Mantra 1

Sukta 81

Sanskrit (Devanagari)

सूर्याचन्द्रमसौ। पूर्वापरं चरतो माययैतौ शिशू क्रीडन्तौ परि यातोऽर्णवम्। विश्वान्यो भुवना विचष्ट ऋतूँरन्यो विदधज्जायसे नवः

IAST Transliteration

sū́ryācandramasau | pū́rvāparaṃ carato māyáyaitáu śiśū́ krī́ḍantau pári yāto 'rṇavám | víśvā́nyo bhúvanā vicáṣṭa ṛtū́n anyó vidadháj jā́yase návaḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Sun and Moon—by wondrous art these twain move east and west, like children sporting, compassing the ocean-flood. The one surveys all worlds; the other, ordering seasons, is born anew.

Translation

સૂર્ય અને ચન્દ્રમા—માયાની અદ્ભુત કળાથી આ બે પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ ગતિ કરે છે; બાળકો રમતાં હોય તેમ સમુદ્ર-પ્રવાહને પરિભ્રમણ કરે છે. એક સર્વ લોકોને નિહાળે છે; બીજો ઋતુઓને વ્યવસ્થિત કરીને નવો નવો જન્મ લે છે.

Word by Word

• सूर्याचन्द्रमसौ: the Sun and the Moon
• सूर्याचन्द्रमसौ: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक) + चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)

• पूर्वापरम्: the former and the latter (east and west / before and after)
• पूर्वापरम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक) + अपर (प्रातिपदिक)

• चरतः: they two move
• चरतः: —
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)

• मायया: by (their) magic/power
• मायया: करण
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)

• एतौ: these two
• एतौ: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• शिशू: (as) two children
• शिशू: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: शिशु (प्रातिपदिक)

• क्रीडन्तौ: playing
• क्रीडन्तौ: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: क्रीड् (धातु)

• परि: around
• परि: —
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• यातः: having gone / going
• यातः: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: या (धातु)

• अर्णवम्: the ocean / flood
• अर्णवम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक)

• विश्वान्यः: one (of them) [who is] all-encompassing
• विश्वान्यः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + अन्य (प्रातिपदिक)

• भुवनानि: the worlds / beings
• भुवनानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक)

• विचष्टे: sees, beholds
• विचष्टे: —
• Type: Verb
• Root: चक्ष् (धातु) (वि-उपसर्गः)

• ऋतून्: the seasons
• ऋतून्: कर्म
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक)

• अन्यः: the other (one)
• अन्यः: कर्तृ
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)

• विदधत्: apportioning, arranging
• विदधत्: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: धा (धातु) (वि-उपसर्गः)

• जायसे: you are born / you arise
• जायसे: —
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)

• नवः: new, fresh
• नवः: —
• Type: Adjective
• Root: नव (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (not specified in input)

Devata: Sūrya and Candra (dual)

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī-like cadence (probable; requires metrical verification)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at playful cosmic motion resolving into calm trust in ordered seasons and renewal.","listener_experience":"Spacious awe; reassurance that cycles are intelligible and benevolent.","intensity":4}