Adhyaya 13

Verse 1

श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: । सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे श‍ृणु ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—વિવસ્વાન (સૂર્યદેવ) ના પુત્ર મનુનું નામ ‘શ્રાદ્ધદેવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વર્તમાનમાં એ જ સાતમો મનુ છે. હવે તેના પુત્રો વિશે મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 2

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥

હે રાજા પરીક્ષિત! વૈવસ્વત મનુના દસ પુત્રોમાં ઇક્ષ્વાકુ, નભગ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત અને નાભાગ છે. સાતમો પુત્ર ‘દિષ્ટ’ કહેવાય છે. પછી તરૂષ અને પૃષધ્ર, અને દસમો પુત્ર ‘વસુમાન’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 3

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥

હે રાજા પરીક્ષિત! વૈવસ્વત મનુના દસ પુત્રોમાં ઇક્ષ્વાકુ, નભગ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત અને નાભાગ છે. સાતમો પુત્ર ‘દિષ્ટ’ કહેવાય છે. પછી તરૂષ અને પૃષધ્ર, અને દસમો પુત્ર ‘વસુમાન’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 4

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणा: । अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दर: ॥ ४ ॥

હે રાજન! આ મન્વંતરમાં આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો, મરુદ્ગણો, બે અશ્વિનીકુમારો અને ઋભુઓ—આ દેવગણ છે. તેમના અધિપતિ ઇન્દ્ર ‘પુરંદર’ છે.

Verse 5

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षय: स्मृता: ॥ ५ ॥

કાશ્યપ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, જમદગ્નિ અને ભરદ્વાજ—આ સાતેય ‘સપ્તઋષિ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 6

अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥ ६ ॥

આ મન્વંતરમાં પણ ભગવાનનો અવતાર કાશ્યપ અને અદિતિથી થયો. આદિત્યોમાં સૌથી નાનો વિષ્ણુ વામન (બૌના) રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા.

Verse 7

सङ्‌क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते । भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णो: शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥

મેં તને સંક્ષેપમાં સાત મન્વંતરોની સ્થિતિ કહી છે. હવે હું ભાવિ મનુઓનું તથા ભગવાન વિષ્ણુના શક્ત્યાવતારો સહિત વર્ણન કરીશ.

Verse 8

विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते तव ॥ ८ ॥

હે રાજેન્દ્ર! વિવસ્વાનની વિશ્વકર્માની બે પુત્રીઓ—સંજ્ઞા અને છાયા—બે પત્નીઓ હતી; એ વાત મેં તને અગાઉ જ કહી છે.

Verse 9

तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रय: । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुताञ्छृणु ॥ ९ ॥

કેટલાક લોકો ત્રીજી પત્ની તરીકે વડવા પણ કહે છે. આ ત્રણમાં સંજ્ઞાના ત્રણ સંતાન—યમ, યમી અને શ્રાદ્ધદેવ—હતા. હવે છાયાના પુત્રો વિશે સાંભળો.

Verse 10

सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥

છાયાને સાવર્ણિ નામનો પુત્ર અને તપતી નામની પુત્રી હતી; તે પછી રાજા સંવરણની પત્ની બની. છાયાનું ત્રીજું સંતાન શનૈશ્ચર (શનિ) કહેવાયું. વડવાએ અશ્વિની કુમાર નામના બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 11

अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनु: । निर्मोकविरजस्काद्या: सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥

હે નૃપ! આઠમો મન્વંતર આવતાં સાવર્ણિ મનુ થશે. તેના પુત્રોમાં નિર્મોક અને વિરજસ્ક વગેરે હશે.

Verse 12

तत्र देवा: सुतपसो विरजा अमृतप्रभा: । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥

આઠમા મન્વંતરમાં ત્યાં દેવગણ સुतપસ, વિરજ અને અમૃતપ્રભા થશે. તેમના દેવરાજ ઇન્દ્ર વિરોચનપુત્ર બલી મહારાજ બનશે.

Verse 13

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे य: पदत्रयम् । राद्धमिन्द्रपदं हित्वा तत: सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३ ॥

યાચકરૂપે આવેલા વિષ્ણુને ત્રણ પગ જમીન દાન આપીને, તેણે સમૃદ્ધ ઇન્દ્રપદ ત્યજી દીધું (ત્રિલોકી ગુમાવી); પરંતુ પછી ભગવાન પ્રસન્ન થતાં સર્વસમર્પણથી તે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 14

योऽसौ भगवता बद्ध: प्रीतेन सुतले पुन: । निवेशितोऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥

ભગવાને પ્રેમથી બાંધી રાખેલા એ બલીને પછી સ્વર્ગથી પણ વધુ વૈભવશાળી સુતલલોકમાં સ્થાપિત કર્યો. બલી મહારાજ હવે ત્યાં સ્વરાટની જેમ વસે છે અને ઇન્દ્ર કરતાં પણ વધુ સુખી છે.

Verse 15

गालवो दीप्तिमान्‌रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यश‍ृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥

હે રાજન, આઠમા મન્વંતરમાં ગાલવ, દીપ્તિમાન, પરશુરામ, દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા, કૃપાચાર્ય, ઋષ્યશૃંગ અને અમારા પિતા ભગવાન બાદરાયણ વ્યાસ—નારાયણાવતાર—આ સાત ઋષિ થશે. હાલ તેઓ પોતાના-પોતાના આશ્રમમંડળમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 16

गालवो दीप्तिमान्‌रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यश‍ृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥

હે રાજન, આઠમા મન્વંતરમાં ગાલવ, દીપ્તિમાન, પરશુરામ, દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા, કૃપાચાર્ય, ઋષ્યશૃંગ અને અમારા પિતા ભગવાન બાદરાયણ વ્યાસ—નારાયણાવતાર—આ સાત ઋષિ થશે. હાલ તેઓ પોતાના-પોતાના આશ્રમમંડળમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 17

देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभु: । स्थानं पुरन्दराद्‌धृत्वा बलये दास्यतीश्वर: ॥ १७ ॥

આઠમા મન્વંતરમાં મહાબલી ભગવાન્ સાર્વભૌમ દેવગુહ્યના પુત્ર અને સરસ્વતીના ગર્ભથી પ્રગટ થશે. તે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પાસેથી રાજ્ય છીનવી બલી મહારાજને આપશે.

Verse 18

नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भव: । भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥

હે રાજા, નવમો મનુ વરુણથી જન્મેલો દક્ષ-સાવર્ણિ હશે. તેના પુત્રોમાં ભૂતકેતુ અને દીપ્તકેતુ વગેરે હશે.

Verse 19

पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भ‍ुत: स्मृत: । द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्तत: ॥ १९ ॥

નવમા મન્વંતરમાં પાર અને મરીચિગર્ભ વગેરે દેવતાઓમાં ગણાશે. સ્વર્ગના ઇન્દ્રનું નામ ‘અદ્ભુત’ હશે, અને સાત ઋષિઓમાં દ્યુતિમાન વગેરે રહેશે.

Verse 20

आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भ‍ुत: ॥ २० ॥

આયુષ્માન પિતાથી અને અંબુધારા માતાના ગર્ભથી ભગવાનની અંશ-કલા ઋષભદેવ પ્રગટ થશે. તેમના દ્વારા ‘અદ્ભુત’ નામનો ઇન્દ્ર ત્રિલોકીનું વૈભવ ભોગવશે.

Verse 21

दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनु: । तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजा: ॥ २१ ॥

દસમો મનુ ઉપશ્લોકનો પુત્ર બ્રહ્મ-સાવર્ણિ હશે. તેના પુત્રોમાં ભૂરિષેણ વગેરે હશે, અને સાત ઋષિઓ હવિષ્માન વગેરે બ્રાહ્મણો હશે.

Verse 22

हविष्मान्सुकृत: सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजा: । सुवासनविरुद्धाद्या देवा: शम्भु: सुरेश्वर: ॥ २२ ॥

હવિષ્માન, સુકૃત, સત્ય, જય અને મૂર્તિ વગેરે સાત ઋષિ થશે. સુવાસન અને વિરુદ્ધ વગેરે દેવગણ થશે, અને તેમના ઇન્દ્ર—સુરેશ્વર શંભુ—થશે.

Verse 23

विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भो: सख्यं करिष्यति । जात: स्वांशेन भगवान्गृहे विश्वसृजो विभु: ॥ २३ ॥

વિષૂચીના ગર્ભમાંથી ભગવાનનો સ્વાંશ વિષ્ણ્વક્સેન અવતાર વિશ્વસૃજના ગૃહમાં પ્રગટ થશે. તે શંભુ સાથે મિત્રતા કરશે.

Verse 24

मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् । अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥

અગિયારમા મન્વંતરમાં મનુ ધર્મ-સાવર્ણિ થશે, જે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં અત્યંત નિપુણ હશે. તેના પરથી સત્યધર્મ વગેરે દસ પુત્રો જન્મશે.

Verse 25

विहङ्गमा: कामगमा निर्वाणरुचय: सुरा: । इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादय: ॥ २५ ॥

વિહંગમ, કામગમ, નિર્વાણરુચિ વગેરે દેવગણ થશે. તેમના ઇન્દ્ર વૈધૃત થશે, અને ઋષિઓમાં અરુણ વગેરે અગ્રણી થશે.

Verse 26

आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृत: । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥

ત્યાં આર્યકનો પુત્ર ધર્મસેતુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. તે આર્યકની પત્ની વૈધૃતાના ગર્ભમાંથી હરિના અંશાવતારરૂપે પ્રગટ થઈ ત્રિલોકનું ધારણ અને શાસન કરશે.

Verse 27

भविता रुद्रसावर्णी राजन्द्वादशमो मनु: । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादय: सुता: ॥ २७ ॥

હે રાજન, બારમો મનુ રુદ્ર-સાવર્ણિ નામે થશે. તેના પુત્રોમાં દેવવાન, ઉપદેવ અને દેવશ્રેષ્ઠ આદિ હશે.

Verse 28

ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादय: । ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्याग्नीध्रकादय: ॥ २८ ॥

આ મન્વંતરમાં ઇન્દ્રનું નામ ઋતધામા થશે અને દેવોમાં હરિત આદિ અગ્રણી રહેશે. ઋષિઓમાં તપોમૂર્તિ, તપસ્વી અને આગ્નીધ્રક આદિ હશે.

Verse 29

स्वधामाख्यो हरेरंश: साधयिष्यति तन्मनो: । अन्तरं सत्यसहस: सुनृताया: सुतो विभु: ॥ २९ ॥

સત્યસહા પિતા અને સુનૃતા માતાથી સ્વધામા જન્મશે; તે ભગવાન હરિનો અંશાવતાર છે. તે જ તે મન્વંતરનું શાસન સંભાળશે.

Verse 30

मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् । चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजा: ॥ ३० ॥

તેરમો મનુ દેવ-સાવર્ણિ નામે થશે અને તે આત્મજ્ઞાનમાં અત્યંત ઉન્નત હશે. તેના પુત્રોમાં ચિત્રસેન અને વિચિત્ર આદિ હશે.

Verse 31

देवा: सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पति: । निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥

તેરમા મન્વંતરમાં દેવોમાં સુકર્મા અને સુત્રામા નામના ગણ હશે, સ્વર્ગનો અધિપતિ ઇન્દ્ર દિવસ્પતિ હશે, અને ઋષિઓમાં નિર્મોક તથા તત્ત્વદર્શ આદિ હશે.

Verse 32

देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पते: । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥ ३२ ॥

દેવહોત્રનો પુત્ર ‘યોગેશ્વર’ બૃહતીના ગર્ભમાંથી પ્રગટ થઈ શ્રીહરિનો અંશાવતાર બનશે અને દિવસ્પતિના હિતાર્થે કર્મ કરશે।

Verse 33

मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति । उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजा: ॥ ३३ ॥

ચૌદમા મનુનું નામ ઇન્દ્ર-સાવર્ણિ હશે. તેના પુત્રોમાં ઉરુ, ગંભીર અને બુધ વગેરે હશે.

Verse 34

पवित्राश्चाक्षुषा देवा: शुचिरिन्द्रो भविष्यति । अग्निर्बाहु: शुचि: शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विन: ॥ ३४ ॥

પવિત્ર અને ચાક્ષુષ દેવતાઓમાં હશે અને શુચિ ઇન્દ્ર બનશે. અગ્નિ, બાહુ, શુચિ, શુદ્ધ, માગધ વગેરે મહાતપસ્વી સપ્તઋષિ થશે.

Verse 35

सत्रायणस्य तनयो बृहद्भ‍ानुस्तदा हरि: । वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥

હે મહારાજ પરીક્ષિત! ચૌદમા મન્વંતરમાં સત્રાયણના પુત્રરૂપે શ્રીહરિ વિટાનાના ગર્ભમાંથી પ્રગટ થશે. તેઓ ‘બૃહદ્ભાનુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે અને આધ્યાત્મિક ક્રિયાઓનું વિતાન કરશે.

Verse 36

राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्रपर्यय: ॥ ३६ ॥

હે રાજન! ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં પ્રગટ થનારા ચૌદ મનુઓનું વર્ણન મેં તને કહ્યું. તેમનો કુલ સમય એક હજાર યુગચક્ર જેટલો છે; તેને ‘કલ્પ’ એટલે બ્રહ્માજીનો એક દિવસ કહે છે.