Anuvaka 11
આ અનુવાકનો મુખ્ય વિષય અથર્વણીય પરંપરામાં લક્ષિત મંત્ર-ચર્મો દ્વારા જીવનશક્તિ—આરોગ્ય, શક્તિ, રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ—ને સ્થિર/સુરક્ષિત કરવો છે. ઉપવિષયો: વાજીકરણ (લૈંગિક વીર્ય અને જનન-સ્થિરતા), વશીકરણ (બીજાના મનને અનુકૂળ/સંવાદી બનાવવું), રક્ષાકવચ અને તાબીઝ/અમુલેટ દ્વારા સુરક્ષા, ખાંસી–સર્દી તથા અચાનક ઢળી પડવા જેવી સ્થિતિઓ માટે ભૈષજ્ય ઉપચાર, શત્રુનાશન/અભિચાર શૈલીમાં શત્રુઓને બાંધી નિષ્ક્રિય કરવું, તેમજ મેધા (બુદ્ધિ)નું આવાહન કરીને તેને સંપત્તિ-સૂચક ચિહ્નો સાથે જોડવું.
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
AV 6.101 એક સંક્ષિપ્ત વાજીકરણ મંત્ર છે, જે પુરુષ જનનેન્દ્રિયમાં ઉત્તેજના, વૃદ્ધિ અને દૃઢતા ને ઉપચાર-અને-પૌષ્ટિક (શક્તિ/વીર્ય) ક્રિયા તરીકે વાણી દ્વારા પ્રગટ કરે છે. બળદની ઉન્મત્તતા, ધનુષ્ય અને કસેલી પ્રત્યંચા જેવી જીવરૂપક તથા યુદ્ધાત્મક છબીઓ દ્વારા આ સ્તુતિ દુર્બળતા અથવા ઢીલાશને નિયંત્રિત તાણમાં ફેરવી, સફળ લૈંગિક કાર્યક્ષમતા અને પુનઃસ્થાપિત વિર્યબળનું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
Sukta 102
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વણિક વશીકરણ સૂક્તનો હેતુ ઇચ્છિત વ્યક્તિના મનને વક્તા સાથે સુસંગતિમાં ખેંચી લાવવાનો છે, જેથી બંનેના સહભાગી માર્ગમાં તે “મળે, વળે અને સ્થિર રહે” એમ બને. તેમાં નિયંત્રણના બે સ્તરો ભળે છે—પૌરાણિક આદર્શ દૃષ્ટાંત (અશ્વિનોની સંપૂર્ણ સંકલિત રથયાત્રા) અને વ્યવહારિક બંધન-પ્રતીકો (લગામ, લપેટતું ઘાસ). અંતે, સંમતિ અને અનુકૂળ વૃત્તિ ઉત્પન્ન કરનાર ઔષધીય/સૌંદર્યાત્મક આકર્ષણ-સંયોજનથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 103
આ ટૂંકો અથર્વવેદીય મંત્ર દૈવી કરારો અને એકતાના જામીન એવા દેવતાઓને આહ્વાન કરીને, તેમજ દોરી વડે શત્રુબળોને વિધિપૂર્વક બાંધીને, આશ્રિત (ઘર/કુટુંબ, દળ અથવા સમુદાય)ની આસપાસ રક્ષાત્મક વ્યવસ્થાને “મજબૂત રીતે બાંધી” દે છે. તેનો હેતુ શત્રુઓને તમામ સ્તરોમાં—નેતાઓ, મધ્યમ યોદ્ધાઓ અને પાયદળ—અચળ કરી દેવાનો છે, જેથી તેમની આગળ વધવાની ગતિ, સંકેતો અને સંકલન તૂટી પડે. સ્તુતિની શક્તિ મિત્ર–અર્યમન દર્શાવતો સામાજિક બંધ અને દામન/સંદાન રૂપ ભૌતિક બંધ—બંને એક જ, અમલમાં મૂકવા યોગ્ય નિયંત્રણ છે—આ સમીકરણમાં રહેલી છે.
Sukta 104
AV 6.104 એક સંક્ષિપ્ત શત્રુનાશન મંત્ર છે. તે ‘આદાન’ (પકડી લેવું/હસ્તગત કરવું) અને ‘સંદાન’ (ઘટ્ટ બાંધવું) ને શસ્ત્રરૂપે વાપરી શત્રુબળોને અચળ કરે છે અને તેમની જીવનશક્તિ કાપી નાખે છે. અહીં શત્રુનાશન પ્રાણ-સિદ્ધાંત દ્વારા રજૂ થાય છે: શત્રુના પ્રાણ અને અપાનને વિધિપૂર્વક બંધાઈ/સંકોચાઈ દેવામાં આવે છે, જેથી જીવનશક્તિ જ જીવનનો પ્રવાહ કાપી નાખે. બાંધણીક્રિયાને અધિકાર અને બળ આપવા ઇન્દ્ર–અગ્નિ (સોમ અને મરુતગણ સાથે) નું સંયુક્ત આવાહન કરવામાં આવે છે.
Sukta 105
AV 6.105 એક સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય (ઉપચાર) મંત્ર છે. તેમાં કાસ (ખાંસી) ને વ્યક્તિમય ઉપદ્રવ તરીકે સંબોધીને તેને તરત જ દૂર થવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે. મનના ઉડી જવા જેવી ગતિ, તીક્ષ્ણ કરેલા બાણ જેવી ઝડપ અને સૂર્યકિરણોની જેમ—આ ત્રણ ત્વરિત ઉપમાઓ દ્વારા મંત્ર રોગને બહાર ધકેલીને વધુ ને વધુ દૂરનાં ‘માર્ગો/વાહિનીઓ’માં (વાયુમાર્ગ, પૃથ્વીની સીમા, સમુદ્ર) મોકલે છે, જેથી અંતે તે વિખેરાઈને ઓગળી જાય અને નષ્ટ થઈ જાય.
Sukta 106
આ ત્રણ મંત્રોનું સૂક્ત ગૃહ-આશીર્વાદની છબીઓ (દ્વારપાટિયાં પર દૂર્વા, જીવનદાયી જળ) ને ઠંડીજન્ય વ્યાધિ સામેના ઉપચારાત્મક–અપોત્રોપાયિક કર્મ સાથે જોડે છે. અંતે, ગૃહની અંદર રક્ષણાત્મક આવરણ (જરાયુ/પ્રસવાવરણ) વાળી ને બંધવાની સંક્ષિપ્ત ઉપચાર-મંત્રરૂપે તે પૂર્ણ થાય છે; અગ્નિને આહ્વાન કરીને આ ઠંડીને “ઔષધ”માં રૂપાંતરિત કરાય છે—વિધિની ઉષ્મા અને નિયંત્રિત આવરણ દ્વારા ભયને ઉપાયમાં ફેરવવામાં આવે છે.
Sukta 107
AVŚ 6.107 એક સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક–અપોત્રોપાયિક મંત્ર છે, જે પાઠ કરનારને વિશ્વજિત્/ત્રાયમાણા નામની રક્ષક શક્તિથી—ચારે તરફ ઘેરતી પટ્ટી અથવા તાબીઝ-દેવતા તરીકે કલ્પિત શક્તિથી—‘આવરી’ દે છે. તે વારંવાર પ્રાર્થના કરે છે કે ઘરનાં બધાં—બે પગવાળાં (માનવો) અને ચાર પગવાળાં (પશુધન)—સૌનું રક્ષણ થાઓ; અને આમ સુરક્ષા તથા કલ્યાણ માટે સંપૂર્ણ રક્ષાવલય સ્થાપે છે.
Sukta 108
AV 6.108 એક સંક્ષિપ્ત મેધા-સૂક્ત છે. તેમાં વ્યક્તિમય બુદ્ધિ (મેધા)ને ‘સૌપ્રથમ આવો’ એમ આમંત્રિત કરીને, પાઠ કરનારામાં સ્થિર રીતે નિવાસ કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. મેધાને સમૃદ્ધિના ચિહ્નો (ગાયો, ઘોડા) તથા સૂર્યના કિરણો સાથે જોડીને, અધ્યયન, સ્મૃતિ અને યજ્ઞ-કૌશલ્યને પ્રકાશના સ્વરૂપો તરીકે રજૂ કરે છે—જેને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરીને આખા દિવસ દરમ્યાન સ્થિર રાખી શકાય.
Sukta 109
આ સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય સૂક્ત પિપ્પલી (લાંબી મરી)ને દેવોએ નિમેલી, પ્રાણ પુનઃસ્થાપિત કરનારી ઔષધિ તરીકે અભિષેક કરે છે—અચાનક ઢળી પડવું, ચીરીને ચુભતી પીડાઓ અને વાતસદૃશ પવનજન્ય ઉપદ્રવો માટે. અસુરોએ શત્રુભાવથી છુપાવી રાખેલી સ્થિતિમાંથી આ ઔષધિ બચાવીને દેવોએ તેને ફરી સ્થાપિત કરી—એ રીતે ઔષધવિદ્યા રક્ષણાત્મક, અપોત્રોપૈક શક્તિમાં રૂપાંતરિત થાય છે. મંત્રનું બળ પિપ્પલીને “પ્રાણ માટે પૂરતી” એવી ઘોષણા કરવામાં અને જન્મથી સતત ચાલતી હોય તેમ તેની રક્ષાકારક અસરને વિસ્તૃત કરવામાં છે.
Sukta 110
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્ત યજમાનને અગ્નિના સદા નવપલ્લવિત સાન્નિધ્યમાં સ્થિર કરીને આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરે છે—“પ્રાચીન છતાં નવો” એવા હોતૃ રૂપે, જે પોતાને અને ઉપાસકને પણ પોષે છે, અગ્નિનું સ્તવન કરે છે. ત્યારબાદ તે અપોત્રોપાયક ભાવ ધારણ કરી, યમસંબંધિત પ્રાણછેદક શક્તિઓથી તથા ગૃહવ્યવસ્થાને વિક્ષેપિત કરી શકે એવા જન્મ/કાળસંબંધિત અશુભ પ્રભાવોથી રક્ષણ માગે છે; જેથી મનુષ્ય દુર્ભાગ્યને પાર કરીને “સો શરદઋતુઓ” સુધી જીવી શકે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.