Sukta 2
Rishi: Traditionally connected with Vrātya material (ancillary attributions vary)
Devata: Dik (Direction), especially Prācī (East), as ordering power
Chandas: Prose/anuṣṭubh-like cadence (Atharvanic narrative style)
અવ 15.2 વ્રાત્ય-ચક્રની વાર્તાને આગળ વધારતાં, વ્રાત્યના ઉદય અને દિશાઓમાં તેની વિધિસંમત ગતિનું વિધિરૂપ નકશાંકન કરે છે; સુવ્યવસ્થિત આગેકૂચના પરિપ્રેક્ષ્યરૂપે પ્રાચી (પૂર્વ)ને વિશેષ રીતે પ્રગટ કરે છે. આ સૂક્ત દિશા-સ્થાપન લિતુર્ગી તરીકે કાર્ય કરે છે: વિષયને અધિકૃત દિશાઓ સાથે સંરેખિત કરીને, સીમાસ્થ ગતિશીલતાને સમાજે ઓળખી શકે તેવી, શુભ પ્રગતિમાં રૂપાંતરિત કરે છે. અંતે કીર્તિ અને યશસ પરનો ભાર, આ દિશાત્મક ક્રમબદ્ધતાને પૌષ્ટિક લાભ તરીકે—જાહેર માન્યતા, પ્રાધાન્ય, અને જાણનાર/કર્તા માટે દીર્ઘકાળીન ખ્યાતિ—રૂપે ચિતરે છે.
Mantras
Mantra 1
स उद॑तिष्ठ॒त् स प्राचीं॒ दिश॒मनु॒ व्यऽचलत्
તે ઊભો થયો; તે પૂર્વ દિશાને અનુસરી આગળ વધ્યો.
Mantra 2
तं बृ॒हच्च॑ रथंत॒रं चा॑दि॒त्याश्च॒ विश्वे॑ च दे॒वा अ॑नु॒व्य॒ऽ चलन्
તેના અનુસરે બૃહત્ અને રથંતર ચાલ્યા; તેના અનુસરે આદિત્યો અને સર્વ દેવો પણ આગળ વધ્યા.
Mantra 3
बृ॒ह॒ते च॒ वै स र॑थंत॒राय॑ चादि॒त्येभ्य॑श्च॒ विश्वे॑भ्यश्च दे॒वेभ्य॒ आ वृ॑श्चते॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॒ व्रात्य॑मुप॒वद॑ति
બૃહત્ અને રથંતરથી, આદિત્યો અને સર્વ દેવોથી—નિઃસંદેહ—તે સંપૂર્ણપણે કાપી નાખવામાં આવે છે, જે આ રીતે જ્ઞાની વ્રાત્યને અપવાદ કરે છે (નિંદે છે).
Mantra 4
बृ॒ह॒तश्च॒ वै स र॑थंत॒रस्य॑ चादि॒त्यानां॑ च॒ विश्वे॑षां च दे॒वानां॑ प्रियं धाम॑ भवति॒ तस्य॒ प्राच्यां॑ दि॒शि
બૃહત્ અને રથંતરનું, આદિત્યોનું અને સર્વ દેવોનું પ્રિય ધામ—નિઃસંદેહ—તે બને છે; તેનું સ્થાન પૂર્વ દિશામાં છે.
Mantra 5
श्र॒द्धा पुं॑श्च॒ली मि॒त्रो मा॑ग॒धो वि॒ज्ञानं॒ वासोऽह॑रु॒ष्णीषं॒ रात्री॒ केशा॒ हरि॑तौ प्रव॒र्तौ क॑ल्म॒लिर्म॒णिः
શ્રદ્ધા—ભ્રમણશીલ સ્ત્રી; મિત્ર; માગધ દૂત/ઘોષક; વિજ્ઞાન (વિચારશક્તિ); વસ્ત્ર; દિવસ; ઉષ્ણીષ (પાગડી); રાત; કેશ; બે હરિત (તામ્રવર્ણ) શક્તિઓ, બે પ્રવર્તક—કલ્મલી, મણિ (તાવીઝ/અમૂલેટ).
Mantra 6
भू॒तं च॑ भवि॒ष्यच्च॑ परिष्क॒न्दौ मनो॑ विप॒थम्
ભૂત અને ભવિષ્ય—આ બે ભટકતાં ફરનારાં; મન—(તે) વિપથ પર ન જાય.
Mantra 7
मा॒त॒रिश्वा॑ च॒ पव॑मानश्च विपथवा॒हौ वातः॒ सार॑थी रे॒ष्मा प्र॑तो॒दः
માતરિશ્વા અને પવમાન—વિપથ પર વહન કરનારાં બે; વાયુ સારથી છે, લગામ છે, અને પ્રેરક અંકુશ (પ્રતોદ) છે.
Mantra 8
की॒र्तिश्च॒ यश॑श्च पुरःस॒रावैनं॑ की॒र्तिर्ग॑च्छ॒त्या यशो॑ गच्छति॒ य ए॒वं वेद॑
કીર્તિ અને યશ—એના આગળ પુરઃસર બની ચાલે છે; કીર્તિ તેની પાસે જાય છે, યશ તેની પાસે આવે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 9
स उद॑तिष्ठ॒त् स दक्षि॑णां॒ दिश॒मनु॒ व्यऽचलत्
તે ઊભો થયો; દક્ષિણ દિશાને અનુસરી આગળ વધ્યો.
Mantra 10
तं य॑ज्ञाय॒ज्ञियं॑ च वामदे॒व्यं च॑ य॒ज्ञश्च॒ यज॑मानश्च प॒शव॑श्चानु॒व्यऽचलन्
તેના પીછે—યજ્ઞયોગ્ય અને યજ્ઞથી સન્માનિત—વામદેવ્ય (વામદેવની શુભ શક્તિ) ચાલ્યું; હા, યજ્ઞ, યજમાન અને પશુઓ પણ તેના અનુસરે ચાલ્યા.
Mantra 11
य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिया॑य च॒ वै स वा॑मदे॒व्याय॑ च य॒ज्ञाय॑ च॒ यज॑मानाय च प॒शुभ्य॒श्चा वृ॑श्चते॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॒ व्रात्य॑मुप॒वद॑ति
નિશ્ચયે, યજ્ઞયોગ્યતા (યજ્ઞાયજ્ઞિય)થી, વામદેવ્ય (વામદેવની મંગલ-શક્તિ)થી, યજ્ઞથી, યજમાનથી અને પશુઓથી—એ કાપી નાખવામાં આવે છે—જે કોઈ જાણીને પણ એવા વિદ્વાન વ્રાત્યને અપવાદ કરે, નિંદે.
Mantra 12
य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिय॑स्य च॒ वै स वा॑मदे॒व्यस्य॑ च य॒ज्ञस्य॑ च॒ यज॑मानस्य च पशू॒नां च॑ प्रि॒यं धाम॑ भवति॒ तस्य॒ दक्षि॑णायां दि॒शि
નિશ્ચયે, તે યજ્ઞયોગ્યતા (યજ્ઞાયજ્ઞિય)નું, વામદેવ્ય (વામદેવની મંગલ-શક્તિ)નું, યજ્ઞનું, યજમાનનું અને પશુઓનું પ્રિય ધામ બને છે; તેનું સ્થાન દક્ષિણ દિશામાં છે.
Mantra 13
उ॒षाः पुं॑श्च॒ली मन्त्रो॑ माग॒धो वि॒ज्ञानं॒ वासोऽह॑रु॒ष्णीषं॒ रात्री॒ केशा॒ हरि॑तौ प्रव॒र्तौ क॑ल्म॒लिर्म॒णिः
ઉષા તેની પુંશ્ચલી સ્ત્રી છે; મંત્ર તેનો માગધ ઘોષક છે; વિજ્ઞાન તેનું વસ્ત્ર છે; અહર (દિવસ) તેનો ઉષ્ણીષ (પાગડી) છે; રાત્રિ તેના કેશ છે; હરિતૌ (બે તામ્રવર્ણ ઘોડા) તેના બે પ્રવર્તા (સારથી) છે; કલ્મલી તેનો મણિ-તાબીઝ છે.
Mantra 14
अ॒मा॒वा॒स्याऽ च पौर्णमा॒सी च॑ परिष्क॒न्दौ मनो॑ विप॒थम्
અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમા—આ બે પરિભ્રમણ કરનારાં—મનને વિપથ, ભ્રમના માર્ગથી રક્ષે.
Mantra 15
मा॒त॒रिश्वा॑ च॒ पव॑मानश्च विपथवा॒हौ वा॒तः सार॑थी रे॒ष्मा प्र॑तो॒दः
માતરિશ્વા અને પવમાન—એ બે, જે માર્ગવિહોણા માર્ગોમાંથી પણ લઈ જાય છે; વાયુ સારથી છે; લગામ અને પ્રતોદ (ચાબુક/અંકુશ) તેના છે.
Mantra 16
की॒र्तिश्च॒ यश॑श्च पुरःस॒रावैनं॑ की॒र्तिर्ग॑च्छ॒त्या यशो॑ गच्छति॒ य ए॒वं वेद॑॥१६ स उद॑तिष्ठ॒त् स प्र॒तीचीं॒ दिश॒मनु॒ व्यऽचलत्
કીર્તિ અને યશ—એના પુરઃસર બની—તેના આગળ આગળ જાય છે; કીર્તિ આગળ જાય છે અને યશ તેની પાસે આવે છે—જે આ રીતે જાણે છે. તે ઊભો થયો; પશ્ચિમ દિશાને અનુસરી આગળ વધ્યો.
Mantra 17
तं वै॑रू॒पं च॑ वैरा॒जं चाप॑श्च॒ वरु॑णश्च॒ राजा॑नु॒व्यऽचलन्
તેના પાછળ વૈરૂપ અને વૈરાજ ચાલ્યા; જળો, વરુણ અને રાજા પણ અનુસરી આગળ વધ્યા.
Mantra 18
वै॒रू॒पाय॑ च॒ वै स वै॑रा॒जाय॑ चा॒द्भ्यश्च॒ वरु॑णाय च॒ राज्ञ॒ आ वृ॑श्चते॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॒ व्रात्य॑मुप॒वद॑ति
જે આ રીતે જાણકાર વ્રાત્યને અપવાદ કરે છે, તે વૈરૂપ વિરુદ્ધ, વૈરાજ વિરુદ્ધ, જળો વિરુદ્ધ, વરુણ વિરુદ્ધ અને રાજા વિરુદ્ધ—નિશ્ચયે—છેદાઈ જાય છે (અલગ પડી જાય છે).
Mantra 19
वै॒रू॒पस्य॑ च॒ वै स वै॑रा॒जस्य॑ चा॒पां च॒ वरु॑णस्य च॒ राज्ञः॑ प्रि॒यं धाम॑ भवति॒ तस्य॑ प्र॒तीच्यां॑ दि॒शी
વૈરૂપ અને વૈરાજ, અપાં (જળોના) તથા વરુણ અને રાજા—એ સૌના માટે તે પ્રિય નિવાસસ્થાન બને છે; તેનું સ્થાન પશ્ચિમ દિશામાં છે.
Mantra 20
इ॒रा पुं॑श्च॒ली हसो॑ माग॒धो वि॒ज्ञानं॒ वासोऽह॑रु॒ष्णीषं॒ रात्री॒ केशा॒ हरि॑तौ प्रव॒र्तौ क॑ल्म॒लिर्म॒णिः
ઇરા, પુંશ્ચલી (વાસનાસક્ત સ્ત્રી), હાસ્ય, માગધ; વિજ્ઞાન (વિવેકજ્ઞાન); વસ્ત્ર—અહઃ (દિવસ); ઉષ્ણીષ—રાત્રિ; કેશ; હરિતૌ (બે પીળાશિયા/તામ્રવર્ણિયા); પ્રવર્તૌ (બે પ્રેરક): કલ્મલિ-મણિ જ રત્ન છે.
Mantra 21
अह॑श्च॒ रात्री॑ च परिष्क॒न्दौ मनो॑ विप॒थम्
અહઃ (દિવસ) અને રાત્રિ—બે પરિષ્કન્દૌ (ચારે તરફથી ઘેરનારા આક્રમક); મન (વિવેકથી વિમુખ થઈ) વિપથ તરફ વળે છે.
Mantra 22
मा॒त॒रिश्वा॑ च॒ पव॑मानश्च विपथवा॒हौ वातः॒ सार॑थी रे॒ष्मा प्र॑तो॒दः
માતરિશ્વા અને પવમાન—વિપથવાહૌ (ખોટા માર્ગે વહન કરનારા બે); વાત (પવન) સારથી છે; રેષ્મા (લગામ) અને પ્રતોદ (ચાબુક/અંકુશ) છે.
Mantra 23
की॒र्तिश्च॒ यश॑श्च पुरःस॒रावैनं॑ की॒र्तिर्ग॑च्छ॒त्या यशो॑ गच्छति॒ य ए॒वं वेद॑
કીર્તિ અને યશ—એ તેના બે પુરઃસર છે; કીર્તિ તેની પાસે આવે છે અને યશ પણ તેની પાસે આવે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
Mantra 24
स उद॑तिष्ठ॒त् स उदी॑चीं॒ दिश॒मनु॒ व्यऽ चलत्
તે ઊભો થયો; તે ઉત્તર દિશાને અનુસરી આગળ વધ્યો.
Mantra 25
तं श्यै॒तं च॑ नौध॒सं च॑ सप्त॒र्षय॑श्च॒ सोम॑श्च॒ राजा॑नु॒व्यऽचलन्
તેના પીછે શ્યૈત ચાલ્યો, અને નૌધસ પણ; સપ્તઋષિઓ પીછે ચાલ્યા, અને સોમ પણ; અને રાજા પણ તેના અનુગામી બની આગળ વધ્યો.
Mantra 26
श्यै॒ताय॑ च॒ वै स नौ॑ध॒साय॑ च सप्त॒र्षिभ्य॑श्च॒ सोमा॑य च॒ राज्ञ॒ आ वृ॑श्चते॒ य ए॒वं वि॒द्वांसं॑ व्रात्य॑मुप॒वद॑ति
નિશ્ચયે, જે આ રીતે જાણીને જ્ઞાની વ્રાત્યને અપવાદ કરે છે, તે શ્યૈત માટે, નૌધસ માટે, સપ્તઋષિઓ માટે, સોમ માટે અને રાજા માટે—કાપી નાખવામાં આવે છે (સમુદાયથી વિચ્છિન્ન થાય છે).
Mantra 27
श्यै॒तस्य॑ च॒ वै स नौ॑ध॒सस्य॑ च सप्तर्षी॒णां च॒ सोम॑स्य च॒ राज्ञः॑ प्रि॒यं धाम॑ भवति॒ तस्योदी॑च्यां दि॒शि
નિશ્ચયે તે શ્યૈત અને નૌધસ, સાત ઋષિઓ, સોમ તથા રાજા—એ સૌનો પ્રિય નિવાસસ્થાન બને છે; તેનું સ્થાન ઉત્તર દિશામાં રહે છે.
Mantra 28
वि॒द्युत् पुं॑श्च॒ली स्त॑नयि॒त्नुर्मा॑ग॒धो वि॒ज्ञानं॒ वासोऽह॑रु॒ष्णीषं॒ रात्री॒ केशा॒ हरि॑तौ प्रव॒र्तौ क॑ल्म॒लिर्म॒णिः
વિદ્યુત; પુંશ્ચલી; સ્તનયિત્નુ (ગર્જના); માગધ; વિજ્ઞાન; વસ્ત્ર; અહ (દિવસ); ઉષ્ણીષ (પાગડી); રાત્રી; કેશ; હરિતૌ (બે હરિત); પ્રવર્તૌ (બે પ્રેરક); કલ્મલી; મણિ (તાબીઝ/અમુલેટ).
Mantra 29
श्रु॒तं च॒ विश्रु॑तं च परिष्क॒न्दौ मनो॑ विप॒थम्
શ્રુત (સાંભળેલું) અને વિશ્રુત (દૂર સુધી સાંભળાયેલું); પરિષ્કન્દૌ (બે પરિભ્રમણ કરનાર); મન—(માર્ગથી) વિપથમાં ન જાય.
Mantra 30
मा॒त॒रिश्वा॑ च॒ पव॑मानश्च विपथवा॒हौ वातः॒ सार॑थी रे॒ष्मा प्र॑तो॒दः
માતરિશ્વા અને પવમાન—માર્ગ પર વહન કરનાર તે બે; પવન સારથી છે, લગામ છે, અને ચાબુક (પ્રતોદ) છે.
Mantra 31
की॒र्तिश्च॒ यश॑श्च पुरःस॒रावैनं की॒र्तिर्ग॑च्छ॒त्या यशो॑ गच्छति॒ य ए॒वं वेद॑
કીર્તિ અને યશ—આગળ ચાલનાર તે બે—એને અનુસરે છે; જે એમ જાણે છે, તેને કીર્તિ આવે છે, યશ આવે છે.
Frequently Asked Questions
It ritually authorizes a figure’s movement by aligning him with the Directions—especially the East—so that transition and mobility become auspicious, ordered, and socially recognized.
In Vedic ritual space the East is the quarter of beginnings and rightful emergence; moving “following the East” symbolizes correct orientation, legitimacy, and the start of sanctioned progress.
It states that correct knowledge and performance bring visible social results: fame (kīrti) and glory (yaśas) ‘go before’ the person—meaning they gain precedence, good reputation, and public acknowledgement.
Ask anything about Sukta 2 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.