Mantra 17

Sukta 9

Sanskrit (Devanagari)

चतुर्दंष्ट्रांछ्यावदतः कुम्भमुष्काँ असृङ्मुखान्। स्वभ्यसा ये चोद्भ्यसाः

IAST Transliteration

catúr-daṃṣṭrāṃ ch(y)ā́va-dataḥ kúmbha-muṣkāṃ asṛ́ṅ-mukhān | svabhyasā́ yé ca udbhyasā́ḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

The four-fanged, the dark-toothed, the jar-scrotumed, the blood-mouthed—those of their own brood, and those arisen from the waters.

Translation

ચાર દંષ્ટ્રાવાળા, શ્યામ દાંતવાળા, કુંભ-વૃષણવાળા, લોહી-મુખવાળા—જે સ્વભ્યસા (પોતાના જ વંશના) છે, અને જે ઉદ્ભ્યસા (જળમાંથી ઉત્પન્ન) છે।

Word by Word

• चतुः-दंष्ट्राम्: four-tusked (female/creature)
• चतुः-दंष्ट्राम्: कर्म (विशेष्य-विशेषणभावेन ‘छ्यावदतः’ इत्यस्य)
• Type: Adjective (compound)
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + दंष्ट्रा (प्रातिपदिक)

• छ्यावदतः: having dark/greyish teeth
• छ्यावदतः: कर्म (असृङ्मुखान् इत्यादि विशेष्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: छ्यावदत् (प्रातिपदिक; ‘छ्याव’ + ‘दत्/दन्त’)

• कुम्भम्: a pot, jar
• कुम्भम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कुम्भ (प्रातिपदिक)

• उष्कान्: dry, withered (or parched)
• उष्कान्: कर्म (असृङ्मुखान् इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: उष्क (प्रातिपदिक)

• असृक्-मुखान्: blood-mouthed / having bloody mouths
• असृक्-मुखान्: कर्म
• Type: Adjective (compound)
• Root: असृक् (प्रातिपदिक ‘रक्त’) + मुख (प्रातिपदिक)

• स्वभ्यसा: their own (kinsmen/companions), belonging to themselves
• स्वभ्यसा: कर्तृ (यः… सः इति सम्बन्धे ‘ये’ इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective (collective/descriptor)
• Root: स्वभ्यस् (प्रातिपदिक; ‘स्व’ + ‘भ्यस्’)

• ये: who, those who
• ये: कर्तृ
• Type: Pronoun (relative)
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• उद्भ्यसाः: those sprung up / those belonging to the arisen group
• उद्भ्यसाः: कर्तृ (ये… उद्भ्यसाः = ‘जो उद्भ्यस-समूह के हैं’)
• Type: Noun/Adjective (collective/descriptor)
• Root: उद्भ्यस् (प्रातिपदिक; ‘उद्’ + ‘भ्यस्’)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (verify).

Devata: Rakṣas-class beings (as disease agents)

Chandas: Truncated/irregular (verify)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"From horror at grotesque forms to aggressive readiness to bind and expel.","listener_experience":"A bracing confrontation with disease’s ‘face’; anger replaces helplessness.","intensity":8}