Adhyaya 17

Verse 1

मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે ભગવાન વૈન્ય (પૃથુ)ના ગુણો અને પરાક્રમી કર્મોનું ગાન થયું. પછી મહારાજ પૃથુએ તેમને યથોચિત પૂજા-સન્માન કરીને વિવિધ દાન-ઉપહારોથી સંતોષ્યા.

Verse 2

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥

મહારાજ પૃથુએ બ્રાહ્મણપ્રમુખ તમામ વર્ણોના નેતાઓને, પોતાના સેવકો, મંત્રીઓ અને પુરોહિતોને, નગરજનો, દેશજનો, અન્ય સમુદાયોના લોકો, શ્રેણીઓ તથા સમર્થકોને—સૌને સમાન રીતે માન આપીને સંતોષ્યા; અને બધા પ્રસન્ન થયા.

Verse 3

विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥

વિદુરે પૂછ્યું—હે બ્રાહ્મણ! અનેક રૂપ ધારણ કરી શકતી ધરિત્રી કેમ ગાયનું રૂપ ધારણ કર્યું? અને જ્યારે પૃથુએ તેનું દોહન કર્યું ત્યારે વાછરડું કોણ હતું, દોહનની રીત શું હતી અને દોહનપાત્ર શું હતું?

Verse 4

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥

પૃથ્વીનું સપાટું સ્વભાવથી ક્યાંક ઊંચું અને ક્યાંક નીચું હોય છે. મહારાજ પૃથુએ તેને સમતલ કેવી રીતે કર્યું? અને યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત મેધ્ય અશ્વને દેવરાજ ઇન્દ્રે કયા કારણે ચોરી લીધો?

Verse 5

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥

હે બ્રહ્મન્! રાજર્ષિ પૃથુએ બ્રહ્મવિદ્યાના ઉત્તમ જ્ઞાતા સનત્કુમાર પાસેથી સવિજ્ઞાન જ્ઞાન મેળવીને કઈ ઇષ્ટ ગતિ પ્રાપ્ત કરી?

Verse 6

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

તમે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રભુની શક્ત્યાવેશ અવતાર છો; તેથી તેમની લીલાનું શ્રવણ અતિ મધુર અને પુણ્યદાયક છે, પૂર્વદેહકથાનો આશ્રય છે. હું તમારો પણ અને અધોક્ષજ ભગવાનનો પણ અનુરક્ત ભક્ત છું; તેથી વેનપુત્ર રૂપે ગોરૂપિણી પૃથ્વીને દોહન કરનાર રાજા પૃથુની સર્વ કથાઓ કૃપા કરીને કહો.

Verse 7

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

તમે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રભુની શક્ત્યાવેશ અવતાર છો; તેથી તેમની લીલાનું શ્રવણ અતિ મધુર અને પુણ્યદાયક છે, પૂર્વદેહકથાનો આશ્રય છે. હું તમારો પણ અને અધોક્ષજ ભગવાનનો પણ અનુરક્ત ભક્ત છું; તેથી વેનપુત્ર રૂપે ગોરૂપિણી પૃથ્વીને દોહન કરનાર રાજા પૃથુની સર્વ કથાઓ કૃપા કરીને કહો.

Verse 8

सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

સૂત ગોસ્વામીએ કહ્યું: વિદુર જ્યારે આ રીતે વાસુદેવકથા સાંભળવા પ્રેરિત થયા, ત્યારે સૂતે તેમની પ્રશંસા કરી; વિદુરથી પ્રસન્ન થયેલા મૈત્રેયે પણ તેમને સ્તુતિ કરીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 9

मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું: પ્રિય વિદુર! જ્યારે વિપ્રો અને ઋષિઓએ પૃથુનો અભિષેક કર્યો અને જનતાએ તેને રક્ષક તરીકે સ્વીકાર્યો, ત્યારે ધરતી પર અન્નની અછત હતી. ભૂખથી ક્ષીણ થયેલી પ્રજાએ રાજા પાસે આવી પોતાની સાચી સ્થિતિ જણાવી.

Verse 10

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

હે રાજન! જેમ વૃક્ષના ખોખામાં અગ્નિ સળગે તો તે ધીમે ધીમે સુકાઈ જાય, તેમ જઠરાગ્નિરૂપ ભૂખથી અમે ક્ષીણ થઈ રહ્યા છીએ. તમે શરણાગતોના રક્ષક છો અને અમારી જીવિકા માટે વ્યવસ્થા કરવા નિયુક્ત છો; તેથી અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 11

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

હે નરદેવદેવ! ભૂખથી પીડિત અમને કૃપા કરીને અન્નનું યોગ્ય વિતરણ કરાવી અમારી ભૂખ શમાવો. અમારી શક્તિ ક્ષીણ થાય તે પહેલાં અમારું રક્ષણ કરો; તમે જ અમારી જીવિકાના સ્વામી અને લોકપાલ છો.

Verse 12

मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—પ્રજાઓનું કરુણ વિલાપ સાંભળી અને તેમની દયનીય સ્થિતિ જોઈ રાજા પૃથુએ લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો કે આ દુર્દશાનું મૂળ કારણ શું છે।

Verse 13

इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥

આ રીતે નિર્ણય કરીને રાજાએ ધનુષ્ય-બાણ હાથમાં લીધાં અને ક્રોધે પૃથ્વી પર બાણ સંધાન કર્યું; જેમ ત્રિપુરહારી શિવ ક્રોધે સંહાર માટે ઉદ્યત થાય તેમ।

Verse 14

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥

રાજાને શસ્ત્ર ઉઠાવતાં જોઈ ધરતી કંપવા લાગી. ભયથી તેણે ગાયનું રૂપ ધારણ કર્યું અને દોડી ભાગી; જેમ શિકારી પીછો કરે ત્યારે હરણ ઝડપથી દોડે તેમ।

Verse 15

तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥

આ જોઈ વૈન્ય મહારાજ પૃથુ અત્યંત ક્રોધિત થયા; તેમની આંખો પ્રભાતના અરુણ સૂર્ય જેવી લાલ થઈ ગઈ. ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવી, ગૌરૂપ ધરતી જ્યાં જ્યાં ભાગી ત્યાં ત્યાં તેઓ તેનો પીછો કરતા રહ્યા।

Verse 16

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥

ગૌરૂપિણી દેવી ધરતી દિશા-વિદિશાઓમાં તથા સ્વર્ગલોકો અને ધરતી વચ્ચેના અંતરિક્ષમાં અહીં-ત્યાં દોડતી રહી; અને જ્યાં જ્યાં તે દોડી, ત્યાં ત્યાં રાજાને ધનુષ્ય-બાણ ઉઠાવી પીછો કરતા તેણે જોયો।

Verse 17

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥

જેમ પ્રજા ક્રૂર મૃત્યુના હાથમાંથી બચી શકતી નથી, તેમ ગૌરૂપિણી ધરતી પણ વૈન્યના હાથમાંથી બચી શકી નહીં. અંતે ભયભીત થઈ, હૃદય વ્યથિત થતાં, તે નિરુપાય બની પાછી વળી।

Verse 18

उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥

ત્યારે તેણે ધર્મજ્ઞ અને શરણાગતવત્સલ એવા મહાભાગ મહારાજ પૃથુને કહ્યું— “મને પણ બચાવો. તમે સર્વ જીવોનાં પાલક છો; હવે તમે આ લોકના રાજા તરીકે સ્થિત છો.”

Verse 19

स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥

ગૌરૂપિણી ધરતીએ ફરી વિનંતી કરી— “હું દીન છું અને મેં કોઈ પાપ કર્યું નથી; તો તમે મને કેમ મારવા ઇચ્છો છો? તમે ધર્મજ્ઞ ગણાઓ છો; તો પછી મારી ઉપર ઈર્ષ્યા કેમ, અને એક સ્ત્રીને મારવા એટલા ઉત્સુક કેમ?”

Verse 20

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥

સ્ત્રી કોઈ પાપ કરે તોય તેના પર હાથ ઉઠાવવો ન જોઈએ. તો પછી, હે રાજન, આપ જેવા કરુણામય દીનવત્સલ રક્ષક વિશે શું કહેવું!

Verse 21

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥

હે રાજન, હું તો અજર એવી દૃઢ નાવ સમાન છું, જેના પર આ વિશ્વ સ્થિત છે. જો તમે મને ચીરી નાંખશો, તો તમે અને તમારી પ્રજા પાણીમાં ડૂબવાથી કેવી રીતે બચશો?

Verse 22

पृथुरुवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्‍मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥

પૃથુ રાજાએ કહ્યું—હે વસુધે, તું મારા શાસનને અવગણ્યું છે. યજ્ઞોમાં તું તારો ભાગ લે છે, પણ અમને પૂરતું અન્ન-ધન ઉત્પન્ન કરતી નથી; તેથી હું તને દંડિત કરીશ।

Verse 23

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥

તું દરરોજ લીલું ઘાસ ખાય છે, છતાં દૂધની થેલી ભરતી નથી કે અમે દૂધ લઈ શકીએ. તું જાણબૂઝીને અપરાધ કરે છે; તેથી ગાયનું રૂપ ધારણ કરવાથી તું દંડથી મુક્ત નથી.

Verse 24

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પહેલાં સર્જેલા ઔષધિ અને ધાન્યના બીજ તારા અંદર છુપાયેલા છે; પરંતુ મારી આજ્ઞાનું અપમાન કરીને તું તેને બહાર છોડતી નથી—તારી બુદ્ધિ મંદ થઈ ગઈ છે।

Verse 25

अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥

હવે હું મારા બાણો વડે તારા ટુકડે ટુકડા કરી નાખીશ અને તારા માંસ વડે મારી ભૂખી પ્રજાની ક્ષુધા શાંત કરીશ, જે અન્નના અભાવે રડી રહી છે.

Verse 26

पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥

કોઈપણ ક્રૂર વ્યક્તિ - પછી ભલે તે પુરુષ હોય, સ્ત્રી હોય કે નપુંસક હોય - જે માત્ર પોતાના ભરણપોષણમાં જ રસ ધરાવે છે અને અન્ય જીવો પ્રત્યે દયા નથી રાખતો, તેનો રાજા દ્વારા વધ કરવો એ વધ ગણાતો નથી.

Verse 27

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥

તું ગર્વથી ખૂબ જ ફૂલાઈ ગઈ છે અને લગભગ પાગલ થઈ ગઈ છે. હાલમાં તેં તારી માયાવી શક્તિઓથી ગાયનું રૂપ ધારણ કર્યું છે. તેમ છતાં હું તારા તલ જેવા ટુકડા કરી નાખીશ અને મારા આત્મયોગબળથી સમગ્ર પ્રજાનું પાલન કરીશ.

Verse 28

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥

તે સમયે પૃથુ મહારાજ સાક્ષાત યમરાજ જેવા લાગી રહ્યા હતા અને તેમનું આખું શરીર ક્રોધથી ભરેલું હતું. તેમને જોઈને પૃથ્વી ધ્રૂજવા લાગી અને હાથ જોડીને, શરણાગત થઈને બોલી.

Verse 29

धरोवाच नम: परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥

પૃથ્વી બોલી: હે પરમ પુરુષ, હું તમને નમસ્કાર કરું છું. તમે તમારી માયાથી વિવિધ રૂપોમાં વિસ્તાર કરો છો, છતાં તમે દિવ્ય અને નિર્લિપ્ત રહો છો. ભૌતિક જગતની ક્રિયાઓ તમને મોહિત કરી શકતી નથી.

Verse 30

येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥

પૃથ્વી બોલી— હે પ્રભુ! તમારી માયાથી તમે ગુણસહિત આ સૃષ્ટિ રચી મને સર્વ જીવોનું આશ્રયસ્થાન બનાવ્યું. તમે સર્વથા સ્વતંત્ર છો; અને હવે શસ્ત્ર લઈને મને મારવા ઉપસ્થિત છો. કહો, હું કોની શરણ લઉં? કોણ મને રક્ષા આપશે?

Verse 31

य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत: कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥

હે પ્રભુ! સૃષ્ટિના આરંભે તમારી અચિંત્ય, આત્માશ્રિતા માયાથી તમે ચર-અચર સર્વ જીવોને સર્જ્યા. એ જ માયાથી હવે તમે જીવોનું રક્ષણ કરવા ઉદ્યત છો; તમે ધર્મના પરમ રક્ષક છો. તો ગોરૂપે રહેલી મને મારવા કેમ ઇચ્છો છો?

Verse 32

नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥

હે પ્રભુ! તમે એક હોવા છતાં તમારી અજય, અચિંત્ય શક્તિઓથી અનેક રૂપે વિસ્તરો છો. બ્રહ્મા દ્વારા તમે આ વિશ્વની રચના કરાવી; તેથી તમે સాక్షાત પરમેશ્વર છો. પરંતુ જેમનું ચિત્ત તમારી દુર્જય માયાથી ઢંકાયેલું છે, તેઓ તમારી દિવ્ય લીલાઓ સમજી શકતા નથી.

Verse 33

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥

હે પ્રભુ! દ્રવ્ય, ક્રિયા, કરણ (ઇન્દ્રિયો), કર્તા (દેવતાઓ), ચિત્ત, બુદ્ધિ અને અહંકાર વગેરે બધાનું મૂળ કારણ તમારી શક્તિઓ છે. તમારી શક્તિથી જ સૃષ્ટિ પ્રગટે છે, ટકે છે અને લય પામે છે; ક્યારેક વ્યક્ત, ક્યારેક અવ્યક્ત. કારણોના પણ કારણ એવા પરમ પુરુષને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 34

स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥

હે વિભો! આ જગત તમારા દ્વારા જ રચાયેલું છે—ભૂત, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણરૂપે. તમે અજન્મા છો. એકવાર આદિસૂકર (વરાહ) રૂપે રસાતલના જળમાં ડૂબેલી મને ઉપર ઉઠાવી તમે ઉદ્ધાર કર્યો, જગતની સ્થાપના માટે.

Verse 35

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता: प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥

હે પ્રભુ! એક વખત જળમાંથી મને ઉગારીને તમે પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું; તેથી તમારું નામ ‘ધરાધર’ પ્રસિદ્ધ થયું. પરંતુ આજે તમે વીરમૂર્તિ બની તીક્ષ્ણ બાણોથી મને મારવા ઉદ્યત છો; હું તો જળ પરની નાવ જેવી સર્વને તરતું રાખું છું.

Verse 36

नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥

હે ઈશ્વર! ત્રિગુણમય માયાથી રચાયેલા અમારાં જેવા લોકો મોહિત ચિત્તના માર્ગે ચાલતાં હોવાથી તમારા અભિપ્રાય અને લીલાઓ જાણી શકતા નથી. તમારા ભક્તોની ક્રિયાઓ પણ સમજાતી નથી, તો તમારી લીલાઓની તો વાત જ શું! એવા વીર-યશ વધારનાર ભક્તોને નમસ્કાર.