Adhyaya 32
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting resources into administrable capabilities through specialized superintendents. Chapter 2.32 is a technical state manual for elephant management, treating elephants as strategic military capital requiring classification, training protocols, restraint systems, and battlefield outfitting. Kautilya’s pragmatic objective is risk-managed force projection: elephants amplify shock, morale, and siege capacity, yet are uniquely prone to panic, musth, and stampede. Hence the text enumerates training “kriyāpathas,” sub-procedures (upavicāra), and material standards (bandhana, upakaraṇa, bhūṣaṇa, sāṃgrāmikālaṃkāra). In the Saptāṅga organism this strengthens the Army limb by ensuring reliable obedience, safe handling, and standardized equipment—so that the king’s coercive power (daṇḍa) remains precise rather than self-destructive. The chapter’s placement inside Adhyakṣapracāra signals Kautilya’s doctrine that conquest depends not only on strategy but on bureaucratically repeatable training and logistics.
Sutras
Sutra 1
कर्मस्कन्धाश्चत्वारो दम्यः साम्नाह्य औपवाह्यो व्यालश्च ॥ कZ_०२.३२.०१ ॥
હાથીઓના કાર્ય-વિભાગ ચાર છે—દમ્ય (પ્રશિક્ષણયોગ્ય), સામ્નાહ્ય (યુદ્ધસજ્જ), ઔપવાહ્ય (સવારી/પરિવહન), અને વ્યાલ (ખતરનાક/ઉચ્છૃંખલ).
Sutra 2
तत्र दम्यः पञ्चविधः स्कन्धगतः स्तम्भगतो वारिगतोऽवपातगतो यूथगतश्चेति ॥ कZ_०२.३२.०२ ॥
એમાં દમ્ય (પ્રશિક્ષણયોગ્ય) પાંચ પ્રકારનો છે—સ્કંધગત (વનપ્રદેશમાંથી પકડાયેલ), સ્તંભગત (ખૂંટા/સ્તંભે બાંધી પકડાયેલ), વારિગત (પાણીના સ્થળે પકડાયેલ), અવપાતગત (ઉતરાણ/ઘાતસ્થળે પકડાયેલ), અને યુથગત (ઝુંડમાંથી પકડાયેલ).
Sutra 3
तस्योपविचारो विक्ककर्म ॥ कZ_०२.३२.०३ ॥
તેની અનુવર્તી સંભાળ/વ્યવસ્થાપન ‘વિક્કકર્મ’ છે.
Sutra 4
साम्नाह्यः सप्तक्रियापथ उपस्थानं संवर्तनं सम्यानं वधावधो हस्तियुद्धं नागरायणं सांग्रामिकं च ॥ कZ_०२.३२.०४ ॥
સામ્નાહ્ય (યુદ્ધસજ્જ) વર્ગના સાત ક્રિયાપથ—ઉપસ્થાન (રચના/સ્થિતિ લેવી), સંવર્તન (વળાંક/ફેરવવું), સમ્યાન (સરખી ગોઠવણીમાં આગળ વધવું), વધાવધ (પ્રહાર અને પ્રતિપ્રહાર), હસ્તિયુદ્ધ (હાથી-યુદ્ધ), નાગરાયણ (નાગરાયણ ચાલ/વ્યૂહ), અને સાંગ્રામિક (પૂર્ણ યુદ્ધ-મોહરણી).
Sutra 5
तस्योपविचारः कक्ष्याकर्म ग्रैवेयकर्म यूथकर्म च ॥ कZ_०२.३२.०५ ॥
તેની અનુવર્તી વ્યવસ્થા—કક્ષ્યાકર્મ, ગ્રૈવેયકર્મ અને યુથકર્મ.
Sutra 6
औपवाह्योऽष्टविध आचरणः कुञ्जराउपवाह्यो धोरण आधानगतिको यष्ट्युपवाह्यस्तोत्रोपवाह्यः शुद्धोपवाह्यो मार्गयुकश्चेति ॥ कZ_०२.३२.०६ ॥
ઉપવાહ્ય (સવારી/પરિવહન) વર્ગનું આચરણ આઠ પ્રકારનું છે—કુઞ્જર-ઉપવાહ્ય, ધોરણ, આધાન-ગતિક, યષ્ટિ-ઉપવાહ્ય, સ્તોત્ર-ઉપવાહ્ય, શુદ્ધ-ઉપવાહ્ય અને માર્ગ-યુક્ત (ઇત્યાદિ, કુલ આઠ ઉપપ્રકાર)।
Sutra 7
तस्योपविचारः शारदकर्म हीनकर्म नारोष्ट्रकर्म च ॥ कZ_०२.३२.०७ ॥
તેનો ઉપવિચાર (અનુવર્તી નિયમ/પ્રક્રિયા)—શારદ-કર્મ, હીન-કર્મ અને નારોષ્ટ્ર-કર્મ।
Sutra 8
व्यालैकक्रियापथः शङ्कितोऽवरुद्धो विषमः प्रभिन्नः प्रभिन्नविनिश्चयो मदहेतुविनिश्चयश्च ॥ कZ_०२.३२.०८ ॥
વ્યાલ (ખતરનાક/ઉચ્છૃંખલ) વર્ગનો ક્રિયાપથ એક જ છે; તેમાં જોખમ-સ્થિતિઓ—શંકિત, અવરુદ્ધ, વિષમ, પ્રભિન્ન, પ્રભિન્ન-વિનિશ્ચય અને મદ-હેતુ-વિનિશ્ચય।
Sutra 9
तस्योपविचार आयम्यैकरक्षाकर्म ॥ कZ_०२.३२.०९ ॥
તેનો ઉપવિચાર—આયમ્ય (સંયમ/નિયંત્રણ) અને એકરક્ષા-કર્મ (એક-રક્ષક સુરક્ષા-પ્રોટોકોલ)।
Sutra 10
क्रियाविपन्नो व्यालः शुद्धः सुव्रतो विषमः सर्वदोषप्रदुष्टश्च ॥ कZ_०२.३२.१० ॥
હાથીઓનું (પ્રશાસનિક) વર્ગીકરણ આમ છે—કામ માટે અયોગ્ય, ખતરનાક, શુદ્ધ/વશ, સુવ્રત (સારી રીતે તાલીમપ્રાપ્ત/આજ્ઞાકારી), વિષમ (અનિયમિત/અનુમાન બહાર), અને સર્વદોષોથી સંપૂર્ણ રીતે દૂષિત.
Sutra 11
तेषां बन्धनोपकरणमनीकस्थप्रमाणम् ॥ कZ_०२.३२.११ ॥
તેમના (હાથીઓના) માટે બંધન અને સંભાળવાના ઉપકરણો અનીકસ્થ (એકમ/સ્થાપના) પ્રમાણ મુજબ નક્કી કરેલી માત્રામાં પૂરા પાડવા જોઈએ।
Sutra 12
आलानग्रैवेयकक्ष्यापारायणपरिक्षेपोत्तरादिकं बन्धनम् ॥ कZ_०२.३२.१२ ॥
બંધનોમાં: આલાન (ખૂંટો/સાંકળ-વ્યવસ્થા), ગ્રૈવેય (ગળાનો કોલર), કક્ષ્યા (પટ્ટા/સ્ટ્રેપ), પારાયણ (દોરીથી દોરવું/લીડ-લાઇન), પરિક્ષેપ (ઘેરાવ/અવરોધ), ઉત્તર (ઉપરનું બંધન) વગેરે આવે છે।
Sutra 13
अङ्कुशवेणुयन्त्रादिकमुपकरणम् ॥ कZ_०२.३२.१३ ॥
ઉપકરણોમાં અંકુશ (ગોડ), વેણુ (બાંસનાં સાધનો), યંત્ર વગેરે આવે છે।
Sutra 14
वैजयन्तीक्षुरप्रमालास्तरणकुथादिकं भूषणम् ॥ कZ_०२.३२.१४ ॥
ભૂષણોમાં વૈજયંતી (વિજય-ધ્વજ/શિખા), માળા, આસ્તરણ (આવરણ), કુથ (કંબળ/ચાદર) વગેરે આવે છે।
Sutra 15
वर्मतोमरशरावापयन्त्रादिकः सांग्रामिकालंकारः ॥ कZ_०२.३२.१५ ॥
યુદ્ધકાળીન સજ્જામાં વર્મ (કવચ), તોમર (ભાલો), શર-આવાપ (બાણ/ક્ષેપણાસ્ત્ર સામગ્રી), યંત્ર વગેરે આવે છે।
Sutra 16
चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापाचकयावसिकपादपाशिककुटीर्रक्षकाउपशयैकादिरौपस्थायिकवर्गः ॥ कZ_०२.३२.१६ ॥
તબેલા/સ્થિર-સેવાના કર્મચારીઓમાં આ લોકો આવે છે: પશુવૈદ્ય, દળ/એકમ સાથે જોડાયેલા પરિચારકો, ચઢાવનાર/સવાર, હાંકનાર/લઈ જનાર, હાથીપાલક (મહાવત), સેવકો, રસોઈયા/ભોજન પીરસનાર, ચારો લાવનાર, પગ બાંધનાર (દોરાથી બાંધનાર), કૂટીર/શેડ રક્ષક, વિશ્રામ-આશ્રયોમાં નિયુક્ત લોકો, અને આ જ વર્ગના અન્ય।
Sutra 17
चिकित्सककुटीरक्षविधापाचकाः प्रस्थौदनं स्नेहप्रसृतिं क्षारलवणयोश्च द्विपलिकं हरेयुः दशपलं मांसस्य अन्यत्र चिकित्सकेभ्यः ॥ कZ_०२.३२.१७ ॥
પશુવૈદ્ય, કૂટીર-રક્ષક અને રસોઈયાને આ રાશન મળે: એક પ્રસ્થ રાંધેલો ભાત, એક પ્રસૃતિ ઘી/તેલ, તેમજ ક્ષાર અને મીઠું—બે-બે પલ; અને વધારામાં માંસ દસ પલ—પરંતુ વૈદ્યો (ફિઝિશિયન) માટે નહીં।
Sutra 18
पथिव्याधिकर्ममदजराभितप्तानां चिकित्सकाः प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०२.३२.१८ ॥
રોગ, અતિશ્રમ, મદ/ઉન્માદ (મસ્ત-સમાન સ્થિતિ) અને વૃદ્ધાવસ્થાની દુર્બળતાઓથી પીડિતોની સારવાર પશુવૈદ્યોએ કરવી।
Sutra 19
स्थानस्याशुद्धिर्यवसस्याग्रहणं स्थले शायनमभागे घातः परारोहणमकाले यानमभूमावतीर्थेऽवतारणं तरुषण्ड इत्यत्ययस्थानानि ॥ कZ_०२.३२.१९ ॥
અપઘાત/જોખમના સ્થળો આ છે: સ્થાન અશુદ્ધ હોવું, ચારો ન મળવો, કઠણ જમીન પર સુવડાવવું, અયોગ્ય ભાગ પર ઘા લાગવો, બીજા માણસ દ્વારા ચઢવું, અયોગ્ય સમયે મુસાફરી, અયોગ્ય સ્થળે અથવા ઘાટ/ઉતરાણ (ફોર્ડ) વિના ઉતારવું, અને વૃક્ષસમૂહ/ઝાડીવાળા જંગલમાં જવું—આ જોખમ-બિંદુઓ છે।
Sutra 20
तमेषां भक्तवेतनादाददीत ॥ कZ_०२.३२.२० ॥
તે (રકમ/દંડ) તેમની રાશન અને પગારમાંથી કપાત કરશે।
Sutra 21
भूतानां कृष्णसंधीज्याः सेनान्यः शुक्लसंधुषु ॥ कZ_०२.३२.२१च्द् ॥
ભૂતો (પ્રેતાદિ) માટેના અનુષ્ઠાન કૃષ્ણપક્ષની સંધિઓએ, અને સેનાનાયકો માટે શુક્લપક્ષની સંધિઓએ કરવાં.
Sutra 22
अब्दे द्व्यर्धे नदीजानां पञ्चाब्दे पर्वतौकसाम् ॥ कZ_०२.३२.२२च्द् ॥
નદીજાત (સ્ટોક) માટે સમયગાળો દેઢ વર્ષ; પર્વતવાસી (સ્ટોક) માટે પાંચ વર્ષ.
Frequently Asked Questions
Operational safety and strategic reliability: trained, classified, and properly equipped elephants reduce accidental killings, prevent panic-stampedes, preserve expensive assets, and provide disciplined battlefield advantage—thereby stabilizing public order and improving victory prospects.
This unit does not specify explicit fines/punishments; the implied daṇḍa logic is administrative liability—handlers and officers are accountable for breaches of training/ restraint protocol because failures create immediate lethal risk and degrade the king’s coercive instrument.