Adhyaya 22

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: । भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—હે રાજન, ભગવાને બહારથી બલિ મહારાજ સાથે શરારત જેવી કરી હોય તેમ લાગ્યું છતાં બલિ અડગ રહ્યા. પોતાની પ્રતિજ્ઞા અધૂરી માનીને તેમણે નિર્ભય વચન કહ્યું.

Verse 2

श्रीबलिरुवाच यद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते । करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥ २ ॥

બલિ મહારાજાએ કહ્યું—હે ઉત્તમશ્લોક, દેવતાઓમાં સર્વોપૂજ્ય પ્રભુ, જો તમને લાગે કે મારું વચન ખોટું થયું છે, તો હું તેને ચોક્કસ સાચું કરીશ. મારી પ્રતિજ્ઞા છેતરપિંડી ન બને; કૃપા કરીને તમારું ત્રીજું કમળચરણ મારા મસ્તક પર મૂકો.

Verse 3

बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद् व्यसनाद् दुरत्ययात् । नैवार्थकृच्छ्राद् भवतो विनिग्रहा- दसाधुवादाद् भृशमुद्विजे यथा ॥ ३ ॥

નરકમાં પડવું, પદચ્યૂત થવું, વરુણના પાશથી બંધાવું, દુર્લંઘ્ય આપત્તિ, ગરીબીની કઠિનતા કે આપનો દંડ—આ બધાથી મને એટલો ભય નથી; જેટલો ભય મને અપયશ અને નિંદાનો છે.

Verse 4

पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् । यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥

મનુષ્યો માટે હું એ દંડને સર્વाधिक પ્રશંસનીય માનું છું, જે સર્વોપૂજ્ય પ્રભુ આપે. માતા, પિતા, ભાઈ કે મિત્ર હિતેચ્છુ બનીને પણ પોતાના અધિનને એવો દંડ નથી આપતા; પરંતુ આપનો દંડ મને પરમ મહિમાવાન લાગે છે.

Verse 5

त्वं नूनमसुराणां न: परोक्ष: परमो गुरु: । यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५ ॥

તમે નિશ્ચયે અમા અસુરોના પરોક્ષ રીતે પરમ ગુરુ અને પરમ હિતેચ્છુ છો. અમે અનેક મદથી અંધ બનીએ છીએ; અમને દમન કરીને તમે જ સાચો માર્ગ જોવા માટેની દૃષ્ટિ આપો છો.

Verse 6

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥

જેનાં પ્રત્યે સતત વૈરભાવ રાખીને પણ અનેક અસુરોએ એકાંતયોગીઓ જેવી સિદ્ધિ મેળવી, હે પ્રભુ! તમે એક જ કાર્યથી અનેક હેતુ સિદ્ધ કરો છો. તેથી તમે મને અનેક રીતે દંડ આપ્યો હોવા છતાં, વરુણના પાશોથી બંધાયો છું એમાં મને ન લાજ છે ન વ્યથા।

Verse 7

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥

જેનાં પ્રત્યે વૈર રાખીને પણ દૈત્યો સિદ્ધિ પામે છે, તે પ્રભુ એક જ કાર્યથી અનેક હેતુ સિદ્ધ કરે છે. તેથી તમારા બહુકાર્યરૂપ દંડથી દબાયો હોવા છતાં, વરુણપાશોથી બંધાયેલો હું ન લાજું, ન વ્યથિત થાઉં।

Verse 8

पितामहो मे भवदीयसम्मत: प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवाद: । भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परम: स्वपित्रा ॥ ८ ॥

મારા પિતામહ પ્રહ્લાદ મહારાજ તમારા ભક્તોમાં સર્વસંમતિથી માન્ય અને સાધુ-કીર્તિથી પ્રસિદ્ધ છે. તમારા વિરોધી એવા તેમના પિતા હિરણ્યકશિપુએ તેમને અનેક વિચિત્ર યાતનાઓ આપી, છતાં તેઓ પરમ સ્થિરભક્તિથી તમારા પાદપદ્મનો આશ્રય અડગ રહ્યા।

Verse 9

किमात्मनानेन जहाति योऽन्तत: किं रिक्थहारै: स्वजनाख्यदस्युभि: । किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहै: किमिहायुषो व्यय: ॥ ९ ॥

જે દેહ અંતે પોતાના ધારકને છોડી દે છે, તેનો શું ઉપયોગ? અને ‘સ્વજન’ કહેવાતા લોકો જો દસ્યુની જેમ પ્રભુસેવા માટે ઉપયોગી ધન લૂંટી લે, તો તેમનો શું લાભ? સંસાર વધારનાર પત્નીનો શું ઉપયોગ? તેમજ ઘર-પરિવાર વગેરેમાં આસક્તિથી મર્ત્યનું અમૂલ્ય આયુષ્યબળ જ વ્યર્થ વપરાય છે।

Verse 10

इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा- नगाधबोधो भवत: पादपद्मम् । ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीत: स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १० ॥

આ રીતે નિશ્ચય કરીને, અગાધ બોધ ધરાવતા મારા પિતામહ મહાપુરુષે નિશ્ચિતપણે તમારા પાદપદ્મનો દૃઢ આશ્રય લીધો. હે સત્તમ! આ જગતના સામાન્ય લોકોથી પણ તેઓ ભયભીત હતા, કારણ કે તેમણે તમારા દ્વારા પોતાના પક્ષનો નાશ જોયો હતો; તેથી અકુતોભય આશ્રયરૂપ તમારા ચરણોમાં શરણ ગયા।

Verse 11

अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीत: प्रसभं त्याजितश्री: । इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते ॥ ११ ॥

હે આત્મરિપુ! દૈવયોગે મને બળપૂર્વક તમારા ચરણકમળોની નજીક લાવવામાં આવ્યો અને મારી સર્વ શ્રી-સમૃદ્ધિ છીનવાઈ ગઈ. ક્ષણિક વૈભવની માયાથી મોહિત લોકો, પ્રત્યેક ક્ષણે મૃત્યુની નજીક હોવા છતાં, જીવન અનિત્ય છે તે સમજતા નથી।

Verse 12

श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रिय: । आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थित: ॥ १२ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! બલિ મહારાજ આ રીતે પોતાનું સૌભાગ્ય વર્ણવી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાનના અતિપ્રિય ભક્ત પ્રહ્લાદ મહારાજ ત્યાં પ્રગટ થયા—જેમ રાત્રે ચંદ્ર ઉગે તેમ।

Verse 13

तमिन्द्रसेन: स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् । प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत ॥ १३ ॥

ત્યારે ઇન્દ્રસેન બલિએ પોતાના પિતામહ પ્રહ્લાદ મહારાજને જોયા—શ્રીથી વિરાજમાન, કમળપાંખડી સમાન નેત્રોવાળા. તેમનું ઊંચું, સુડોળ શરીર પીતાંબરથી શોભતું હતું; શ્યામ કાંતિ અંજન જેવી, લાંબા બાહુ, અને સર્વને પ્રિય તથા મનોહર હતા।

Verse 14

तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रित: समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचन: सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ १४ ॥

વરুণપાશોથી બંધાયેલા હોવાથી બલિ મહારાજ અગાઉની જેમ પ્રહ્લાદ મહારાજને યોગ્ય સન્માન આપી શક્યા નહીં. તેમણે માત્ર મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો; આંખો આંસુથી કંપતી હતી અને લજ્જાથી મુખ નીચે થઈ ગયું।

Verse 15

स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् । उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लव: ॥ १५ ॥

ત્યાં સુનંદ આદિ પારષદોથી ઘેરાયેલા અને પૂજિત થઈ આસનસ્થ, હાસ્યમુખ હરિ ભગવાનને જોઈ મહામના પ્રહ્લાદ મહારાજ આનંદાશ્રુથી વિહ્વળ થયા. તેઓ નજીક જઈ ભૂમિ પર પડી શિર નમાવી પ્રણામ કર્યા।

Verse 16

श्रीप्रह्लाद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् । मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६ ॥

શ્રીપ્રહ્લાદ બોલ્યા—હે પ્રભુ! તમે જ બલિને ઇન્દ્રપદનું મહાન વૈભવ આપ્યું હતું અને આજે તમે જ તે હરી લીધું. મને બંને રીતે સમાન શોભા દેખાય છે. કારણ કે એ શ્રી તેને મોહના અંધકારમાં નાખતી હતી; તેથી વૈભવ હરીને તમે તેના પર મહાન કૃપા કરી।

Verse 17

यया हि विद्वानपि मुह्यते यत- स्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे ॥ १७ ॥

જે ભૌતિક વૈભવથી વિદ્વાન અને સંયમી પણ મોહમાં પડી આત્મસાક્ષાત્કારનું લક્ષ્ય ભૂલી જાય છે, તેની ગતિને યથાર્થ કોણ જાણી શકે? તેથી જગદીશ્વર, સર્વ લોકોના સાક્ષી શ્રીનારાયણને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 18

श्रीशुक उवाच तस्यानुश‍ृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जले: । हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજા પરીક્ષિત! પ્રહ્લાદ મહારાજ હાથ જોડીને નજીક ઊભા રહી સાંભળતા હતા; ત્યારે ભગવાન હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માએ મધુસૂદન પરમ પુરુષોત્તમને સંબોધીને બોલવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 19

बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । प्राञ्जलि: प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्‌मुखी नृप ॥ १९ ॥

હે નૃપ! પોતાના પતિને બંધાયેલો જોઈ તે સતી પત્ની ભયથી વ્યાકુળ થઈ. તેણે હાથ જોડીને ઉપેન્દ્ર વામનદેવને પ્રણામ કર્યો અને મસ્તક નમાવી આ રીતે બોલી।

Verse 20

श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्यु: । कर्तु: प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा: ॥ २० ॥

શ્રીમતી વિંધ્યાવલિ બોલ્યા—હે પ્રભુ! તમારી લીલાના આનંદ માટે જ તમે આ ત્રિજગત રચ્યું છે; પરંતુ કુબુદ્ધિ લોકો તેમાં સ્વામિત્વનો દાવો કરે છે. લાજ છોડેલા નાસ્તિકો ખોટું કર્તૃત્વ આરેાપી ‘અમે દાન આપીએ છીએ, ભોગવીએ છીએ’ એમ ગર્વ કરે છે. તમે તો સ્વતંત્ર સર્જક, પાલક અને સંહારક છો; એવા લોકો તમને શું ઉપકાર કરી શકે?

Verse 21

श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २१ ॥

શ્રી બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ભૂતભાવન, હે ભૂતેશ, હે દેવદેવ, હે જગન્મય ભગવાન! તમે તેનો સર્વસ્વ હરી લીધું છે; એટલું દંડ પૂરતું છે. હવે તેને મુક્ત કરો; તે વધુ નિગ્રહનો અધિકારી નથી.

Verse 22

कृत्‍स्‍ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोका: कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥ २२ ॥

એણે તમને સમગ્ર ભૂમિ, કર્મથી પ્રાપ્ત થયેલા લોક અને પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું છે; અચળ બુદ્ધિથી તેણે પોતાનું શરીર પણ સમર્પિત કર્યું છે.

Verse 23

यत्पादयोरशठधी: सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३ ॥

જે નિષ્કપટ બુદ્ધિથી તમારા કમળચરણોમાં જળ, દૂર્વાના અંકુર કે કળી પણ અર્પણ કરીને સાચી ભક્તિથી પૂજા કરે છે, તે ઉત્તમ ગતિ પામે છે. આ બલિ મહારાજ તો કપટ વિના ત્રિલોકીનું સર્વસ્વ અર્પી ચૂક્યો છે; તો પછી તેને બંધનની પીડા કેમ થાય?

Verse 24

श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मद: पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४ ॥

શ્રી ભગવાને કહ્યું—હે બ્રહ્મન! જેને હું વિશેષ અનુગ્રહ કરું છું, તેનું ઐશ્વર્ય હું પહેલાં હરી લઉં છું; કારણ કે ઐશ્વર્યના મદથી મૂઢ પુરુષ અહંકારી બની ત્રિલોકને અને મને પણ તુચ્છ ગણે છે.

Verse 25

यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभि: । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥ २५ ॥

જીવાત્મા પોતાના કર્મોના કારણે નાનાં યોનિઓમાં વારંવાર સંસારચક્રમાં ફરતો પરતંત્ર રહે છે; ક્યારેક સૌભાગ્યવશ મનુષ્યગતિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ મનુષ્યજન્મ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 26

जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभि: । यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रह: ॥ २६ ॥

જો કોઈ મનુષ્ય ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલો હોય, ઉત્તમ કર્મ કરતો હોય, યુવાન, રૂપવાન, વિદ્યાવાન અને ધનવાન હોવા છતાં પોતાની સમૃદ્ધિ પર અહંકાર ન કરે, તો જાણવું કે તેના પર ભગવાનની વિશેષ કૃપા છે।

Verse 27

मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्तत: । सर्वश्रेय:प्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्पर: ॥ २७ ॥

ઉચ્ચ કુળજન્મ વગેરે વૈભવો ખોટા માન-ગર્વના કારણ બની ભક્તિમાં પ્રગતિને અવરોધે છે, છતાં પરમેશ્વરના શુદ્ધ ભક્તને એ કદી વ્યાકુળ નથી કરતા।

Verse 28

एष दानवदैत्यानामग्रणी: कीर्तिवर्धन: । अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति ॥ २८ ॥

આ બલિ મહારાજ દાનવ-દૈત્યોમાં અગ્રણી અને કીર્તિવર્ધક છે; સર્વ ભૌતિક વૈભવ ગુમાવ્યા છતાં તેણે અજય માયાને જીતેલી છે અને ભક્તિમાં સ્થિર રહી મોહિત થતો નથી।

Verse 29

क्षीणरिक्थश्‍च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥

ધનથી વંચિત, સ્થાનથી પતિત, શત્રુઓથી પરાજિત થઈ બંધાયેલો, સગાંઓ દ્વારા તિરસ્કૃત અને પરિત્યક્ત, યાતનાઓ સહન કરતો, અને ગુરુ દ્વારા ઠપકો તથા શાપ મળ્યા છતાં—સુવ્રત બલિ મહારાજે સત્ય છોડ્યું નહીં। મેં છલથી ધર્મની વાત કરી, છતાં સત્યવાક્ તે ધર્મ ત્યજતો નથી।

Verse 30

क्षीणरिक्थश्‍च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥

ધનથી વંચિત, સ્થાનથી પતિત, શત્રુઓથી પરાજિત થઈ બંધાયેલો, સગાંઓ દ્વારા તિરસ્કૃત અને પરિત્યક્ત, યાતનાઓ સહન કરતો, અને ગુરુ દ્વારા ઠપકો તથા શાપ મળ્યા છતાં—સુવ્રત બલિ મહારાજે સત્ય છોડ્યું નહીં। મેં છલથી ધર્મની વાત કરી, છતાં સત્યવાક્ તે ધર્મ ત્યજતો નથી।

Verse 31

एष मे प्रापित: स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रय: ॥ ३१ ॥

ભગવાન બોલ્યા—તેની મહાન ક્ષમાશીલતા કારણે મેં તેને દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવું સ્થાન આપ્યું છે. સાવર્ણિ મન્વંતરમાં તે મારા આશ્રયે સ્વર્ગનો ઇન્દ્ર બનશે।

Verse 32

तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् । यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभव: । नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२ ॥

બલી મહારાજ સ્વર્ગરાજ્યનું પદ પ્રાપ્ત કરે ત્યાં સુધી, મારી આજ્ઞાથી વિશ્વકર્માએ બનાવેલા સુતલ લોકમાં નિવાસ કરે. મારી વિશેષ રક્ષાથી ત્યાં માનસિક-શારીરિક દુઃખ, થાક, તન્દ્રા, પરાજય અને અન્ય ઉપદ્રવો થતા નથી।

Verse 33

इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते । सुतलं स्वर्गिभि: प्रार्थ्यं ज्ञातिभि: परिवारित: ॥ ३३ ॥

હે ઇન્દ્રસેન બલી મહારાજ, હવે જાઓ; તમારું કલ્યાણ થાઓ. દેવતાઓને પણ ઇચ્છનીય સુતલ લોકમાં સગાં-સંબંધીઓ અને મિત્રો સાથે શાંતિથી નિવાસ કરો।

Verse 34

न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशा: किमुतापरे । त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४ ॥

સુતલ લોકમાં તને લોકપાલો પણ, તો પછી સામાન્ય લોકો તો શું, જીતવી શકશે નહીં. અને જે દૈત્યો તારા શાસનનો ભંગ કરશે, તેમને મારું સુદર્શન ચક્ર સંહારશે।

Verse 35

रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५ ॥

હે વીરો, હું તને—તારા અનુચરો અને સર્વ પરિચર્યા-સામગ્રી સહિત—બધી રીતે રક્ષીશ. હું ત્યાં સદા સન્નિહિત રહીશ, અને તું મને હંમેશાં દર્શન કરી શકીશ।

Verse 36

तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुर: । द‍ृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्य: कुण्ठो विनङ्‌क्ष्यति ॥ ३६ ॥

ત્યાં તું મારું પરમ પરાક્રમ જોશે; દાનવ‑દૈત્યના સંગથી ઉપજેલો તારો આસુરી ભાવ અને ભૌતિક ચિંતાઓ તરત જ નાશ પામશે।