Adhyaya 16

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, જ્યારે અદિતિના પુત્ર દેવતાઓ સ્વર્ગમાંથી અદૃશ્ય થયા અને દૈત્યો ત્રિવિષ્ટપ હરી ગયા, ત્યારે દેવમાતા અદિતિ અનાથ જેવી બની અત્યંત શોકમાં તપવા લાગી।

Verse 2

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥

ઘણા દિવસો પછી સમાધિમાંથી વિરત થઈ ભગવાન કશ્યપ મુનિ એક દિવસ તેના આશ્રમમાં આવ્યા; તેમણે આશ્રમને ન ઉત્સવભર્યું ન આનંદમય જોયું।

Verse 3

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥

હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કશ્યપ મુનિનું યથાન્યાય સ્વાગત થયું; તેમણે આસન ગ્રહણ કરી, ઉદાસ મુખવાળી પોતાની પત્ની અદિતિને આ રીતે કહ્યું।

Verse 4

अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥

હે ભદ્રે, મૃત્યુની ઇચ્છાને વશ રહેલા ધર્મ, બ્રાહ્મણો અને સર્વ જન વિષે આજે કોઈ અમંગળ તો નથી થયું ને?

Verse 5

अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥

હે ગૃહમેધિની પ્રિયે, ગૃહસ્થજીવનમાં ધર્મ, અર્થ અને કામનું યથાવિધી પાલન થાય તો અયોગીઓનાં કર્મ પણ યોગીઓ સમાન બને; તેમાં ક્યાંય ખોટ તો નથી ને?

Verse 6

अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्‍वचित् ॥ ६ ॥

કુટુંબ પ્રત્યે અતિ આસક્તિથી શું તું આમંત્રણ વિના આવેલા અતિથિઓને યોગ્ય રીતે સ્વીકાર્યા નહીં, તેથી તેઓ અપૂજિત થઈ પાછા ગયા? અથવા ક્યારેક ઊભી થઈ આવકાર પણ ન આપ્યો?

Verse 7

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥

જે ઘરોમાંથી અતિથિઓને થોડું પાણી પણ અર્પણ કર્યા વિના પાછા જવું પડે, તે ઘરો નિશ્ચયે ખેતરના શિયાળના બિલ્લાં જેવા છે.

Verse 8

अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥

હે પતિવ્રતા ભદ્રે, હું દૂર ગયો ત્યારે શું તું ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ સમયસર અગ્નિમાં ઘીનું હવિષ્ય અર્પણ ન કરી શકી?

Verse 9

यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥

અગ્નિ અને બ્રાહ્મણોની પૂજાથી ગૃહસ્થ ઇચ્છિત ફળ મેળવી ઉચ્ચ લોકોમાં નિવાસ પામે છે; કારણ કે યજ્ઞાગ્નિ અને બ્રાહ્મણો સર્વદેવાત્મા શ્રીવિષ્ણુનું મુખ ગણાય છે.

Verse 10

अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥

હે મહામનસ્વિની, તારા બધા પુત્રો કુશળ છે ને? તારા મ્લાન ચહેરાના લક્ષણોથી હું જાણું છું કે તારો મન શાંત નથી; એવું કેમ?

Verse 11

श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥

શ્રી અદિતિએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ સ્વામી, બ્રાહ્મણો, ગાયો, ધર્મ અને પ્રજાનું કલ્યાણ—બધું મંગલ છે. હે ગૃહમેધિન, ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગનું પરમ ક્ષેત્ર ગૃહસ્થજીવન છે; તેથી આ ગૃહો સૌભાગ્યથી ભરપૂર છે.

Verse 12

अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥

હે પ્રિય સ્વામી, અગ્નિઓ, અતિથિઓ, સેવકો અને ભિક્ષુકો—બધાની હું યોગ્ય રીતે સેવા કરું છું. હું હંમેશા તમારું સ્મરણ કરું છું, તેથી ધર્મનો કોઈ અંશ ઉપેક્ષિત થવાની શક્યતા નથી.

Verse 13

को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥

હે પ્રભુ સ્વામી, મારા મનની કઈ ઇચ્છા પૂર્ણ ન થાય? તમે તો પ્રજાપતિ છો અને સ્વયં મને ધર્મના સિદ્ધાંતો ઉપદેશો છો.

Verse 14

तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥

હે મરીચિ-પુત્ર! તારા મન અને શરીરથી જન્મેલી આ પ્રજાઓ સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણોથી યુક્ત છે; દેવો અને અસુરો પ્રત્યે તું સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે. છતાં સર્વસમ પરમેશ્વર ભક્તો પર વિશેષ કૃપાળુ થાય છે.

Verse 15

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥

અતએવ, હે ઈશ્વર, હે સુવ્રત! તમારી દાસીનું કલ્યાણ વિચારો. સ્પર્ધક દૈત્યો અમારી શ્રી અને સ્થાન હરી ગયા છે; હે પ્રભુ, અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 16

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥

પ્રબળ શત્રુ દૈત્યો મને નિર્વાસિત કરી દીધા છે; હું દુઃખના સાગરમાં ડૂબી રહી છું. મારું ઐશ્વર્ય, શ્રી, યશ અને નિવાસસ્થાન બધું જ હરી લેવાયું છે.

Verse 17

यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥

હે સાધુ, મંગળ દાન કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ! અમારી સ્થિતિ વિચારીને એવું કલ્યાણ કરો કે મારા પુત્રો જે ગુમાવ્યું છે તે ફરી પ્રાપ્ત કરે.

Verse 18

श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्‍नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—અદિતિએ આમ વિનંતી કરતાં કશ્યપ મુનિ જાણે સ્મિત કરીને બોલ્યા, “અહો! વિષ્ણુનું માયાબળ કેટલું પ્રબળ છે, જેના કારણે આ જગત સંતાન-સ્નેહમાં બંધાયેલું છે!”

Verse 19

क्‍व देहो भौतिकोऽनात्मा क्‍व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥

આ ભૌતિક દેહ પંચભૂતોથી બનેલો છે, આત્મા નથી; અને આત્મા તો પ્રકૃતિથી પરે, શુદ્ધ અને નિત્ય છે. દેહાસક્તિથી જ કોઈ પતિ, પુત્ર વગેરે કહેવાય છે; આ સંબંધો ભ્રમમાત્ર છે—મોહ જ કારણ છે.

Verse 20

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥

હે અદિતિ, ભગવાન જનાર્દન પુરુષોત્તમની ભક્તિસેવામાં લાગી જા—તે સર્વનો સ્વામી, શત્રુદમન કરનાર અને સર્વના હૃદયગુહામાં વસનાર છે. જગદ્ગુરુ વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ જ સર્વ મંગળ દાન કરવા સમર્થ છે.

Verse 21

स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भ‍क्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥

દીન પર દયા કરનાર હરિ તારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરશે, કારણ કે ભગવદ્ભક્તિ અમોઘ છે. ભક્તિ સિવાયના ઉપાયો નિષ્ફળ—આ મારું મત છે.

Verse 22

श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥

શ્રીમતી અદિતિએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, મને તે નિયમવિધિ કહો જેના દ્વારા હું જગત્પતિ ભગવાનની ઉપાસના કરું, જેથી તેઓ પ્રસન્ન થઈ મારા સત્યસંકલ્પને પૂર્ણ કરે અને મારી મનોકામના સિદ્ધ કરે.

Verse 23

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને મને તે વિધિ અને ઉપાસનાક્રમ શીખવો, જેના દ્વારા મારો દેવ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય. હું મારા પુત્રો સાથે ઘોર સંકટમાં છું; ભક્તિથી પ્રભુની પૂજા કરીને તેઓ અમને આ ભયંકર સ્થિતિમાંથી વહેલી તકે બચાવે.

Verse 24

श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥

શ્રી કશ્યપ મુનિ બોલ્યા—સંતાનની ઇચ્છાથી મેં કમલજ બ્રહ્માજીને પ્રશ્ન કર્યો હતો. તેમણે મને જે રીત કહી, તે જ કેશવને પ્રસન્ન કરનાર વ્રત હું તમને કહું છું।

Verse 25

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥

ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષમાં બાર દિવસ પયోవ્રત કરવું. પરમ ભક્તિથી કમલનયન અરવિંદાક્ષ ભગવાનની આરાધના કરવી।

Verse 26

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्‍नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥

અમાવાસ્યાના દિવસે, જો વરાહે ખોદેલી માટી મળે તો તે શરીરે લગાવી વહેતી નદીમાં સ્નાન કરવું. સ્નાન કરતી વેળાએ આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 27

त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्‌धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥

હે દેવી ભૂમિ! નિવાસસ્થાન ઇચ્છતા આદિવરાહરૂપ ભગવાને તને રસાતળમાંથી ઉદ્ધર્યા. તને નમસ્કાર; મારા પાપફળનો નાશ કર।

Verse 28

निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥

પછી નિત્ય આત્મનિયમો પૂર્ણ કરીને, એકાગ્રતાથી ભગવાનની અર્ચના કરવી—મૂર્તિમાં, વેદી/સ્થંડિલમાં, સૂર્યમાં, જળમાં, અગ્નિમાં અને ગુરુમાં પણ।

Verse 29

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥

હે ભગવાન વાસુદેવ, મહાપુરુષ! જે સર્વના હૃદયમાં નિવાસ કરો છો અને જેમાં સર્વનું અસ્તિત્વ છે, સર્વસાક્ષી તમને મારા સશ્રદ્ધ નમસ્કાર।

Verse 30

नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥

હે અવ્યક્ત, અતિ સૂક્ષ્મ, પ્રધાન-પુરુષ! ચોવીસ તત્ત્વોના જ્ઞાતા અને ગુણ-સંખ્યાનનું કારણરૂપ સાંખ્ય-યોગના પ્રવર્તક, તમને મારા સશ્રદ્ધ નમસ્કાર।

Verse 31

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:श‍ृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥

બે શિર, ત્રણ પદ, ચાર શૃંગ અને તંતુ-સ્વરૂપ, સાત હસ્તવાળા યજ્ઞ-સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; જેમનું આત્મા ત્રયી-વિદ્યા છે, તેમને મારા પ્રણામ।

Verse 32

नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥

હે રુદ્ર, હે શિવ! શક્તિધર, સર્વ વિદ્યાઓના અધિપતિ અને સર્વ ભૂતોના પતિ, તમને મારા નમસ્કાર।

Verse 33

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥

હિરણ્યગર્ભ-સ્વરૂપ, પ્રાણ-સ્વરૂપ, જગતના આત્મા! યોગ-ઐશ્વર્યમય શરીરવાળા અને યોગના કારણરૂપ પ્રભુ, તમને મારા પ્રણામ।

Verse 34

नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥

હે આદિદેવ, હૃદયના સાક્ષી પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. નર-નારાયણ ઋષિરૂપે માનવદેહ ધારણ કરનાર હરિ નારાયણને પ્રણામ.

Verse 35

नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥

મરકત રત્ન સમા શ્યામ દેહવાળા, શ્રીલક્ષ્મીને અધિન રાખનાર પ્રભુને નમસ્કાર. હે કેશવ, પીતવસ્ત્રધારી, તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 36

त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥

હે વરેણ્ય પ્રભુ, વરદાન આપનારામાં શ્રેષ્ઠ! તમે સર્વને વર આપો છો; તેથી ધીર પુરુષો પોતાના કલ્યાણ માટે તમારા કમળચરણની રજની ઉપાસના કરે છે.

Verse 37

अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥

જેનાં કમળચરણોની સેવા દેવતાઓ તથા શ્રીલક્ષ્મી પણ કરે છે, અને તે ચરણોની સુગંધને જાણે લાલાયિત થઈ માન આપે છે—એ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 38

एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥

કશ્યપ મુનિએ કહ્યું: આ મંત્રો દ્વારા હૃષીકેશનું આવાહન કરીને, શ્રદ્ધા-ભક્તિ સાથે પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન વગેરે પૂજા-વસ્તુઓ અર્પણ કરી કેશવ—કૃષ્ણ—પરમ ભગવાનની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 39

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्‍नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्‌द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥

આરંભે ભક્ત દ્વાદશાક્ષર મંત્રનો જપ કરીને ગંધ, માળા, ધૂપ વગેરે અર્પણ કરે. પછી પ્રભુને દૂધથી સ્નાન કરાવી વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત અને આભૂષણોથી શોભાવે. પાદ્ય જળ અર્પણ કરીને ફરી સુગંધિત પુષ્પ, ધૂપ વગેરે ઉપચારોથી પૂજા કરે.

Verse 40

श‍ृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥

સામર્થ્ય હોય તો દૂધમાં રાંધેલું ઉત્તમ શાલિ-અન્ન નૈવેદ્ય રૂપે અર્પણ કરવું. ઘી અને ગોળ સાથે તે આપી, એ જ મૂળ મંત્રનો જપ કરતાં અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

Verse 41

निवेदितं तद्भ‍क्ताय दद्याद्भ‍ुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥

અર્પિત પ્રસાદ વૈષ્ણવ ભક્તને આપવો, અથવા તેને થોડું આપી બાકી પોતે ગ્રહણ કરવો. ત્યારબાદ દેવતાને આચમન અર્પણ કરીને ફરી પૂજા કરવી અને તાંબૂલ (પાન) પણ નિવેદિત કરવું.

Verse 42

जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥

ત્યારબાદ મંત્રનો ૧૦૮ વાર જપ કરવો અને સ્તુતિઓ દ્વારા પ્રભુની મહિમા ગાવવી. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને અંતે આનંદપૂર્વક દંડવત્ પ્રણામ કરવો.

Verse 43

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वय‍वरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥

દેવતાને અર્પિત કરેલા પુષ્પ અને જળ વગેરેનો શેષ ભાગ શિર પર ધારણ કરીને પછી દેવનું ઉદ્વાસન (સમાપ્તિ) કરવું. ત્યારબાદ યથોચિત પાયસ (ખીર) વડે ઓછામાં ઓછા બે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 44

भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्‍नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्‍नापयित्वार्चेद् यावद्‌व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥

ભોજન કરાવેલા પૂજ્ય બ્રાહ્મણોને યથોચિત સન્માન આપી, તેમની અનુમતિ લઈને મિત્રો અને સ્વજનો સાથે બાકી રહેલો પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો. તે રાત્રે કઠોર બ્રહ્મચર્ય પાળવું; બીજા દિવસે પ્રાતઃ ફરી સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને એકાગ્ર બની ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિને દૂધથી સ્નાન કરાવી, પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે વ્રતસમાપ્તિ સુધી પૂજા કરવી.

Verse 45

भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्‍नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्‍नापयित्वार्चेद् यावद्‌व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥

ભોજન કરાવેલા પૂજ્ય બ્રાહ્મણોને યથોચિત સન્માન આપી, તેમની અનુમતિ લઈને મિત્રો અને સ્વજનો સાથે બાકી રહેલો પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો. તે રાત્રે કઠોર બ્રાહ્મચર્ય પાળવું; બીજા દિવસે પ્રાતઃ ફરી સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને એકાગ્ર બની ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિને દૂધથી સ્નાન કરાવી, પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે વ્રતસમાપ્તિ સુધી પૂજા કરવી.

Verse 46

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनाद‍ृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥

માત્ર દૂધને આહાર બનાવી, શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરતાં આ વ્રત આચરવું. પૂર્વવત અગ્નિમાં આહુતિ આપવી અને બ્રાહ્મણોને પણ ભોજન કરાવવું.

Verse 47

एवं त्वहरह: कुर्याद्‌द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥

આ રીતે બાર દિવસ સુધી દરરોજ આ પયోవ્રત આચરવું—દરરોજ હરિની આરાધના, હોમ, પૂજન અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરી ભોજન કરાવવું.

Verse 48

प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्‍नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥

પ્રતિપદથી શુક્લ ત્રયોદશી સુધી સંપૂર્ણ બ્રહ્મચર્ય પાળવું, જમીન પર શયન કરવું અને દિવસે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને વ્રત કરવું.

Verse 49

वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥

આ સમય દરમિયાન અનાવશ્યક ભૌતિક વિષયો અને ઇન્દ્રિયભોગની વાતો ટાળવી જોઈએ. સર્વ જીવો પ્રત્યે ઈર્ષ્યા વિના, અહિંસક રહી, વાસુદેવ-પરાયણ શુદ્ધ ભક્ત બનવું જોઈએ.

Verse 50

त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्‍नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रद‍ृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥

ત્યારબાદ ત્રયોદશીના દિવસે, શાસ્ત્ર જાણનારા બ્રાહ્મણોની મદદથી, શાસ્ત્રવિધિ મુજબ પ્રભુ વિષ્ણુને પાંચ દ્રવ્યો (દૂધ, દહીં, ઘી, ખાંડ, મધ)થી સ્નાન કરાવવું જોઈએ.

Verse 51

पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥

ધન ખર્ચ ન કરવાની કৃপણતા ત્યજી, સર્વના હૃદયમાં સ્થિત શિપિવિષ્ટ વિષ્ણુની ભવ્ય પૂજા કરવી જોઈએ. ઘી અને દૂધમાં અન્ન ઉકાળી ચરુ તૈયાર કરી, એકાગ્રતાથી પુરુષસૂક્ત જપ સાથે યજન કરવું અને અનેક રસવાળું ઉત્તમ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું—એથી પરમપુરુષ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 52

पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥

ધન ખર્ચ ન કરવાની કৃপણતા ત્યજી, સર્વના હૃદયમાં સ્થિત શિપિવિષ્ટ વિષ્ણુની ભવ્ય પૂજા કરવી જોઈએ. ઘી અને દૂધમાં અન્ન ઉકાળી ચરુ તૈયાર કરી, એકાગ્રતાથી પુરુષસૂક્ત જપ સાથે યજન કરવું અને અનેક રસવાળું ઉત્તમ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું—એથી પરમપુરુષ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 53

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेद‍ृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥

વેદજ્ઞાનથી સંપન્ન આચાર્ય અને તેમના સહાયક ઋત્વિજોને વસ્ત્ર, આભૂષણ અને ગાયો અર્પણ કરીને સંતોષ આપવો જોઈએ. આ જ હરિની આરાધના—વિષ્ણુ-આરાધના—કહેવાય છે.

Verse 54

भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥

હે શુચિસ્મિતે શુભે! ઉત્તમ અન્નથી ગુણવાન આચાર્યો અને તેમના ઋત્વિજોને તૃપ્ત કર, અને ત્યાં એકત્ર થયેલા બ્રાહ્મણો તથા અન્ય સૌને પણ પ્રસાદ વહેંચીને સંતોષ આપ।

Verse 55

दक्षिणां गुरवे दद्याद‍ृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥

ગુરુને તથા ઋત્વિજોને યથાર્થ દક્ષિણા આપવી—વસ્ત્ર, આભૂષણ, ગાયો અને ધન વગેરે; અને પ્રસાદ વહેંચીને ત્યાં આવેલા સૌને, ચાંડાલોને પણ, પ્રસન્ન કરવું।

Verse 56

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥

દીન, અંધ, કૃપણ વગેરે સહિત સૌએ ભોજન કર્યા પછી, સર્વને વિષ્ણુ-પ્રસાદથી તૃપ્ત કરવાથી શ્રી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે એમ જાણીને, યજ્ઞકર્તાએ પોતાના બંધુઓ સાથે પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો।

Verse 57

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥

પ્રતિપદથી ત્રયોદશી સુધી દરરોજ નૃત્ય, વાદ્ય, ગાન, સ્તુતિ, સ્વસ્તિવાચન મંત્રો અને શ્રીમદ્-ભાગવત કથાપાઠ સાથે વિધિ ચાલુ રાખીને, આ રીતે ભગવાનની દૈનિક પૂજા કરવી।

Verse 58

एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥

આ ‘પયોવ્રત’ નામનું પરમ પુરુષની આરાધનાનું શ્રેષ્ઠ વ્રત છે. આ વાત મને મારા પિતામહ બ્રહ્માએ કહી હતી, અને તે જ મેં તને વિગતે સંભળાવી છે।

Verse 59

त्वं चानेन महाभागे सम्यक्‌चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥

હે મહાભાગ્યવતી, શુદ્ધ ભાવથી મનને નિયત કરીને આ પયો-વ્રતનું સમ્યક્ આચરણ કર અને અવ્યય ભગવાન કેશવનું ભજન કર।

Verse 60

अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥

આ પયો-વ્રત ‘સર્વયજ્ઞ’ અને ‘સર્વવ્રત’ તરીકે સ્મૃત છે. હે ભદ્રે, આ તપનો સાર, દાનનું સ્વરૂપ અને પરમેશ્વરને તૃપ્ત કરવાનો ઉપાય છે.

Verse 61

त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥

આ જ સాక్షાત શ્રેષ્ઠ નિયમો છે અને આ જ ઉત્તમ યમો છે. આથી તપ, દાન, વ્રત અને યજ્ઞ સફળ થાય છે, કારણ કે આથી અધોક્ષજ ભગવાન તૃપ્ત થાય છે.

Verse 62

तस्मादेतद्‌व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥

અતએવ, હે ભદ્રે, શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી આ વ્રત આચર, નિયમોનું કડક પાલન કર. ભગવાન પ્રસન્ન થઈ તને શીઘ્ર વરદાન આપશે.