Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
મૈત્રેય કહે છે કે રાજા પૃથુએ સરસ્વતીના કિનારે બ્રહ્માવર્તમાં અનેક અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા. યજ્ઞમાં ભગવાન વિષ્ણુ દેવો, ઋષિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો તથા નંદ-સુનંદ વગેરે સાથે પધાર્યા; યજ્ઞના પ્રભાવથી નદીઓ, વૃક્ષો, ગાયો, સમુદ્રો અને પર્વતો સમૃદ્ધિ વરસાવવા લાગ્યા—અધોક્ષજની પ્રસન્નતા અને ધર્મસંગતિનું ચિહ્ન. પૃથુની વધતી કીર્તિ અને પુણ્યથી ઈર્ષ્યા પામી ઇન્દ્રે વારંવાર યજ્ઞાશ્વ ચોરી લીધો અને વિવિધ ‘સન્યાસી’ વેશ ધારણ કરીને કપટ વૈરાગ્યના રૂપો પ્રચલિત કર્યા, જે આગળ સમાજને ભ્રમિત કરે છે. પૃથુનો પુત્ર ઇન્દ્રનો પીછો કરે છે, પરંતુ ધાર્મિક વેશ જોઈ તેને મારવામાં સંકોચે છે; પરાક્રમથી તેને ‘વિજિતાશ્વ’ નામે સન્માન મળે છે. પૃથુ પોતે દંડ આપવા તૈયાર થાય ત્યારે યાજકો મંત્રોથી ઇન્દ્રનો નાશ કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ બ્રહ્મા આવી હિંસા રોકે છે અને કહે છે કે વિવાદ વધશે તો અધર્મમત વધશે. બ્રહ્મા પૃથુને 99 યજ્ઞે વિરામ રાખી સ્પર્ધા છોડીને મોક્ષપ્રધાન ધર્મ અપનાવવાની સલાહ આપે છે. પૃથુ સ્વીકારી ઇન્દ્ર સાથે સંધિ કરે છે, યજ્ઞ પૂર્ણ કરી સ્નાન કરે છે, બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે અને સર્વત્ર આશીર્વાદ પામે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર! ત્યારબાદ રાજા વૈન્ય પૃથુએ બ્રહ્માવર્તમાં, મનુના ક્ષેત્રમાં, જ્યાં સરસ્વતી નદી પૂર્વ તરફ વહે છે, ત્યાં સો અશ્વમેધ યજ્ઞો માટે દીક્ષા લીધી।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
આ જોઈ સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રે વિચાર્યું કે રાજા પૃથુ કર્મફળના વૈભવમાં તેને પણ વટાવી જશે; તેથી પૃથુના મહા યજ્ઞમહોત્સવને તે સહન કરી શક્યો નહિ।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
યજ્ઞોના સ્વામી સాక్షાત્ ભગવાન હરિ—જે સર્વાત્મા, સર્વલોકગુરુ અને પ્રભુ છે—રાજા પૃથુના યજ્ઞોમાં સ્વયં પ્રગટ થઈને હાજર રહ્યા।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ભગવાન વિષ્ણુ યજ્ઞમંડપમાં પ્રગટ થયા ત્યારે બ્રહ્મા, શિવ અને સર્વ લોકપાલો પોતાના અનુચરો સાથે તેમની સાથે આવ્યા; ગંધર્વો, મહર્ષિઓ અને અપ્સરાગણોએ તેમનું સ્તવન ગાયું।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
તેમની સાથે સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, દિતિ-વંશજ, દાનવો, ગુહ્યકાદિ પણ હતા; તેમજ હરિના શ્રેષ્ઠ પારષદ—સુનંદ અને નંદ વગેરે—પણ સાથે આવ્યા।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
કપિલ, નારદ, દત્તાત્રેય તથા સનકાદિ યોગેશ્વરો, અને ભગવાનની સેવામાં સદા ઉત્સુક એવા મહાભાગવત ભક્તો—આ બધા તેમની સાથે તે મહા યજ્ઞમાં ઉપસ્થિત થયા।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
હે વિદુર, તે મહાયજ્ઞમાં સમગ્ર ભૂમિ ધર્મદુઘા કામધેનુ સમાન બની અને યજમાનને જીવનની સર્વ આવશ્યક વસ્તુઓ પ્રદાન કરવા લાગી।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
નદીઓએ મીઠા, તીખા, ખાટા વગેરે સર્વ રસ વહાવ્યા; વિશાળ વૃક્ષોએ મધ ઝરતાં બહુ ફળ આપ્યાં; અને તૃપ્ત ગાયોએ દૂધ, દહીં, ઘી વગેરે પ્રચુર આપ્યાં।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
સમુદ્રોએ રત્નો અને મોતીનો ઢગલો આપ્યો; પર્વતોએ ચાર પ્રકારનું અન્ન તથા ખનિજ-ખાતર આપ્યાં; અને સર્વ લોકના પાલક દેવતાઓসহ પ્રજાએ પૃથુને અનેક ઉપહાર અર્પણ કર્યા।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
અધોક્ષજ પરમેશ્વર પર આશ્રિત પૃથુનો પરમ ઉદય જોઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર ઈર્ષ્યા પામ્યો અને તેના વૈભવની પ્રગતિમાં અવરોધ ઊભો કરવા લાગ્યો।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
વૈન્ય પૃથુ અંતિમ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ઈર્ષ્યાથી ઇન્દ્ર અદૃશ્ય રહી યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત ઘોડો ચોરી લઈ ગયો।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
આકાશમાર્ગે ઉતાવળે જતા ઇન્દ્રને ભગવಾನ್ અત્રિ મુનિએ જોયો. તેણે મુક્ત પુરુષનો વેશ ધાર્યો હતો; પરંતુ તે પાખંડ હતો—અધર્મમાં ધર્મનો ભ્રમ ઊભો કરનાર.
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
અત્રિ મુનિના કહ્યાથી પૃથુનો પુત્ર મહારથી ઇન્દ્રની ચાલ સમજી અત્યંત ક્રોધિત થયો અને તેને મારવા પાછળ દોડ્યો; “થાંભો! થાંભો!” એમ બોલ્યો.
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
જટાધારી અને ભસ્મથી ઢંકાયેલો એવો વેશ જોઈ પૃથુના પુત્રે ઇન્દ્રને ધર્મનો સજીવ સ્વરૂપ, પવિત્ર સંન્યાસી માન્યો; તેથી તેણે તેના પર બાણ છોડ્યાં નહીં.
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
અત્રિ મુનિએ જોયું કે પૃથુનો પુત્ર ઠગાઈમાં પડી ઇન્દ્રને ન મારી પાછો ફર્યો છે. ત્યારે તેમણે ફરી કહ્યું—“વત્સ, યજ્ઞને હાનિ કરનાર તે મહેન્દ્રને સંહાર; તે દેવોમાં પણ અધમ બની ગયો છે.”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
આ રીતે કહેવામાં આવતા વેનનો પૌત્ર આકાશમાં ઉતાવળે ભાગતા ઇન્દ્રની પાછળ અત્યંત ક્રોધથી દોડ્યો; જેમ ગૃધ્રરાજ રાવણની પાછળ દોડ્યો હતો તેમ.
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
ઇન્દ્રે જોયું કે પૃથુનો પુત્ર તેનો પીછો કરે છે, ત્યારે તેણે તરત જ પોતાનો કપટી વેશ અને રૂપ ત્યજી દીધાં અને અશ્વને ત્યાં જ મૂકી એ જ સ્થળેથી અદૃશ્ય થઈ ગયો. પછી તે વીરો પૃથુપુત્ર અશ્વ લઈને પિતાના યજ્ઞમંડપમાં પરત આવ્યો.
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
હે પ્રભુ વિદુર! મહર્ષિઓએ રાજા પૃથુના પુત્રનું તે અદ્ભુત પરાક્રમ જોયું ત્યારે સૌએ એકમતથી તેને ‘વિજિતાશ્વ’ નામ આપ્યું.
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
હે વિદુર! સ્વર્ગના અધિપતિ અને અત્યંત શક્તિશાળી ઇન્દ્રએ તરત જ યજ્ઞમંડપમાં ઘોર અંધકાર ફેલાવ્યો. આ રીતે બધું ઢાંકી, તેણે ફરીથી તે અશ્વ હરી લીધો, જે પશુબલિના યૂપ પાસે સોનાની બેડીઓથી બંધાયેલો હતો.
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
મહર્ષિ અત્રિએ ફરી પૃથુના પુત્રને આકાશમાર્ગે ઝડપથી ભાગતા ઇન્દ્રને બતાવ્યો. તે વીરે ફરી પીછો કર્યો; પરંતુ ઇન્દ્રના હાથમાં ખોપરીવાળો દંડ અને ફરી સંન્યાસીનો વેશ જોઈ તેણે તેને માર્યો નહીં.
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
અત્રિની ફરી પ્રેરણાથી પૃથુનો પુત્ર ક્રોધે ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવ્યું. તે જોઈ ઇન્દ્રએ તરત જ સંન્યાસીનો કપટી વેશ ત્યજી દીધો, અશ્વને છોડ્યો અને સ્વર્ગાધિપતિ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
વીર વિજિતાશ્વ ફરી ઘોડો લઈને પિતાના યજ્ઞમંડપમાં પરત આવ્યો. ત્યારથી અલ્પજ્ઞાનીઓ ખોટા સંન્યાસીનો વેશ ધારણ કરવા લાગ્યા; આ પ્રથા ઇન્દ્રે શરૂ કરી.
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
ઘોડો હરણ કરવાની ઇચ્છાથી ઇન્દ્રે જે જે ભિક્ષુક-રૂપ ધારણ કર્યા, તે બધાં પાપના અંશો હતા; અહીં તેને પાખંડનાં ચિહ્નો કહેવાયા છે.
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
આ રીતે વૈન્ય (પૃથુ)ના યજ્ઞને નષ્ટ કરવાની ઇચ્છાથી ઇન્દ્રે ઘોડો ચોર્યો; અને તેણે સ્વીકારીને ફેલાવેલા પાખંડોમાં લોકોની બુદ્ધિ ફસાઈ ગઈ.
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
નગ્નતા, લાલ વસ્ત્ર વગેરે ઉપધર્મોને જ ‘ધર્મ’ માનીને લોકો ભ્રમથી ચતુર અને વાક્પટુ પાખંડીઓમાં આસક્ત થાય છે.
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
આ વાત જાણી મહાપરાક્રમી ભગવાન પૃથુ ઇન્દ્ર પર ક્રોધિત થયા અને ધનુષ ચઢાવી બાણ લઈને તેને મારવા તૈયાર થયા.
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ઋત્વિજોએ અને અન્યોએ મહારાજ પૃથુને ઇન્દ્રવધ માટે અત્યંત ક્રોધિત અને તૈયાર જોઈને વિનંતી કરી—હે મહામતિ, તેને ન મારશો; યજ્ઞમાં શાસ્ત્રવિધિ મુજબ માત્ર યજ્ઞપશુનો જ વધ થાય છે.
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
હે રાજન, તારા યજ્ઞને અટકાવવાના પ્રયત્નથી ઇન્દ્રનું તેજ પહેલેથી જ ક્ષીણ થયું છે. અમે અગાઉ ક્યારેય ન વપરાયેલા વૈદિક મંત્રોથી તેને બોલાવશું; તે નિશ્ચય આવશે, અને મંત્રબળથી તારા શત્રુને અગ્નિમાં આહુતિ કરી દઈશું.
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
હે વિદુર, રાજાને આ સલાહ આપી ઋત્વિજો ક્રોધમાં ઇન્દ્રને આવાહન કરવા લાગ્યા. તેઓ સ્રુવ હાથમાં લઈને આહુતિ આપવા જ રહ્યા હતા, એટલામાં સ્વયંભૂ બ્રહ્માજી પ્રગટ થઈ તેમને રોકી દીધા.
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
બ્રહ્માજી બોલ્યા—હે યજ્ઞકર્તા દ્વિજોય, ઇન્દ્ર વધયોગ્ય નથી, કારણ કે યજ્ઞ ભગવાનનું જ દેહરૂપ છે. જેને તમે યજ્ઞમાં મારવા ઇચ્છો છો, તે ઇન્દ્રના જ અંગરૂપ આ દેવતાઓ છે જેમને તમે યજ્ઞથી તૃપ્ત કરવા માંગો છો; તો પછી તેનો વધ કેવી રીતે થશે?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
હે દ્વિજોય, જુઓ—રાજાના યજ્ઞમાં વિઘ્ન પાડવા ઇન્દ્રે જે ઉપાય કર્યો છે તે ભવિષ્યમાં ધર્મના સ્પષ્ટ માર્ગને બહુ વિકૃત કરશે. તમે વધુ વિરોધ કરશો તો તે પોતાની શક્તિનો દુરુપયોગ કરીને અનેક અધર્મપ્રણાલીઓ ચલાવશે.
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
બ્રહ્માજીએ કહ્યું—મહારાજ પૃથુ માટે હવે માત્ર નવ્વાણું યજ્ઞો જ રહે. તમે મોક્ષધર્મના જાણકાર છો; તો વધુ યજ્ઞો શા માટે?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
બ્રહ્માજીએ કહ્યું—હે રાજન, મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર પર ક્રોધ કરવો તમને શોભે નહીં. તમારે બંનેનું કલ્યાણ થાઓ; તમે અને ઇન્દ્ર બંને ઉત્તમશ્લોક ભગવાનના અંશ છો.
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
હે મહારાજ, દૈવવશ યજ્ઞોમાં થયેલા વિઘ્નોથી વ્યાકુળ થઈ ચિંતા ન કરો. આદરપૂર્વક મારી વાત સાંભળો—વિધિના આયોજનથી જે થાય તેમાં અતિશય શોક ન કરવો; તેને સુધારવાની અતિ-ચેષ્ટા મનને ઘોર અંધકારમાં લઈ જાય છે.
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
બ્રહ્માજીએ કહ્યું—આ યજ્ઞો હવે બંધ કરો; તેના કારણે ઇન્દ્રએ અનેક પાખંડ અને અધર્મના રૂપો ઊભા કર્યા છે. જાણો કે દેવોમાં પણ અનિચ્છનીય ઇચ્છાઓ રહે છે.
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
જુઓ, સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્ર યજ્ઞના મધ્યમાં વિઘ્ન ઊભું કરે છે—યજ્ઞધ્વંસક બનીને તેણે તમારો અશ્વમેધનો ઘોડો ચોરી લીધો. તેણે ઘડેલા આ આકર્ષક પાખંડકર્મો આગળ જઈને સામાન્ય લોકો પણ કરશે.
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
હે વૈન્ય પૃથુ! તમે ભગવાન વિષ્ણુના કલાંશ અવતાર છો. રાજા વેનના દુષ્કર્મોથી ધર્મ લગભગ લુપ્ત થયો હતો; તે યોગ્ય સમયે ધર્મરક્ષણ માટે તમે વેનના દેહમાંથી જ અવતર્યા છો.
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
હે પ્રજાપતે, જનરક્ષક! તમારા અવતરણના હેતુ પર વિચાર કરીને વિશ્વસૃજકોના સંકલ્પને પૂર્ણ કરો. ઇન્દ્રની આ માયા ઉપધર્મોની માતા અને પ્રચંડ પાખંડપથ છે; હે પ્રભુ, તેને ત્યજી તરત જ રોકો.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—લોકગુરુ બ્રહ્માના ઉપદેશથી રાજા પૃથુએ યજ્ઞ કરવાની ઉતાવળ છોડીને, સ્નેહપૂર્વક મઘવા ઇન્દ્ર સાથે સંધિ કરી.
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
પછી ભૂરિકર્મા પૃથુએ યજ્ઞ પછી કરાતું અવભૃથ-સ્નાન કર્યું. તે યજ્ઞવેદી પર તૃપ્ત થયેલા દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈ તેને વરદાન અને યોગ્ય આશીર્વાદ આપ્યા.
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
યજ્ઞમાં હાજર બ્રાહ્મણો શ્રદ્ધાથી દક્ષિણાઓ મેળવી અને સત્ય આશીર્વાદોથી તૃપ્ત થઈ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. સન્માન પામીને તેમણે ક્ષત્તા-આદિરાજ પૃથુને હૃદયપૂર્વક આશીર્વાદ આપ્યા.
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
હે મહાબાહુ રાજન, તમારા આમંત્રણથી સર્વે અહીં એકત્ર થયા છે. પિતૃલોક, દેવલોક, ઋષિઓ અને સામાન્ય માનવો—તમારા સત્કાર અને દાનથી સર્વે તૃપ્ત થયા છે.
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.