Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
ધ્રુવ મહાભક્ત રાજા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયા પછી આ અધ્યાયમાં તેમના ગૃહસ્થ જીવન—વિવાહ અને સંતાન—દ્વારા વંશવર્ણન આગળ વધે છે. હિમાલયમાં શિકાર દરમિયાન યક્ષે નાના ભાઈ ઉત્તમનો વધ કરે છે અને ત્યારબાદ સુરુચિનું અવસાન થાય છે; તેથી ધ્રુવનો શોક અને ક્રોધ પ્રચંડ બને છે. તેઓ શંખનાદ સાથે શિવના અનુચરો સાથે સંકળાયેલી યક્ષનગરી અલકાપુરી પર ચઢાઈ કરી યુદ્ધ શરૂ કરે છે અને અસંખ્ય યક્ષો તથા શસ્ત્રવર્ષા વચ્ચે પણ પરાક્રમથી તેમને પરાજિત કરે છે. બચેલા યક્ષો માયા રચે છે—આંધીઓ, રક્તવર્ષા, પડતાં દેહો, સર્પ-પશુઓ અને પ્રલયસમાન સમુદ્ર—જે ધ્રુવની માનસિક અને આધ્યાત્મિક કસોટી બને છે. ત્યારે ઋષિઓ શુભ ઉપદેશ આપે છે: શારઙ્ગધન્વા વિષ્ણુનું સ્મરણ કરો અને હરિનામનો આશ્રય લો; પવિત્ર નામ ભક્તને ભય અને મૃત્યુથી રક્ષે છે. આમ પ્રતિશોધ સંતવાણીથી સંયમિત થઈ ભક્તિ-માર્ગદર્શિત કર્મમાં રૂપાંતરિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વિદુર! ત્યારબાદ ધ્રુવ મહારાજે પ્રજાપતિ શિશુમારની પુત્રી ભ્રમિ સાથે વિવાહ કર્યો; તેના ગર્ભથી કલ્પ અને વત્સર નામે બે પુત્રો થયા।
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
મહાબલી ધ્રુવ મહારાજની બીજી પત્ની ઇલા હતી, જે દેવ વાયુની પુત્રી હતી. તેના દ્વારા તેમને ઉત્કલ નામનો પુત્ર અને અતિ સુંદર પુત્રી પ્રાપ્ત થઈ।
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ધ્રુવ મહારાજનો નાનો ભાઈ ઉત્તમ, જે હજી અવિવાહિત હતો, એક વખત શિકાર માટે ગયો અને હિમાલયમાં એક શક્તિશાળી યક્ષ દ્વારા મારાયો. તેની માતા સુરુચિ પણ પુત્રના માર્ગે જ ગઈ (દેહ ત્યાગ કર્યો)।
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
ભાઈ ઉત્તમના વધની વાત સાંભળીને ધ્રુવ મહારાજ શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થયા. તેમણે વિજયરથ પર ચઢીને યક્ષોની નગરી અલકાપુરી તરફ વિજય માટે પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
રાજા ધ્રુવ મહારાજ ઉત્તર દિશામાં હિમાલય પ્રદેશે ગયા અને રુદ્રના અનુચરો સેવિત સ્થાને, હિમવતની ખીણમાં ગુહ્યકોથી ભરેલી એક નગરી જોઈ.
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર, ધ્રુવ મહારાજ અલકાપુરી પહોંચતાં જ શંખ ફૂંક્યો; તેનો નાદ આકાશ અને સર્વ દિશાઓમાં ગુંજી ઊઠ્યો. તેથી યક્ષોની પત્નીઓ અત્યંત ભયભીત થઈ; તેમની આંખોમાં વ્યાકુલતા જણાતી હતી.
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
હે વીર વિદુર, ત્યારબાદ યક્ષોના અત્યંત બલવાન ઉપદેવ નામના મહાભટો તે નિનાદ સહન ન કરી શક્યા; તેઓ નગરમાંથી બહાર આવી શસ્ત્રો ઉઠાવી ધ્રુવ પર તૂટી પડ્યા.
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
ત્યારે ઉગ્ર ધનુષધારી મહારથી ધ્રુવ મહારાજે ધસી આવતા તે વીરોને એકસાથે ત્રણ-ત્રણ બાણ છોડીને, એકેક કરીને સૌને સંહાર્યા.
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
યક્ષવીરોએ જોયું કે ધ્રુવ મહારાજના બાણ તેમના લલાટમાં જ લાગી રહ્યા છે, ત્યારે તેમણે પોતાની પરાજય નિશ્ચિત માની. છતાં વીરધર્મથી તેમણે ધ્રુવના તે પરાક્રમની પ્રશંસા કરી.
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
જેમ સર્પો પગનો સ્પર્શ સહન નથી કરતા, તેમ ધ્રુવ મહારાજના અદ્ભુત પરાક્રમને ન સહન કરી યક્ષોએ એકસાથે દ્વિગુણ બાણ છોડ્યા અને પોતાનું શૌર્ય દર્શાવ્યું।
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
પછી ક્રોધિત યક્ષોએ ધ્રુવ મહારાજ પર—રથ અને સારથી સહિત—પાંખવાળા વિચિત્ર બાણો સાથે પરિઘ, નિસ્ત્રિંશ, પ્રાસ-શૂલ, પરશ્વધ, શક્તિ, ઋષ્ટિ અને ભુશુણ્ડી વગેરે શસ્ત્રોની વરસાદ જેવી ઝડી વરસાવી।
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
એક લાખ ત્રીસ હજાર યક્ષ સૈનિકો અત્યંત ક્રોધિત હતા અને ધ્રુવ મહારાજની અદ્ભુત ક્રિયાઓને પરાજિત કરવા ઇચ્છતા હતા; તેમણે સંપૂર્ણ બળથી રથ અને સારથી સહિત ધ્રુવ પર શસ્ત્રો અને બાણોની વરસાદ કરી।
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
ત્યારે ઔત્તાનપાદિ ધ્રુવ મહારાજ પર ભારે શસ્ત્રવર્ષા થઈ; તેઓ સંપૂર્ણ ઢંકાઈ ગયા અને દેખાયા નહીં, જેમ ધોધમાર વરસાદમાં પર્વત ઢંકાઈ જાય।
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
ત્યારે આકાશમાં યુદ્ધ જોતા સિદ્ધોમાં હાહાકાર થયો—“મનુનો પૌત્ર ધ્રુવ તો સૂર્ય સમાન છે; તે યક્ષોના સમુદ્રમાં ડૂબી ગયો, હવે નષ્ટ થયો!”
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
યુદ્ધમાં યક્ષો ‘અમે જીત્યા’ કહી ગર્જના કરતા હતા; એટલામાં ધ્રુવ મહારાજનો રથ અચાનક પ્રગટ થયો—જેમ ધુમ્મસમાંથી સૂર્ય પ્રગટે।
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ધ્રુવ મહારાજે દિવ્ય ધનુષ્ય ગર્જાવ્યું; શત્રુઓના હૃદયમાં ખેદ છવાયો. તેમણે અવિરત બાણવર્ષા કરીને તેમના શસ્ત્રસમૂહને ચકનાચૂર કર્યો—જેમ પ્રચંડ પવન આકાશના વાદળસમૂહને વિખેરી નાખે।
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ધ્રુવ મહારાજના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ બાણ રાક્ષસોના કવચ ભેદીને તેમના શરીરમાં ઘૂસી ગયા—જેમ ઇન્દ્રના વજ્ર પર્વતોના દેહને તોડી નાંખે।
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વિદુર! ધ્રુવ મહારાજના ભલ્લબાણોથી કાપાયેલા શત્રુઓનાં મસ્તક સુંદર કુંડળો અને ઉષ્ણીષોથી શોભિત હતાં. તેમની જાંઘો સુવર્ણ તાળવૃક્ષ જેવી, ભુજાઓ સોનાના વલય-કેયૂરોથી અલંકૃત, અને મસ્તક પર અતિ મૂલ્યવાન સ્વર્ણજડિત મુકુટ-શિરસ્ત્રાણ હતાં. આવા આભૂષણોથી ઢંકાયેલી રણભૂમિ વીરના મનને પણ મોહી લે તેવી લાગી।
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વિદુર! ધ્રુવ મહારાજના ભલ્લબાણોથી કાપાયેલા શત્રુઓનાં મસ્તક સુંદર કુંડળો અને ઉષ્ણીષોથી શોભિત હતાં. તેમની જાંઘો સુવર્ણ તાળવૃક્ષ જેવી, ભુજાઓ સોનાના વલય-કેયૂરોથી અલંકૃત, અને મસ્તક પર અતિ મૂલ્યવાન સ્વર્ણજડિત મુકુટ-શિરસ્ત્રાણ હતાં. આવા આભૂષણોથી ઢંકાયેલી રણભૂમિ વીરના મનને પણ મોહી લે તેવી લાગી।
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
જે યક્ષો કોઈક રીતે બચી ગયા હતા, તેમના અંગો મહાન યોદ્ધા ધ્રુવ મહારાજના બાણોથી કપાઈ ગયા હતા. સિંહથી ડરીને ભાગતા હાથીઓની જેમ તેઓ રણમેદાનમાંથી ભાગવા લાગ્યા.
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
માનવોમાં શ્રેષ્ઠ ધ્રુવ મહારાજે જોયું કે તે મહાયુદ્ધમાં કોઈ શત્રુ શસ્ત્રો સાથે ઊભો નથી. તેઓ અલકાપુરી જોવા ઈચ્છતા હતા, પરંતુ 'માયાવી યક્ષોની યોજનાઓ કોઈ જાણતું નથી' એમ વિચારીને તેમણે પ્રવેશ કર્યો નહીં.
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
દરમિયાન, જ્યારે ધ્રુવ મહારાજ તેમના સારથિ સાથે વાત કરી રહ્યા હતા અને માયાવી શત્રુઓ વિશે શંકાશીલ હતા, ત્યારે તેમણે સમુદ્ર જેવો ભયંકર અવાજ સાંભળ્યો અને જોયું કે આકાશમાંથી ચારેય દિશાઓમાંથી ધૂળનું તોફાન આવી રહ્યું છે.
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
ક્ષણભરમાં આખું આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી છવાઈ ગયું અને ભયંકર ગડગડાટ સંભળાવા લાગ્યો. વીજળી ચમકવા લાગી અને મુશળધાર વરસાદ થવા લાગ્યો.
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
હે નિષ્પાપ વિદુર, તે વરસાદમાં લોહી, પરુ, મળ, મૂત્ર અને મજ્જા પડવા લાગ્યા, અને ધ્રુવ મહારાજની સામે આકાશમાંથી ધડ પણ પડવા લાગ્યા.
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
પછી આકાશમાં એક મહાપર્વત દેખાયો; અને સર્વ દિશાઓમાંથી ગોળા સાથે ભાલા, ગદા, પરિઘ, તલવારો, મુસળા તથા મોટા પથ્થરો વરસવા લાગ્યા।
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ધ્રુવ મહારાજે ક્રોધભરી આંખોવાળા વિશાળ સાપોને જોયા; તેઓ વીજળી જેવી ફૂંકાર સાથે અગ્નિ ઉગળતા તેને ગળી જવા ધસી આવ્યા; સાથે મત્ત હાથીઓ, સિંહો અને વાઘોના ટોળાં પણ હતા।
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
પછી પ્રલયકાળ જેવી ભયંકર, ફેનિલ તરંગોવાળો ઉગ્ર સમુદ્ર મહાગર્જના કરતો સર્વત્ર ભૂમિને ડૂબાડતો તેની સામે આવી પહોંચ્યો।
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
આ રીતે ઓછી બુદ્ધિવાળાને ડરાવવા માટે, તીવ્ર ગતિ ધરાવતા તે આસુરી યક્ષોએ પોતાની માયિક શક્તિથી અનેક પ્રકારના ભયંકર અને અજાયબી દૃશ્યો સર્જ્યા; કારણ કે તેઓ સ્વભાવથી જ ઘોર છે।
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
અસુરોએ પ્રયોગ કરેલી અત્યંત દુસ્તર માયાથી ધ્રુવ મહારાજ દબાઈ ગયા છે એવું મહર્ષિઓએ સાંભળતાં જ, તેઓ તરત જ એકત્ર થઈ આવ્યા અને તેમને શાંતિ તથા મંગલમય ઉત્સાહ આપ્યો।
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
મુનિઓએ કહ્યું—હે ઉત્તાનપાદના પુત્ર ધ્રુવ! ભક્તોની આર્તિ હરનાર શારઙ્ગધન્વા ભગવાન તારા શત્રુઓનો નાશ કરે. પ્રભુનું પવિત્ર નામ પ્રભુ સમાન શક્તિશાળી છે; નામનું જપ અને શ્રવણ કરવાથી લોકો સહેલાઈથી દુસ્તર મૃત્યુને પણ તરી જાય છે.
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.