Adhyaya 30
The Pracetās Meet Lord Viṣṇu—Benedictions, Pure Prayer, and the Birth of Dakṣa
વિદુરે મૈત્રેયને પૂછ્યું—શિવના સ્તોત્રનો જપ કરીને અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરીને પ્રચેતાઓને શું પ્રાપ્ત થયું? મૈત્રેય કહે છે—તેઓ સમુદ્રમાં દસ હજાર વર્ષ તપ કર્યા અને ગરુડ પર આરુઢ, અષ્ટભુજ, તેજોમય ભગવાન વિષ્ણુના દર્શન થયા. પરસ્પર મિત્રતા અને એકાગ્ર ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ હરિએ યશ, અદભુત પુત્રનો ભાવિ જન્મ, તથા લોક-સ્વર્ગના ભોગસુખના વર આપ્યા; અને અંતે શુદ્ધ ભક્તિથી પરિશુદ્ધ થઈ ભગવદ્ધામે પરત ફરવું નિશ્ચિત છે એમ જણાવ્યું. પ્રચેતાઓએ ધન ન માગ્યું; પ્રભુની તૃપ્તિ, જન્મોજન્મ ભક્તસંગ, સંકીર્તનની મહિમા અને સાધુસંગનું અતુલ્ય મૂલ્ય સ્તુતિમાં પ્રાર્થ્યું. ભગવાન અંતર્ધાન થયા પછી તેઓ બહાર આવ્યા તો પૃથ્વી વૃક્ષોથી છવાયેલી હતી; ક્રોધે તેમણે મુખમાંથી નીકળતા અગ્નિ-વાયુથી વૃક્ષો દહન કર્યા. બ્રહ્માએ શાંત કર્યા; બાકી રહેલા વૃક્ષોએ મારિષા અર્પી, પ્રચેતાઓએ તેને વિવાહ કરી. મારિષાથી દક્ષ (શિવાપરાધથી પુનર્જન્મ) જન્મ્યો અને પ્રજાવૃદ્ધિનું કાર્ય ફરી શરૂ કર્યું—આગામી કથામાં સંતાન, યજ્ઞશક્તિ અને તેની શુદ્ધિનો પ્રવાહ આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुता: प्राचीनबर्हिष: । ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापु: प्रतोष्य काम् ॥ १ ॥
વિદુરે પૂછ્યું—હે બ્રાહ્મણ! તમે પહેલાં પ્રાચીનબર્હિષના પુત્રો વિશે કહ્યું કે તેમણે રુદ્રગીત ગાઈ શ્રીહરિને પ્રસન્ન કર્યો. તેથી તેમણે કઈ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી?
Verse 2
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिन: । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापु: परं नूनमथ प्रचेतस: ॥ २ ॥
હે બાર્હસ્પત્ય! પ્રચેતાઓએ કૈવલ્યનાથ પરમેશ્વરના અતિપ્રિય પારશ્વવર્તી ગિરિશ દેવ શિવને યદૃચ્છાએ મળીને ઇહલોકમાં કે પરલોકમાં શું મેળવ્યું? નિશ્ચયે તેઓ પરમ ધામ ગયા, પરંતુ તે સિવાય શું?
Verse 3
मैत्रेय उवाच प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण: । जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—પિતાની આજ્ઞા પાલન કરવા પ્રચેતાઓએ સમુદ્રજળમાં કઠોર તપ કર્યું. શિવે આપેલા મંત્રોના જપ-યજ્ઞ દ્વારા તેમણે પુરંજન શ્રીવિષ્ણુ પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા.
Verse 4
दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातन: । तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४ ॥
દસ હજાર વર્ષોની કઠોર તપસ્યા પૂર્ણ થતાં સનાતન પુરુષોત્તમ પરમેશ્વર તેમને અતિ શાંત અને મનોહર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા અને પોતાની દિવ્ય કાંતિથી તેમના શ્રમ-ક્લેશને શમાવ્યો.
Verse 5
सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुद: । पीतवासा मणिग्रीव: कुर्वन्वितिमिरा दिश: ॥ ५ ॥
ગરુડના ખભા પર આરૂઢ ભગવાન્ મેરુશિખર પર સ્થિત વાદળ સમા શોભતા હતા. પીતાંબર ધારણ કરીને, કંઠે કૌસ્તુભ-મણિથી અલંકૃત, તેમની દિવ્ય કાંતિએ સર્વ દિશાનો અંધકાર દૂર કર્યો.
Verse 6
काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीट: । अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभि: सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्ति: ॥ ६ ॥
ભગવાનનું મુખ અતિ સુંદર હતું; સુવર્ણાભૂષણો અને તેજસ્વી કિરીટથી તે ઝળહળતું હતું. તેમની અષ્ટભુજાઓમાં વિવિધ આયુધો શોભતા હતા, અને દેવો, મહર્ષિઓ તથા ઇન્દ્રાદિ સેવાભાવે તેમને ઘેરીને સેવા કરતા હતા. ગરુડ પાંખો ફફડાવી વૈદિક સ્તુતિઓથી પ્રભુની કીર્તિ ગાતો કિન્નરલોકવાસી સમાન દેખાતો હતો.
Verse 7
पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाद्य: । बर्हिष्मत: पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोक: ॥ ७ ॥
ભગવાનના ગળામાં ઘૂંટણ સુધી પહોંચતી વનમાળા લટકતી હતી; એ જ માળા તેમની સ્થૂલ અને દીર્ઘ અષ્ટભુજાઓ પર શોભી લક્ષ્મીદેવીની શોભાને પણ સ્પર્ધા આપતી હતી. કરુણાભરી નજર અને મેઘગર્જના જેવી વાણીથી તેમણે પ્રાચીનબર્હિષત રાજાના શરણાગત પુત્રોને સંબોધ્યા.
Verse 8
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दना: । सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ॥ ८ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે રાજપુત્રો, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે સૌ પરસ્પર સૌહાર્દથી એક જ ધર્મમાં—ભક્તિસેવામાં—લગેલા છો; તમારા આ મિત્રભાવથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. તેથી મારી પાસે એક વર માગો.
Verse 9
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नर: । तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९ ॥
જે મનુષ્ય દરરોજ સાંજના સંધ્યા સમયે તમારું સ્મરણ કરશે, તેને ભાઈઓ પ્રત્યે આત્મીય સમતા અને સર્વ જીવો પ્રત્યે સૌહાર્દ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 10
ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: । स्तुवन्त्यहं कामवरान्दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १० ॥
જે લોકો રુદ્રદેવે રચેલી સ્તુતિથી પ્રાતઃ અને સાયં એકાગ્ર થઈ મારી સ્તુતિ કરશે, તેમને હું ઇચ્છિત વરદાન અને ઉત્તમ, શોભન પ્રજ્ઞા આપિશ।
Verse 11
यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विता: । अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ११ ॥
તમે આનંદપૂર્વક પિતાની આજ્ઞા હૃદયમાં સ્વીકારી નિષ્ઠાથી પાલન કર્યું છે; તેથી તમારી મનોહર કીર્તિ સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 12
भविता विश्रुत: पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणै: । य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२ ॥
તમને એક પ્રસિદ્ધ પુત્ર થશે, જે ગુણોમાં બ્રહ્માજીથી કદી ઓછો નહીં હોય; તે પોતાના આત્મવીર્યથી ત્રિલોકીને ભરશે અને તેની સંતતિ ત્રણેય લોકોમાં વ્યાપશે।
Verse 13
कण्डो: प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना । तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दना: ॥ १३ ॥
કંડુ ઋષિ સાથે અપ્સરા પ્રમ્લોચાના સંયોગથી જન્મેલી કમલલોચના કન્યાને પ્રમ્લોચાએ વનના વૃક્ષોની સંભાળમાં મૂકી સ્વર્ગલોક પરત ગઈ. હે રાજપુત્રો, તે ત્યજાયેલી બાળિકાને વૃક્ષોએ જ સ્વીકારી લીધી।
Verse 14
क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोम: पीयूषवर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वित: ॥ १४ ॥
વૃક્ષોની સંભાળમાં છોડી દેવાયેલી બાળકી ભૂખથી રડવા લાગી. ત્યારે વનરાજ ચંદ્રદેવે દયાથી અમૃત વરસાવતી પોતાની આંગળી તેના મોઢામાં મૂકી; ચંદ્રરાજની કૃપાથી તે પોષાઈ।
Verse 15
प्रजाविसर्ग आदिष्टा: पित्रा मामनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम् ॥ १५ ॥
તમે મારી આજ્ઞાનું પાલન કરો છો અને પિતાએ તમને પ્રજાસૃષ્ટિનો આદેશ આપ્યો છે; તેથી તે ગુણવતી, સુંદર કન્યાને વિલંબ વિના વિવાહ કરો અને તેના દ્વારા સંતાન ઉત્પન્ન કરો।
Verse 16
अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां व: सुमध्यमा । अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया ॥ १६ ॥
તમે બધા ભાઈઓ એક જ સ્વભાવના છો—મારા ભક્ત અને પિતાની આજ્ઞા પાળનાર. તેવી જ રીતે તે સુમધ્યમા કન્યા પણ એ જ પ્રકારની છે અને તેણે પોતાની આશા તમને સૌને અર્પી છે; તેથી પ્રાચીનબર્હિષતના પુત્રો તમે અને તે કન્યા એક જ ધર્મસિદ્ધાંત પર સમપદે સ્થિત છો.
Verse 17
दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजस: । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥
હે રાજકુમારો! મારી કૃપાથી તમે ભૂલોક તથા સ્વર્ગલોકની સર્વ ભોગસુવિધાઓ નિર્વિઘ્ને, પૂર્ણ તેજ સાથે, દસ લાખ દિવ્ય વર્ષો સુધી ભોગવશો.
Verse 18
अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशया: । उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादत: ॥ १८ ॥
ત્યારબાદ તમે મારી પ્રત્યે અવિચ્છિન્ન ભક્તિ વિકસાવશો અને સર્વ ભૌતિક કલુષથી મુક્ત થશો. ત્યારે સ્વર્ગ તથા નરક—બન્નેના ભોગોથી સંપૂર્ણ વિરક્ત થઈ તમે મારા ધામને પ્રાપ્ત કરશો.
Verse 19
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता: ॥ १९ ॥
જે પુરુષો ભક્તિસેવામાં શુભ કર્મોમાં લાગેલા હોય અને સદા ભગવાનની વાર્તાઓમાં સમય વિતાવે, તેઓ ગૃહસ્થ જીવનમાં હોવા છતાં ઘર તેમને બંધનરૂપ ગણાતું નથી.
Verse 20
नव्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभि: । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गता: ॥ २० ॥
ભક્તિસેવાના કાર્યોમાં સદા લાગેલા ભક્તોને હૃદયમાં બધું જ નિત્ય નવીન લાગે છે, કારણ કે હૃદયસ્થ સર્વજ્ઞ પરમાત્મા તેને નવીન બનાવે છે. બ્રહ્મવાદીઓ અનુસાર આ જ બ્રહ્મ-સ્થિતિ છે; આ મુક્ત અવસ્થામાં ન મોહ રહે, ન શોક, ન નિરર્થક હર્ષ।
Verse 21
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलय: प्रचेतस: । तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—જનાર્દન ભગવાને આમ કહ્યા પછી પ્રચેતસોએ અંજલિ બાંધી પુરુષાર્થના દાતા, પરમ સુહૃદ એવા પ્રભુની ગદગદ વાણીથી સ્તુતિ શરૂ કરી. પ્રભુના સాక్షાત્ દર્શનથી તેમના તમો-રજો-મલ નાશ પામ્યા।
Verse 22
प्रचेतस ऊचुः । नमो नमः क्लेशविनाशनाय । निरूपितोदारगुणाह्वयाय । मनोवचोवेगपुरोजवाय । सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः ॥ २२ ॥
પ્રચેતસોએ કહ્યું—હે પ્રભુ! સર્વ ક્લેશ વિનાશક, તમને વારંવાર નમસ્કાર. તમારા ઉદાર દિવ્ય ગુણો અને પવિત્ર નામ સર્વમંગલ છે—આ નિશ્ચિત છે. તમે મન અને વાણીના વેગથી પણ આગળ છો; ઇન્દ્રિયોના માર્ગે અગોચર છો. તેથી તમને પુનઃપુનઃ પ્રણામ।
Verse 23
शुद्धाय शान्ताय नम: स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय । नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥
હે શુદ્ધ, હે શાંત પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. જેનું મન તમારી નિષ્ઠામાં સ્થિર થાય છે, તેને ભોગ્ય દ્વૈતજગત પણ નિરર્થક લાગે છે. જગતની સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય માટે તમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવરૂપે માયાગુણનો વિગ્રહ ધારણ કરો છો—તમને નમસ્કાર।
Verse 24
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥
વિશુદ્ધ સત્ત્વરૂપ હરિ અને હરિમેધસ પ્રભુને નમસ્કાર. સર્વત્ર નિવાસ કરનાર વાસુદેવને, વસુદેવ-નંદન કૃષ્ણને, અને સર્વ સાત્વત ભક્તોની વૃદ્ધિ કરનાર પ્રભવને અમે પ્રણામ કરીએ છીએ।
Verse 25
नम: कमलनाभाय नम: कमलमालिने । नम: कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५ ॥
કમલનાભ પ્રભુને નમસ્કાર, કમલમાળા ધારણ કરનારને નમસ્કાર. કમલપાદ ધરનારને નમસ્કાર, હે કમલેક્ષણ, તમને નમસ્કાર।
Verse 26
नम: कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे । सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६ ॥
હે પ્રભુ! તમારું વસ્ત્ર કમળના કેસર જેવું પીળાશભર્યું છે, પણ ભૌતિક નથી. તમે સર્વના હૃદયમાં વસીને સર્વ કર્મોના સાક્ષી છો; અમે વારંવાર નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 27
रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् । आविष्कृतं न: क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम् ॥ २७ ॥
હે ભગવાન! તમારું આ સ્વરૂપ સર્વ ક્લેશોનો સંપૂર્ણ ક્ષય કરનાર છે. અમારે જેવા ક્લિષ્ટ જીવો માટે તમે તેને પ્રગટ કર્યું—આ તમારી નિર્હેતુક કૃપાનો પુરાવો છે; તો ભક્તો પર તમારી અનુકૂળતા વિશે શું કહીએ!
Verse 28
एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलै: । यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन ॥ २८ ॥
હે પ્રભુ, અશુભનાશક! દીનો પર વત્સલ એવા મહાત્માઓ એટલું જ ભાવવે છે કે સમય સમયે તમારા અર્ચા-વિગ્રહ-વિસ્તાર દ્વારા તમારું સ્મરણ થાય. અમને તમારા નિત્ય દાસ માનો।
Verse 29
येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीहताम् । अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिष: ॥ २९ ॥
અમે તુચ્છ હોઈએ તોય, પ્રભુ સ્વાભાવિક કરુણાથી ભક્તને સ્મરે ત્યારે જ નવોદિત ભક્તની ઇચ્છાઓ શાંત થઈ પૂર્ણ થાય છે. પ્રભુ દરેકના હૃદયમાં અંતર્હિત છે; તો અમારી આશાઓ તેમને કેમ ન ખબર પડે?
Verse 30
असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगत: पते । प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गति: ॥ ३० ॥
હે જગતના પતિ! ભક્તિ-વિજ્ઞાનના સાચા ગુરુ તમે જ છો. અમારો ઇચ્છિત વર એટલો જ કે તમે અમારાથી પ્રસન્ન થાઓ, કારણ કે તમે જ અપવર્ગના ગુરુ અને પરમ ગતિ છો. તમારી પૂર્ણ તૃપ્તિ સિવાય અમને બીજું કંઈ નથી જોઈએ।
Verse 31
वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परत: परात् । न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३१ ॥
હે નાથ! અમે તમારો આશીર્વાદરૂપ વર જ માગીએ છીએ, કારણ કે તમે પરાત્પર પરમ છો. તમારી વિભૂતિઓનો અંત નથી; તેથી તમે ‘અનંત’ તરીકે ગવાય છો.
Verse 32
पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि ॥ ३२ ॥
હે પ્રભુ! પારિજાત વૃક્ષ સહેલાઈથી મળ્યા પછી ભમરો બીજે ક્યાંય નથી જતો. તેમ જ તમારા કમળચરણોના આશ્રયે આવીને અમે વધુ કયો વર માગીએ?
Verse 33
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्ग: स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३ ॥
હે પ્રભુ! જ્યાં સુધી તમારી માયાના સ્પર્શથી કર્મબંધન કારણે અમે આ જગતમાં દેહે દેહે અને લોકે લોકે ભટકતા રહીએ, ત્યાં સુધી જન્મે જન્મે તમારી લીલાઓની ચર્ચા કરનારા ભક્તોનો સંગ અમને મળતો રહે—એવો વર માંગીએ છીએ.
Verse 34
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ३४ ॥
શુદ્ધ ભક્તનો ક્ષણમાત્ર સંગ પણ સ્વર્ગલોક પ્રાપ્તિ કે બ્રહ્મજ્યોતિમાં લીન થઈ અપુનર્ભવ મુક્તિ સાથે સરખાવી શકાય નહીં. મરણધર્મા જીવો માટે ભક્તસંગ જ પરમ વરદાન છે.
Verse 35
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया: प्रशमो यत: । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥ ३५ ॥
જ્યાં ભગવાનની શુદ્ધ અને સ્તુત્ય કથાઓ ગવાય છે, ત્યાં તૃષ્ણા શમાય છે. ત્યાં સર્વ ભૂતો પ્રત્યે વૈર રહેતું નથી અને કોઈને પણ ઉદ્વેગ, ચિંતા કે ભય રહેતો નથી.
Verse 36
यत्र नारायण: साक्षाद्भगवान्न्यासिनां गति: । संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गै: पुन: पुन: ॥ ३६ ॥
જ્યાં મુક્તસંગ ભક્તો સત્કથામાં વારંવાર ભગવાન નારાયણનું નામ-ગુણગાન કરે છે, ત્યાં સాక్షાત્ નારાયણ વિરાજે છે; તે જ સંન્યાસીઓની પરમ ગતિ છે।
Verse 37
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागम: ॥ ३७ ॥
હે પ્રભુ! તમારા પારષદ ભક્તો તીર્થસ્થાનોને પણ પવિત્ર કરવા ઇચ્છાથી સર્વત્ર વિહરે છે. સંસારથી ભયભીત જનને તમારા ભક્તોનો સમાગમ શું પ્રિય ન લાગે?
Verse 38
वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्यु: क्षणसङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गता: स्म ॥ ३८ ॥
હે ભગવન! તમારા અતિ પ્રિય સખા શંભુ (શિવ) સાથે ક્ષણમાત્ર સંગથી અમે તમને પ્રાપ્ત થયા. તમે અસાધ્ય સંસાર-રોગના પરમ વૈદ્ય છો; અમે તમારા ચરણકમળનો આશ્રય લીધો છે।
Verse 39
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
હે પ્રભુ! અમે વેદાધ્યયન કર્યું, ગુરુઓને પ્રસન્ન કર્યા, બ્રાહ્મણો અને વૃદ્ધ મહાત્માઓની સેવા કરી; આર્યો, મિત્ર, ભાઈઓ તથા સર્વ જીવો પ્રત્યે અસૂયા રાખી નથી. પુરુષોત્તમ! આ બધું અમે માત્ર તમારી તૃપ્તિ માટે અર્પણ કરીએ છીએ।
Verse 40
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
હે ઈશ! અમે જળમાં દીર્ઘકાળ નિરાહાર રહી કઠોર તપ કર્યું, કાળમદ અને મોહથી રહિત થઈ. પુરુષોત્તમ! આ બધું તમારી તૃપ્તિ માટે જ અર્પણ કરીએ છીએ; અમને બીજું કશું નથી જોઈએ।
Verse 41
मनु: स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा: । अदृष्टपारा अपि यन्महिम्न: स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीम: ॥ ४१ ॥
હે પ્રભુ! મનુ, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા, ભગવાન શિવ તથા તપ અને જ્ઞાનથી શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત મહાન યોગીઓ પણ તમારી મહિમા અને શક્તિઓનો પૂર્ણ અંત જાણી શકતા નથી. છતાં તેઓ પોતાની ક્ષમતા મુજબ સ્તુતિ કરે છે; એ જ રીતે અમે પણ અમારી શક્તિ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ।
Verse 42
नम: समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ ४२ ॥
હે ભગવન! તમે સમદૃષ્ટિ, સર્વથા શુદ્ધ, પરમ પુરુષ છો. સર્વત્ર વ્યાપ્ત હોવાથી તમે વાસુદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ; તમે સત્ત્વસ્વરૂપ અને ભૌતિક કલુષથી પરે છો. તમને અમારી સશ્રદ્ધ નમસ્કાર।
Verse 43
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिरभिष्टुतो हरि: प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सल: । अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्य: ॥ ४३ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા: હે વિદુર! પ્રચેતાઓએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં શરણાગતોના રક્ષક, ભક્તવત્સલ હરિ પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“તથાસ્તુ, તમારી પ્રાર્થના પૂર્ણ થાઓ.” એમ કહી અજય પરાક્રમી ભગવાન પોતાના ધામે ગયા. પ્રચેતાઓની આંખો હજી તૃપ્ત ન હતી, તેથી તેઓ વિયોગ ઇચ્છતા ન હતા।
Verse 44
अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वत: । वीक्ष्याकुप्यन्द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितै: ॥ ४४ ॥
ત્યારબાદ પ્રચેતાઓ સમુદ્રના જળમાંથી બહાર આવ્યા. તેમણે જોયું કે ધરતી પર વૃક્ષો અત્યંત ઊંચા થઈ એવા ફેલાઈ ગયા છે જાણે સ્વર્ગલોકનો માર્ગ રોકવા ઊભા હોય. સમગ્ર ભૂમિ વૃક્ષોથી ઢંકાઈ ગઈ હતી; આ જોઈ પ્રચેતાઓ ક્રોધિત થયા।
Verse 45
ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥ ४५ ॥
હે રાજન! પ્રલયકાળે રુદ્ર જેમ ક્રોધથી મુખમાંથી અગ્નિ અને વાયુ છોડે છે, તેમ પ્રચેતાઓ પણ રોષે ભરાઈ મુખમાંથી અગ્નિ‑વાયુ છોડવા લાગ્યા, ધરતીને સંપૂર્ણ રીતે વૃક્ષ‑લતાવિહિન કરવા માટે।
Verse 46
भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान्वीक्ष्य पितामह: । आगत: शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयै: ॥ ४६ ॥
પૃથ્વી પરનાં વૃક્ષો ભસ્મ બની રહ્યાં છે એમ જોઈ પિતામહ બ્રહ્મા તરત આવ્યા અને બર્હિષ્માન રાજાના પુત્રોને યુક્તિભર્યા વચનોથી શાંત કર્યા।
Verse 47
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टा: स्वयम्भुवा ॥ ४७ ॥
ત્યાં બાકી રહેલા વૃક્ષો પ્રચેતાઓથી ભયભીત થઈ, સ્વયંભૂ બ્રહ્માના ઉપદેશ મુજબ તરત જ પોતાની પુત્રીને અર્પણ કરી દીધી।
Verse 48
ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज: ॥ ४८ ॥
બ્રહ્માના આદેશ મુજબ પ્રચેતાઓએ મારિષાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી. તેની ગર્ભમાંથી બ્રહ્મપુત્ર દક્ષ જન્મ્યો; મહાદેવ શિવનો અવમાન કરવાના કારણે તેને મારિષાના ગર્ભમાંથી જન્મ લેવો પડ્યો અને તેણે બે વાર દેહ ત્યાગ્યો।
Verse 49
चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । य: ससर्ज प्रजा इष्टा: स दक्षो दैवचोदित: ॥ ४९ ॥
ચાક્ષુષ મન્વંતર આવ્યા સમયે, પૂર્વસર્ગમાં કાળપ્રવાહે દેહ નષ્ટ થયો હોવા છતાં, એ જ દક્ષ દૈવી પ્રેરણાથી ઇચ્છિત પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરતો રહ્યો।
Verse 50
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
જન્મતાં જ દક્ષે પોતાની દેહકાંતિના અતિશય તેજથી અન્ય સૌના તેજને ઢાંકી દીધું. કર્મોમાં અત્યંત નિપુણ હોવાથી તેનું નામ ‘દક્ષ’ પડ્યું, અર્થાત્ ‘અતિ કુશળ’।
Verse 51
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
જન્મતાં જ દક્ષે પોતાના દેહકાંતિના અતિશય તેજથી સૌના તેજને ઢાંકી દીધું. કર્મોમાં અતિ નિપુણ હોવાથી તેને ‘દક્ષ’ નામ મળ્યું. તેથી બ્રહ્મદેવે તેને પ્રજાસર્જન અને રક્ષણના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો; અને સમય જતાં દક્ષે અન્ય પ્રજાપતિઓને પણ એ જ કાર્યમાં જોડ્યા।
Frequently Asked Questions
Their unity shows purified consciousness: no envy, one purpose, and cooperative devotional service. In Bhāgavata theology, such non-envious harmony is a sign of sattva refined by bhakti; it is especially pleasing to the Lord because it mirrors the spiritual world’s relational fabric, where devotion is expressed through loving cooperation rather than competition.
The Lord frames their enjoyment as non-obstructive because it is granted under His shelter and followed by the rise of unadulterated bhakti. The chapter explicitly states the bhakti principle: one who offers the results of action to Bhagavān is not bound even while living in family life. Thus, enjoyment does not become bondage when detached and dedicated to the Supreme.
It expresses mature bhakti: they value the means that continually awakens love of God—association and hari-kathā—above heaven, mystic success, or even impersonal liberation. The chapter asserts that even a moment with a pure devotee surpasses heavenly promotion and Brahman merging, because sādhu-saṅga directly plants and nourishes devotion.
Māriṣā is the daughter connected to Pramlocā and Kaṇḍu, cared for by the trees and nourished by the Moon’s nectar. Her marriage to the Pracetās fulfills the cosmic order to generate progeny while keeping their shared unity intact; it also becomes the instrument for Dakṣa’s rebirth, linking this chapter to the broader Dakṣa–Śiva narrative tensions in the Purāṇa.
Dakṣa’s rebirth is attributed to disobedience and disrespect toward Śiva (Mahādeva), showing that even powerful administrators are accountable to dharma and Vaiṣṇava principles. The narrative uses Dakṣa to illustrate how pride in ritual power can lead to downfall, and how cosmic administration (visarga/prajā-sarga) must remain aligned with devotion and respect for the Lord’s devotees.