Adhyaya 17

Verse 1

श्रीशुक उवाच इत्युक्ता सादिती राजन्स्वभर्त्रा कश्यपेन वै । अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, પતિ કશ્યપ મુનિએ એમ ઉપદેશ આપ્યા પછી અદિતીએ આળસ વિના બાર દિવસ સુધી આ વ્રત નિષ્ઠાપૂર્વક આચર્યું.

Verse 2

चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥

અદિતિએ એકાગ્ર બુદ્ધિથી મહાપુરુષ ઈશ્વરનું ચિંતન કર્યું. બુદ્ધિને સારથી બનાવી મન વડે ઇન્દ્રિયરૂપ દુષ્ટ અશ્વોને વશમાં કરી, અખિલાત્મા ભગવાન વાસુદેવમાં મન સમાધાન કરીને પયો-વ્રતનું અનુષ્ઠાન કર્યું.

Verse 3

चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥

અદિતિએ એકાગ્ર બુદ્ધિથી મહાપુરુષ ઈશ્વરનું ચિંતન કર્યું. બુદ્ધિને સારથી બનાવી મન વડે ઇન્દ્રિયરૂપ દુષ્ટ અશ્વોને વશમાં કરી, અખિલાત્મા ભગવાન વાસુદેવમાં મન સમાધાન કરીને પયો-વ્રતનું અનુષ્ઠાન કર્યું.

Verse 4

तस्या: प्रादुरभूत्तात भगवानादिपुरुष: । पीतवासाश्चतुर्बाहु: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ ४ ॥

હે રાજન, ત્યારે અદિતિના સમક્ષ આદિપુરુષ ભગવાન પ્રગટ થયા—પીતા વસ્ત્રધારી, ચતુર્ભુજ, અને ચાર હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા તથા પદ્મ ધારણ કરનાર।

Verse 5

तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् । ननाम भुवि कायेन दण्डवत् प्रीतिविह्वला ॥ ५ ॥

ભગવાનને આંખે દેખાતાં જ અદિતિ સહસાએ ઊભી થઈ અને પ્રેમથી વિહ્વળ બની, આદરપૂર્વક ભૂમિ પર દંડવત્ પડી પ્રણામ કર્યા।

Verse 6

सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा । बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृति- स्तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथु: ॥ ६ ॥

અદિતિ ઊભી થઈ હાથ જોડીને સ્તુતિ કરવા લાગી, પરંતુ આનંદાશ્રુથી ભરેલી આંખો હોવાથી તે પ્રાર્થના કરી શકી નહીં. ભગવાનના સాక్షાત્ દર્શનથી તેના શરીરે રોમાંચ થયો; તે મૌન રહી અને પરમાનંદના ઉત્સવથી દેહ કંપવા લાગ્યો।

Verse 7

प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्यदिति: कुरूद्वह । उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! દેવી અદિતીએ પ્રેમથી ધીમે ધીમે ગદગદ વાણીથી હરિનું સ્તવન કર્યું. તે જાણે આંખોથી પીતી હોય તેમ લક્ષ્મીપતિ, યજ્ઞપતિ અને જગત્પતિ પ્રભુને નિહાળતી હતી.

Verse 8

श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं न: कृधीश भगवन्नसि दीननाथ: ॥ ८ ॥

શ્રી અદિતિ બોલ્યા: હે યજ્ઞેશ, હે યજ્ઞપુરુષ અચ્યુત! તમારા ચરણો તીર્થ છે, તમારી કીર્તિ તીર્થ છે; તમારું મંગલ નામ સાંભળવું જ શુભ છે. આપત્તિગ્રસ્ત લોકના દુઃખને શમાવવા તમે પ્રગટ થાઓ છો; હે ઈશ, હે ભગવન, તમે દીનોના નાથ છો—અમારું કલ્યાણ કરો.

Verse 9

विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने । स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध- व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९ ॥

હે પ્રભુ! તમે સર્વવ્યાપી વિશ્વરૂપ છો; આ જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંયમ-લય તમે સ્વતંત્ર રીતે કરો છો. શક્તિ અને ગુણોને ધારણ કરીને પણ તમે સદા તમારા સ્વરૂપમાં સ્થિત રહો છો; તમારું પૂર્ણ જ્ઞાન નિત્ય છે અને આત્માના અંધકારને નાશ કરે છે. હે હરિ, તમને નમસ્કાર.

Verse 10

आयु: परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी- र्द्योभूरसा: सकलयोगगुणास्त्रिवर्ग: । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशी: ॥ १० ॥

હે અનંત! આપ પ્રસન્ન થાઓ તો મનુષ્યને સહેલાઈથી બ્રહ્માસમાન આયુષ્ય, ઇચ્છિત દેહ, અતુલ વૈભવ, સ્વર્ગ-ભૂ-રસાતલના ભોગ, ત્રિવર્ગ, સર્વ યોગસિદ્ધિઓ અને શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; તો પછી પ્રતિસ્પર્ધી-જય જેવા નાનાં ફળોની શું વાત!

Verse 11

श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन्भगवान्पुष्करेक्षण: । क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामिति होवाच भारत ॥ ११ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજન, હે ભારતકુલશ્રેષ્ઠ પરિક્ષિત! અદિતીએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં કમલનયન ભગવાન—જે સર્વભૂતોના ક્ષેત્રજ્ઞ (અંતર્યામી) છે—એમ બોલ્યા.

Verse 12

श्रीभगवानुवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्‌क्षितम् । यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामत: ॥ १२ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દેવમાતા, તારી ચિરકાળથી ઇચ્છિત ભાવના મને જાણીતી છે; શત્રુઓએ વૈભવ હરી લીધું અને સ્વધામથી હાંકી કાઢેલા તારા પુત્રોના કલ્યાણની તું કામના કરે છે।

Verse 13

तान्विनिर्जित्य समरे दुर्मदानसुरर्षभान् । प्रतिलब्धजयश्रीभि: पुत्रैरिच्छस्युपासितुम् ॥ १३ ॥

હે દેવી, હું સમજું છું કે તું યુદ્ધમાં દુર્મદ અસુરશ્રેષ્ઠોને જીતીને, વિજયશ્રી પુનઃ પ્રાપ્ત કરેલા તારા પુત્રો સાથે મારી ઉપાસના કરવા ઇચ્છે છે।

Verse 14

इन्द्रज्येष्ठै: स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् । स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दु:खिता: ॥ १४ ॥

ઇન્દ્રપ્રધાન દેવતાઓ યુદ્ધમાં તારા પુત્રોના શત્રુઓને મારી નાખે ત્યારે, તેમના સ્ત્રીઓ રડતી હોય તે જોઈને, તું દુઃખભાવે તે દૃશ્ય જોવું ઇચ્છે છે।

Verse 15

आत्मजान्सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयश:श्रिय: । नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १५ ॥

તું ઇચ્છે છે કે તારા પુત્રો ગુમાવેલી યશ અને શ્રી પુનઃ મેળવી, સ્વર્ગલોકમાં ફરી પૂર્વવત્ નિવાસ કરીને આનંદથી ક્રીડા કરે।

Verse 16

प्रायोऽधुना तेऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मति: । यत्तेऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति ॥ १६ ॥

હે દેવી, મારી મતિ પ્રમાણે હવે લગભગ બધા અસુરયૂથનાથો અજેય છે; કારણ કે તેઓ એવા બ્રાહ્મણોના રક્ષણમાં છે જેમને પરમેશ્વર સદા અનુકૂળ રહે છે. તેથી અત્યારે તેમના વિરુદ્ધ બળપ્રયોગ સુખ આપતો નથી।

Verse 17

अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्य: सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते । ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ॥ १७ ॥

હે દેવી અદિતિ, તારા વ્રતાચારથી હું સંતોષ પામ્યો છું; તેથી તને પ્રસન્ન કરવા કોઈ ઉપાય મને કરવો જ પડશે. મારી આરાધના કદી વ્યર્થ નથી જતી; શ્રદ્ધા અને યોગ્યતા મુજબ નિશ્ચિત ફળ આપે છે.

Verse 18

त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडित: । स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्यधिष्ठित: ॥ १८ ॥

પુત્રોની રક્ષા માટે તું મહાન પયോવ્રત કરીને મારી યોગ્ય રીતે આરાધના અને સ્તુતિ કરી છે. મરીચિવંશીય કશ્યપ મુનિના તપના પ્રભાવથી હું મારા અંશ સાથે તારો પુત્ર બનીને તારા અન્ય પુત્રોની રક્ષા કરીશ.

Verse 19

उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् । मां च भावयती पत्यावेवंरूपमवस्थितम् ॥ १९ ॥

હે ભદ્રે, તપથી શુદ્ધ અને નિષ્કલંક થયેલા પ્રજાપતિ પતિ કશ્યપ પાસે જા. પતિના દેહમાં હું સ્થિત છું એમ ભાવતાં ભાવતાં, પતિની જ વિધિવત્ આરાધના કર.

Verse 20

नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन । सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम् ॥ २० ॥

હે દેવી, આ દેવગુહ્ય અતિ ગુપ્ત રહસ્ય છે; કોઈ પૂછે તો પણ ક્યારેય કોઈને કહેશો નહીં. ગુપ્ત રાખવામાં આવે તો જ બધું સફળ થાય છે.

Verse 21

श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभो: । उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ॥ २१ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આટલું કહી ભગવાન ત્યાંથી જ અંતર્ધાન થયા. હરિ પોતે તેના પુત્રરૂપે પ્રગટ થશે એવો અતિ દુર્લભ વર પામી અદિતિએ પોતાને કૃતકૃત્ય માન્યું અને પરમ ભક્તિથી પતિ પાસે ગઈ.

Verse 22

स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत । प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्यवितथेक्षण: ॥ २२ ॥

સમાધિ-યોગમાં સ્થિત કશ્યપ મુનિ, જેમની દૃષ્ટિ કદી ભ્રમિત થતી નથી, તેમણે જોયું કે ભગવાન હરિનો એક પૂર્ણાંશ તેમના અંદર પ્રવેશ્યો છે।

Verse 23

सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् । समाहितमना राजन्दारुण्यग्निं यथानिल: ॥ २३ ॥

હે રાજન, જેમ પવન બે લાકડાં વચ્ચે ઘર્ષણ વધારી અગ્નિ પ્રગટાવે છે, તેમ ભગવાનમાં પૂર્ણ સમાહિત કશ્યપ મુનિએ તપસ્યાથી સંચિત પોતાનું તેજ અદિતિના ગર્ભમાં સ્થાપ્યું।

Verse 24

अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभि: ॥ २४ ॥

હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માએ જ્યારે જાણ્યું કે અદિતિના ગર્ભમાં સનાતન ભગવાન નિવાસ કરે છે, ત્યારે તેમણે દિવ્ય નામોનું ઉચ્ચારણ કરીને પ્રભુની સ્તુતિ શરૂ કરી।

Verse 25

श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते । नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नम: ॥ २५ ॥

શ્રીબ્રહ્મા બોલ્યા—હે ઉરુગાય ભગવન, હે ઉરુક્રમ! તમારો જય હો; તમને નમસ્કાર. હે બ્રાહ્મણ્યદેવ, ત્રિગુણોના નિયંતા, તમને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 26

नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे । त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ २६ ॥

હે પૃશ્નિગર્ભ, હે વેદગર્ભ, હે વેધસે (સ્રષ્ટા)—તમને નમસ્કાર. હે ત્રિનાભ, હે ત્રિપૃષ્ઠ, હે શિપિવિષ્ટ વિષ્ણુ—તમને પ્રણામ।

Verse 27

त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्य- मनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहु: । कालो भवानाक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्त:पतितं गभीरम् ॥ २७ ॥

હે પ્રભુ! તમે જ ત્રિલોકના આદિ, મધ્ય (પ્રકટતા) અને અંત (પ્રલય) છો; વેદો તમને અનંત શક્તિઓના આશ્રય, પરમ પુરુષ તરીકે ગાય છે. હે નાથ! જેમ ઊંડા પાણીમાં પડેલા પાંદડા-ડાળીઓને પ્રવાહ ખેંચી લે છે, તેમ કાળરૂપે તમે આ વિશ્વની સર્વ વસ્તુને પોતાની તરફ આકર્ષો છો।

Verse 28

त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णु: । दिवौकसां देव दिवश्‍च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतोऽप्सु ॥ २८ ॥

તમે જ સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોના આદિ જનક છો અને પ્રજાપતિઓના પણ ઉત્પત્તિકર્તા છો. હે દેવ! સ્વર્ગપદથી ચ્યૂત દેવતાઓ માટે તમે જ એકમાત્ર શરણ છો, જેમ પાણીમાં ડૂબતા માણસ માટે નાવ જ એકમાત્ર આશા હોય છે।