નરકમાં રહેનારને પણ મળે છે।
Verse 10
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥
હે નાથ, તમારા કમળચરણોના ધ્યાનથી કે તમારા શુદ્ધ ભક્તો પાસેથી તમારી મહિમાકથા સાંભળવાથી દેહધારીઓને જે પરમાનંદ મળે છે તે અપરિમિત છે; તે નિરાકાર બ્રહ્મમાં લીન થવાનો બ્રહ્માનંદ પણ વટાવી જાય છે. જ્યારે ભક્તિસેવાનંદ સામે બ્રહ્માનંદ પણ હારી જાય, ત્યારે કાળની તલવારથી કાપાઈને, જાણે વિમાનમાંથી પડી જાય તેમ, અંતે નાશ પામતા સ્વર્ગસુખની તો શું વાત?
Verse 11
भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥
ધ્રુવ મહારાજ બોલ્યા: હે અનંત પ્રભુ, મને એવા મહાત્મા નિર્મળ હૃદયવાળા ભક્તોનો સત્સંગ આપો, જેમની પ્રેમભક્તિ નદીની તરંગોની જેમ સતત તમારી તરફ વહે છે. એ ભક્તિસાધનથી હું અગ્નિસમાન ભયંકર આપત્તિઓની તરંગોથી ભરેલા આ ભવસાગરને નિશ્ચયે પાર કરી જઈશ, કારણ કે હું તમારી ગુણ-લીલાની અમૃતકથા પીીને મત્ત થતો જઈ રહ્યો છું।
Verse 12
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥
હે કમળનાભ પ્રભુ! જેમને તમારા પાદપદ્મની સુગંધ માટે લાલસિત હૃદયવાળા ભક્તનો સંગ મળે છે, તેઓ દેહને તથા દેહસંબંધિત પુત્ર, મિત્ર, ઘર, ધન અને પત્ની—ભોગીઓને અતિ પ્રિય—એ બધાને મહત્વ આપતા નથી।
Verse 13
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥
હે અજ, પરમ પ્રભુ! પશુ, વૃક્ષ, પક્ષી, સરિસૃપ, દેવ, દૈત્ય અને મનુષ્ય વગેરે અનેક જીવરૂપો મહત્તત્ત્વાદિ કારણથી જગતમાં વ્યાપેલા છે અને ક્યારેક પ્રગટ, ક્યારેક અપ્રગટ થાય છે—આ હું જાણું છું. પરંતુ આજે હું તમારા માં જે પરમ, સ્થૂલ અને અદભુત સ્વરૂપ જોઈ રહ્યો છું, તે મેં કદી અનુભવ્યું નથી; હવે સર્વ તર્ક-વિતર્કનો અંત આવ્યો।
Verse 14
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥
હે પ્રભુ! કલ્પાંતમાં ગર્ભોદકશાયી ભગવાન પ્રગટ થયેલું સર્વ જગત પોતાના ઉદરમાં લીન કરી અનંત શેષના અંકમાં શયન કરે છે. તેમની નાભિમાંથી સોનાના દંડ પર સ્વર્ણ કમળ પ્રગટે છે અને તે કમળમાં બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થાય છે. હું સમજું છું કે તમે જ તે પરમ ભગવાન છો; તેથી હું તમને પ્રણામ કરું છું।
Verse 15
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्टया द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥
હે પ્રભુ! તમે નિત્યમુક્ત, પરિશુદ્ધ અને પૂર્ણ પ્રબુદ્ધ આત્મા છો; કૂટસ્થ પરમાત્મા, આદિપુરુષ, ષડૈશ્વર્યસંપન્ન ભગવાન અને ત્રિગુણોના નિત્ય અધિપતિ છો. તમારી અખંડ દિવ્ય દૃષ્ટિથી તમે બુદ્ધિના સર્વ અવસ્થાઓના સાક્ષી છો. યજ્ઞફળના ભોક્તા બનીને પણ તમે જીવોથી સર્વથા ભિન્ન અને નિર્લિપ્ત રહો છો; વિષ્ણુરূপે વિશ્વકાર્યો ધારણ કરીને પણ અલિપ્ત રહો છો।
Verse 16
यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥
હે પ્રભુ! તમારા નિર્ગુણ બ્રહ્મ-પ્રકાશમાં જ્ઞાન અને અજ્ઞાન—આ બે વિરોધી પ્રવાહ સદા રહે છે અને તમારી વિવિધ શક્તિઓ ક્રમશઃ પ્રગટ થતી રહે છે. અખંડ, આદ્ય, અનંત, અવિકાર અને આનંદમાત્ર સ્વરૂપ એવું એ એક બ્રહ્મ જ વિશ્વનું કારણ છે. તમે જ તે બ્રહ્મ છો; તેથી હું તમને શરણ લઈને પ્રણામ કરું છું।
Verse 17
सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥
હે ભગવન્! તમે સત્ય આશીર્વાદોના પરમ સ્ત્રોત અને પુરુષાર્થમૂર્તિ છો. જે અનન્ય ભક્તિથી તમારા પાદપદ્મની સેવા કરે છે, તેના માટે રાજ્યભોગ કરતાં પણ તે સેવા શ્રેષ્ઠ છે. મારા જેવા અજ્ઞ ભક્તોને તમે નિર્હેતુક કૃપાથી એમ જ પાળો છો, જેમ ગાય નવજાત વાછરડાને દૂધ આપી અને રક્ષા કરીને પોષે છે.
Verse 18
मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વિદુર! સદ્ભાવના અને બુદ્ધિથી યુક્ત ધ્રુવ મહારાજે પોતાની સ્તુતિ પૂર્ણ કરી ત્યારે, પોતાના ભક્ત-સેવકો પર સ્નેહ ધરાવતા ભગવાને તેને અભિનંદન આપી આ રીતે કહ્યું.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે રાજકુમાર ધ્રુવ! તારા હૃદયમાં જે નિશ્ચય અને ઇચ્છા છે તે હું જાણું છું. હે સુવ્રત, તારો કલ્યાણ થાઓ. જે દુર્લભ છે તે પણ હું તને પ્રસાદરૂપે આપીશ.
Verse 20
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ભગવાન બોલ્યા—હે ધ્રુવ! હું તને તેજસ્વી ધ્રુવલોક (ધ્રુવક્ષિતિ) આપું છું, જે કલ્પાંતના પ્રલય પછી પણ અડગ રહેશે. તેની આસપાસ ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓનું ચક્ર સ્થિત છે; આકાશના સર્વ જ્યોતિર્મંડળો તેને એમ પરિક્રમા કરે છે જેમ અનાજ કૂટવા માટે બળદો મધ્યના ખૂંટા આસપાસ ફરે. ધર્મ, અગ્નિ, કશ્યપ, શુક્ર વગેરે મુનિઓ વસતા તારાગણ પણ તેને જમણી બાજુ રાખીને પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 21
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ભગવાન બોલ્યા—હે ધ્રુવ! હું તને તેજસ્વી ધ્રુવલોક (ધ્રુવક્ષિતિ) આપું છું, જે કલ્પાંતના પ્રલય પછી પણ અડગ રહેશે. તેની આસપાસ ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓનું ચક્ર સ્થિત છે; આકાશના સર્વ જ્યોતિર્મંડળો તેને એમ પરિક્રમા કરે છે જેમ અનાજ કૂટવા માટે બળદો મધ્યના ખૂંટા આસપાસ ફરે. ધર્મ, અગ્નિ, કશ્યપ, શુક્ર વગેરે મુનિઓ વસતા તારાગણ પણ તેને જમણી બાજુ રાખીને પરિભ્રમણ કરે છે.
Verse 22
प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥
જ્યારે તારો પિતા વનમાં પ્રસ્થાન કરીને તને રાજ્ય સોંપશે, ત્યારે તું ધર્મના આશ્રયે છત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી સમગ્ર પૃથ્વીનું અવિરત શાસન કરશ. તારી ઇન્દ્રિયો આજ જેવી અખંડ શક્તિશાળી રહેશે અને તને વૃદ્ધાવસ્થા નહીં આવે.
Verse 23
त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥
આગળ જઈને તારો ભાઈ ઉત્તમ વનમાં શિકાર કરવા જશે; શિકારમાં તન્મય થઈ તે માર્યો જશે. પુત્રમૃત્યુથી ઉન્મત્ત થયેલી તારી સાવકી માતા સુરુચિ તેને શોધવા વનમાં જશે, પરંતુ દાવાગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જશે.
Verse 24
इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥
હું સર્વ યજ્ઞોનું હૃદય છું. તું પુષ્કળ દક્ષિણાઓ સાથે અનેક મહાયજ્ઞો કરીને મારી આરાધના કરશ. આ રીતે આ લોકમાં સત્ય આશીર્વાદરૂપ સુખ ભોગવીને અંતકાળે મને સ્મરી શકીશ.
Verse 25
ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टादृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥
ત્યારબાદ આ દેહનો ત્યાગ કરીને તું મારા ધામને પામશ, જેને સર્વ લોકોના નિવાસીઓ નમસ્કાર કરે છે. તે સપ્તઋષિઓના લોકોથી પણ ઉપર સ્થિત છે; ત્યાં ગયા પછી ફરી આ ભૌતિક જગતમાં પાછા ફરવું પડતું નથી.
Verse 26
मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું: આ રીતે બાલક ધ્રુવ દ્વારા પૂજિત અને સન્માનિત થઈ, તેને પોતાનું ધામ દર્શાવી/અર્પી, ગરુડધ્વજ ભગવાન વિષ્ણુ ધ્રુવ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ પોતાના સ્વધામે પરત ગયા.
Verse 27
सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥
વિષ્ણુના કમળચરણોની સેવા દ્વારા પોતાના સંકલ્પનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને પણ ધ્રુવ મહારાજ બહુ પ્રસન્ન ન થયા; તેથી તેઓ પોતાના નગરમાં પરત ગયા।
Verse 28
विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! હરિનું પરમ પદ અતિ દુર્લભ છે; તે માત્ર શુદ્ધ ભક્તિરૂપ ચરણાર્ચનાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. ધ્રુવે એક જ જન્મમાં તે મેળવીને પણ, જ્ઞાની હોવા છતાં, કેમ સંતોષ ન કર્યો?
Verse 29
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—સાવકી માતાના કઠોર વચનબાણોથી ધ્રુવનું હૃદય વિંધાયું હતું; તે યાદ રાખીને તેણે મુક્તિપતિ પાસેથી પણ મુક્તિ માગી નહીં. અંતે ભગવાન પ્રગટ થયા ત્યારે મનની ભૌતિક માંગણીઓથી તે લજ્જિત થયો।
Verse 30
ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्मति: ॥ ३० ॥
ધ્રુવે મનમાં કહ્યું—સમાધિમાં રહેલા સનંદનાદિ ઊર્ધ્વરેતા બ્રહ્મચારીઓ અનેક જન્મો પછી જે પદ પામે છે, તે પ્રભુના ચરણોની છાયામાં હું છ માસમાં પહોંચી ગયો; છતાં પ્રભુથી ભિન્ન વિચાર રાખવાથી હું મારા સ્થાનથી પડી ગયો।
Verse 31
अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥
અહો! મારા જેવા મંદભાગ્યના આ અનાત્મ્યને જુઓ. જન્મ-મરણની સાંકળ તોડી નાખનાર ભગવાનના ચરણમૂળે જઈને પણ મેં મૂર્ખતાથી નશ્વર વસ્તુઓ માગી।
Verse 32
मतिर्विदूषिता देवै: पतद्भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥
ઉચ્ચ લોકોમાં રહેલા દેવતાઓને પણ ફરી નીચે આવવું પડે છે; તેથી ભક્તિથી મારી વૈકુંઠપ્રાપ્તિ પર તેઓ ઈર્ષ્યા કરે છે. આ અસહિષ્ણુ દેવોએ મારી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ કરી; તેથી જ નારદમુનિના સત્ય ઉપદેશરૂપ વર હું ગ્રહણ કરી શક્યો નહીં।
Verse 33
दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥
હું દૈવી માયાના પ્રભાવમાં હતો; વાસ્તવિક તત્ત્વ અજાણ હોવાથી જાણે તેની ગોદમાં સૂતો હતો. દ્વૈત દૃષ્ટિથી મેં મારા ભાઈને શત્રુ માન્યો અને ‘એ લોકો મારા દુશ્મન છે’ એવી ખોટી કલ્પનાથી હૃદયમાં જ દહન પામ્યો।
Verse 34
मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥
મેં જે પ્રાર્થના કરી તે વ્યર્થ હતી—મૃત વ્યક્તિને સારવાર આપવાની જેમ. તપસ્યા દ્વારા પ્રસન્ન કરવું દુષ્કર એવા જગદાત્મા પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કરીને પણ, જન્મ-મરણનો બંધ કાપી શકે એવા પ્રભુને મળ્યા છતાં, હું ભાગ્યહીન બની ફરી એ જ ભવબંધન જ માગી બેઠો।
Verse 35
वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥
મારી મૂર્ખતા અને પુણ્યક્ષયને કારણે, પ્રભુએ પોતાનું દાસ્ય આપવાનું કહ્યું છતાં મેં નામ, યશ અને સમૃદ્ધિ જ માગી. હું એ ગરીબ માણસ જેવો છું કે જે મહાન સમ્રાટને પ્રસન્ન કરીને પણ અજ્ઞાનથી ફક્ત છાલ ઉતારેલા તૂટેલા ચોખાના થોડા દાણા જ માગે।
Verse 36
मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवादृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयदृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—પ્રિય વિદુર! મુકુંદના પદકમળોના શુદ્ધ ભક્ત એવા તમારાં જેવા લોકો, તેમના ચરણમધુમાં આસક્ત રહી, પ્રભુના ચરણસેવામાં જ સંતોષ પામે છે. જીવનની કોઈ પણ સ્થિતિમાં તેઓ તૃપ્ત રહે છે; તેથી તેઓ ભગવાન પાસે ભૌતિક સમૃદ્ધિ માગતા નથી।
Verse 37
आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥
પુત્ર ધ્રુવ પાછો આવી રહ્યો છે એવી વાત સાંભળી, જાણે મૃત્યુ પછી ફરી જીવંત થયો હોય તેમ, રાજા ઉત્તાનપાદને વિશ્વાસ ન બેઠો. પોતાને અત્યંત અભાગી માની તેણે વિચાર્યું—મને આવું શુભ સૌભાગ્ય ક્યાંથી મળે?
Verse 38
श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥
દૂતના શબ્દો પર ભલે તેને વિશ્વાસ ન બેઠો, પરંતુ દેવર્ષિ નારદના વચન પર તેની પૂર્ણ શ્રદ્ધા હતી. આ શુભ સમાચારથી હર્ષાવેશમાં આવી, તેણે વાર્તાવાહકને અત્યંત પ્રસન્નતાથી બહુ મૂલ્યવાન હાર અર્પણ કર્યો।
Verse 39
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
પછી રાજા ઉત્તાનપાદ ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલા, સોનાની કારીગરીથી શોભિત રથ પર ચઢ્યા. સાથે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, કુળના વૃદ્ધજન, અધિકારીઓ, મંત્રીઓ અને નજીકના મિત્રો હતા. શંખ-દુન્દુભિના નાદ, વેણુના સ્વર અને વેદમંત્રોના મંગલઘોષ સાથે, પુત્રદર્શનની ઉત્કંઠાથી તેઓ તુરંત નગરમાંથી નીકળી પડ્યા।
Verse 40
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
પછી રાજા ઉત્તાનપાદ ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલા, સોનાની કારીગરીથી શોભિત રથ પર ચઢ્યા. સાથે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, કુળના વૃદ્ધજન, અધિકારીઓ, મંત્રીઓ અને નજીકના મિત્રો હતા. શંખ-દુન્દુભિના નાદ, વેણુના સ્વર અને વેદમંત્રોના મંગલઘોષ સાથે, પુત્રદર્શનની ઉત્કંઠાથી તેઓ તુરંત નગરમાંથી નીકળી પડ્યા।
Verse 41
सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥
રાજાની બંને રાણીઓ—સુનીતિ અને સુરુચિ—સોનાના આભૂષણોથી શોભિત થઈ, પાલકીમાં બેસીને, બીજા પુત્ર ઉત્તમ સાથે તે શોભાયાત્રામાં જોડાયા।
Verse 42
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ધ્રુવ મહારાજને નજીકના ઉપવન તરફ ઝડપથી આવતાં જોઈ રાજા ઉત્તાનપાદ તાત્કાલિક રથમાંથી ઉતરી પડ્યા. લાંબા સમયની આતુરતાથી પ્રેમવિહ્વળ થઈ તેઓ આગળ દોડી ગયા અને ભારે શ્વાસ લેતા બંને ભુજાઓથી પુત્રને આલિંગન આપ્યું. પરંતુ ધ્રુવ હવે પહેલાનો રહ્યો ન હતો; ભગવાન વિષ્વક્સેનના કમળચરણના સ્પર્શથી તેના સર્વ પાપબંધન નાશ પામ્યા અને તે સંપૂર્ણ પવિત્ર થયો હતો।
Verse 43
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ધ્રુવને જોઈ રાજા ઉત્તાનપાદ પ્રેમવિહ્વળ થઈ રથમાંથી ઉતરી તુરંત આગળ વધ્યા અને લાંબી આતુરતાથી ભારે શ્વાસ લેતા બંને ભુજાઓથી પુત્રને આલિંગન આપ્યું. પરંતુ ધ્રુવ હવે પહેલાનો ન રહ્યો; ભગવાન વિષ્વક્સેનના કમળચરણના સ્પર્શથી તેના સર્વ પાપબંધન નાશ પામ્યા અને તે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિથી સંપૂર્ણ પવિત્ર થયો હતો।
Verse 44
अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥
પછી ધ્રુવ મહારાજ સાથે પુનર્મિલનથી રાજા ઉત્તાનપાદની લાંબા સમયની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ. તેથી તેમણે વારંવાર ધ્રુવના મસ્તકને સૂંઘ્યું અને આંખોમાંથી વહેતા અત્યંત શીતળ આંસુઓની ધારથી પુત્રને સ્નાન કરાવ્યું।
Verse 45
अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥
પછી સજ્જનોમાં અગ્રણી ધ્રુવ મહારાજે સૌપ્રથમ પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને પિતાના આશીર્વાદોથી સન્મંત્રિત થયા. ત્યારબાદ પિતાએ સન્માન આપ્યા પછી તેમણે મસ્તક નમાવી પોતાની બંને માતાઓના ચરણોમાં પણ નમસ્કાર કર્યો।
Verse 46
सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥
ધ્રુવ મહારાજનો નિર્દોષ બાળક તેના ચરણોમાં નમી પડતાં જ, સુરુચિએ તરત તેને ઊભો કર્યો, બંને હાથોથી આલિંગન આપ્યું અને ભાવના-આંસુઓથી ગદગદ વાણીમાં આશીર્વાદ આપ્યો—“બેટા, દીર્ઘાયુ થા, જીવી રહે!”
Verse 47
यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥
મૈત્રી વગેરે ગુણોથી જેમના પર ભગવાન હરિ પ્રસન્ન થાય છે, તેમને સર્વ પ્રાણીઓ સ્વભાવથી જ નમન કરે છે; જેમ પાણી આપમેળે નીચાણ તરફ વહે છે।
Verse 48
उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥
ઉત્તમ અને ધ્રુવ—બંને ભાઈઓ—એકબીજાના પ્રેમથી વિહ્વળ થયા. આલિંગન કરતાં જ તેમના શરીરે રોમાંચ થયો અને તેઓ વારંવાર આંસુઓ વહાવા લાગ્યા।
Verse 49
सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥
ધ્રુવ મહારાજની સાચી માતા સુનીતિએ પોતાના પ્રાણોથી પણ પ્રિય પુત્રને બાહોમાં ભરી લીધો. તેના અંગસ્પર્શથી પરિતૃપ્ત થઈ તેણે સર્વ ભૌતિક શોક ભૂલી દીધો।
Verse 50
पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥
હે વિદુર, મહાવીરના માતા સુનીતિના સ્તનમાંથી દૂધ અને નેત્રમાંથી શુભ આંસુ વહ્યા. એ બંનેથી ધ્રુવ મહારાજનું સમગ્ર શરીર વારંવાર ભીંજાયું—આ મહામંગલ લક્ષણ હતું।
Verse 51
तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टया ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥
મહેલના લોકોએ રાણીની પ્રશંસા કરી: ‘રાણીજી, ધન્ય છો તમે! તમારો પુત્ર દુઃખહર છે. તે લાંબા સમયથી ગુમ હતો, હવે પાછો મળ્યો છે; લાગે છે કે તે લાંબા સમય સુધી તમારું રક્ષણ કરશે અને તમારા કષ્ટોનો અંત લાવશે.’
Verse 52
अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥
દેવી, તું નિશ્ચયે શરણાગતોની આર્તિ હરનાર ભગવાનની આરાધના કરી છે; જેમનું સતત ધ્યાન કરનાર ધીર પુરુષો દુર્જય મૃત્યુને પણ જીતી જન્મ-મરણથી પરે જાય છે—આ સિદ્ધિ અતિ દુર્લભ છે.
Verse 53
लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥
આ રીતે લોકોના પ્રેમભર્યા વખાણ વચ્ચે ધ્રુવ પોતાના ભાઈ સાથે હતો. રાજા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ બંનેને હાથીણીની પીઠ પર બેસાડી, સર્વના સ્તુતિગાન વચ્ચે રાજધાનીમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 54
तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥
નગરમાં ઠેરઠેર ઝગમગતા મકર-આકારના તોરણો ગોઠવાયેલા હતા; ગૂચ્છોવાળા કેળાના સ્તંભો અને પાંદડા-ડાળીઓવાળા સોપારીના વૃક્ષો પણ અહીં-ત્યાં શોભતા હતા.
Verse 55
चूतपल्लववास:स्रङ्मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥
દરેક દ્વારે પાણીથી ભરેલા કુંભ અને પ્રજ્વલિત દીવા મૂકેલા હતા; વિવિધ રંગના વસ્ત્રો, ફૂલમાળા, મોતીની હારમાળા અને લટકતા કેરીના પાંદડાથી દ્વારો શોભિત હતા.
Verse 56
प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥
રાજધાનીમાં પ્રાકાર, ગોપુર અને મહેલો અત્યંત સુંદર હતા; આ પ્રસંગે તે સર્વત્ર સોનાના આભૂષણોથી અલંકૃત કરાયા. મહેલોના શિખરો અને શહેર ઉપર મંડરાતા દિવ્ય વિમાનોના શિખરો પણ ઝગમગતા હતા.
Verse 57
मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥
નગરના ચૌક, ગલીઓ, રસ્તાઓ અને ચોરાસીઓના ઊંચા બેસવાના મંચો સારી રીતે સાફ કરી ચંદનમિશ્રિત જળથી છાંટવામાં આવ્યા; લાજા, અક્ષત, પુષ્પ-ફળ, તંડુલ અને અનેક મંગલ બલિઓ સર્વત્ર છાંટાયા।
Verse 58
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
માર્ગમાં ધ્રુવ મહારાજ દેખાતાં જ આસપાસની ગૃહિણીઓ સ્થળે સ્થળે માતૃત્વસ્નેહથી એકત્ર થઈ, આશીર્વાદ આપતાં સફેદ રાઈ, જવ, દહીં, પાણી, દુર્વા, ફળ અને ફૂલો છાંટવા લાગી. તેમની મધુર ગીતો સાંભળતાં ધ્રુવ પિતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 59
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
માર્ગમાં ધ્રુવ મહારાજ દેખાતાં જ આસપાસની ગૃહિણીઓ સ્થળે સ્થળે માતૃત્વસ્નેહથી એકત્ર થઈ, આશીર્વાદ આપતાં સફેદ રાઈ, જવ, દહીં, પાણી, દુર્વા, ફળ અને ફૂલો છાંટવા લાગી. તેમની મધુર ગીતો સાંભળતાં ધ્રુવ પિતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 60
महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥
ત્યારબાદ ધ્રુવ મહારાજ અતિ મૂલ્યવાન રત્નસમૂહોથી શોભિત તે ઉત્તમ મહેલમાં રહેવા લાગ્યા. સ્નેહી પિતાએ તેમની વિશેષ સંભાળ લીધી, અને તેઓ ત્યાં દેવલોકના દેવતાઓ જેમ પોતાના પ્રાસાદોમાં રહે છે તેમ નિવાસ કરતા રહ્યા।
Verse 61
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥
તે મહેલમાં શય્યાઓ દૂધના ફેન જેવી ધવળ અને અત્યંત નરમ હતી. પલંગો હાથીદાંતના હતા અને સોનાના અલંકારોથી શોભિત હતા; તેમજ ખુરશીઓ, પાટલા અને અન્ય ઉપસ્કરો બધાં સોનાના અને અતિ મૂલ્યવાન હતા।
Verse 62
यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥
જ્યાં સ્ફટિક અને મહામરકતની દીવાલો પર અમૂલ્ય રત્નોની કોતરણી હતી, અને હાથમાં મણિદીપ ધરાવતી સુન્દરીઓની પ્રતિમાઓ ઝગમગતી હતી—એવો રાજમહેલ અતિ શોભિત હતો।
Verse 63
उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥
રાજનિવાસની આસપાસ રમ્ય ઉદ્યાનો હતાં, જેમાં સ્વર્ગલોકથી લાવવામાં આવેલા વિચિત્ર અમર વૃક્ષો શોભતા; તેમાં કૂજન કરતા પક્ષીઓના જોડાં અને મધમાં મત્ત ભમરાઓ મધુર ગાન કરતા હતા।
Verse 64
वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥
ત્યાં વૈદૂર્યમણિના સોપાનવાળા તળાવો હતાં; તે પદ્મ, ઉત્પલ અને કુમુદથી ભરપૂર હતાં, અને તેમાં હંસ, કારંડવ, ચક્રવાક, સારસ વગેરે શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ વિહાર કરતાં દેખાતા।
Verse 65
उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥
રાજર્ષિ ઉત્તાનપાદે પુત્ર ધ્રુવ મહારાજના ગૌરવમય કાર્યો સાંભળી અને તેમનો અદ્ભુત પ્રભાવ જાતે જોઈ પરમ વિસ્મય તથા હૃદયમાં મહાન સંતોષ અનુભવ્યો।
Verse 66
वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥
રાજા ઉત્તાનપાદે જોયું કે ધ્રુવ મહારાજ રાજ્યભાર સંભાળવા યોગ્ય પરિપક્વ થયા છે, મંત્રીઓ પણ સંમત છે અને પ્રજા પણ તેમના પ્રત્યે અનુરક્ત છે; તેથી તેમણે ધ્રુવને આ ભૂમિના અધિપતિ તરીકે ગાદી પર બેસાડ્યા।
Verse 67
आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥
પોતાની વધતી વયને વિચાર કરીને અને આત્મકલ્યાણનું મનન કરીને, રાજા ઉત્તાનપાદ વૈરાગ્યથી સંસારથી વિમુખ થઈ વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો।
Frequently Asked Questions
The conchshell touch signifies divine empowerment (anugraha) whereby the Lord removes incapacity and grants siddhi of expression aligned with siddhānta. Dhruva, though a child, becomes able to offer conclusive prayers because the Lord, as antaryāmī (indwelling Supersoul), activates his speech and reveals Vedic conclusion—illustrating that bhakti is not dependent on age or scholarship but on mercy.
Dhruva’s dissatisfaction is the symptom of purification: upon seeing the Supreme Lord, he recognizes the smallness of his earlier motive (revenge and prestige) compared to the Lord’s gift—service and liberation from saṁsāra. His remorse reflects the bhakta’s dawning vairāgya: material boons, even extraordinary ones like Dhruva-loka, appear insignificant beside unalloyed devotion and the Lord’s personal service.
Dhruva explicitly ranks the bliss of hearing and meditating on the Lord’s lotus feet above brahmānanda (impersonal absorption) and far above svarga, which ends under kāla (time). The teaching is that devotional bliss is unlimited because it is relationship-based (sevā and prema) with Bhagavān, whereas impersonal and heavenly attainments remain finite or reversible.
The chapter states that luminaries and star systems, including those associated with great sages (e.g., Dharma, Agni, Kaśyapa, Śukra), circumambulate the polestar, keeping it to their right. This depicts Dhruva-loka as a stable cosmic pivot and also symbolizes the devotee’s fixedness: Dhruva becomes a cosmic reference point due to steadfast devotion.