Adhyaya 19
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into measurable routines. Chapter 2.19 assigns the Pautavādhyakṣa the duty of making and enforcing standards for weights and measures (pautava-karmānta), including grain/seed-based units, metal-weight equivalences, and the construction specifications of balances and counterweights. The pragmatic objective is to close a core leakage-point of the kośa: fraud in trade, taxation, and state purchases. By defining conversion ladders (māṣa, suvarṇa, karṣa, pala; rūpya-māṣaka; dharaṇa; vajra-dharaṇa) and mandating stable materials and designs (iron/stone standards resistant to water/heat distortion), the text builds an administrative ‘metrology regime.’ This regime strengthens the treasury indirectly: fair exchange increases compliance, predictable pricing stabilizes supply, and standardized assessment enables consistent fines and dues. In the Saptāṅga body, this is the treasury’s skeletal system—rigid measures that let fiscal muscles act without slipping.
Sutras
Sutra 1
पौतवाध्यक्षः पौतवकर्मान्तान् कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.०१ ॥
તોલ-માપના અધ્યક્ષ (પૌતવાધ્યક્ષ) તોલ-માપ સંસ્થાના કાર્યો કરાવે.
Sutra 2
धान्यमाषा दश सुवर्णमाषकः पञ्च वा गुञ्जाः ॥ कZ_०२.१९.०२ ॥
દસ ધાન્ય-માષથી એક સુવર્ણ-માષક થાય; અથવા પાંચ ગુંજા [થી એક સુવર્ણ-માષક].
Sutra 3
ते षोडश सुवर्णः कर्षो वा ॥ कZ_०२.१९.०३ ॥
તે સોળ સુવર્ણ (સુવર્ણ-માષક) મળીને એક કર્ષ થાય છે.
Sutra 4
चतुष्कर्षं पलम् ॥ कZ_०२.१९.०४ ॥
ચાર કર્ષ મળીને એક પલ થાય છે.
Sutra 5
अष्टाशीतिर्गौरसर्षपा रूप्यमाषकः ॥ कZ_०२.१९.०५ ॥
ચોર્યાસી સફેદ રાઈના દાણા મળીને એક રૂપ્ય-માષક (ચાંદીનો માષક) થાય છે.
Sutra 6
ते षोडश धरणं शौम्ब्यानि वा विंशतिः ॥ कZ_०२.१९.०६ ॥
તે (રૂપ્ય-માષક) સોળ મળીને એક ધરણ થાય છે; અથવા શૌંબ્યાની ગણતરી મુજબ વીસ મળીને એક ધરણ થાય છે.
Sutra 7
विंशतितण्डुलं वज्रधरणम् ॥ कZ_०२.१९.०७ ॥
વજ્ર-ધરણ (એક માનક વજન-એકમ) વીસ ચોખાના દાણાં બરાબર છે.
Sutra 8
अर्धमाषकः माषकः द्वौ चत्वारः अष्टौ माषकाः सुवर्णो द्वौ चत्वारः अष्टौ सुवर्णाः दश विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् शतमिति ॥ कZ_०२.१९.०८ ॥
મૂલ્ય-એકમોનો ક્રમ આ છે: અર્ધ માષક; એક માષક; બે, ચાર અને આઠ માષક; પછી એક સુવર્ણ; બે, ચાર અને આઠ સુવર્ણ; અને પછી દસ, વીસ, ત્રીસ, ચાલીસ અને સો (એકમો)।
Sutra 9
तेन धरणानि व्याख्यातानि ॥ कZ_०२.१९.०९ ॥
તે (ગણના/ક્રમ) દ્વારા ધરણ-વજન (ધરણ) સમજાવવામાં/વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે।
Sutra 10
प्रतिमानान्ययोमयानि मागधमेकलशैलमयानि यानि वा नोदकप्रदेहाभ्यां वृद्धिं गच्छेयुरुष्णेन वा ह्रासम् ॥ कZ_०२.१९.१० ॥
પ્રમાણભૂત માપ (પ્રતિમાન) લોખંડના, અથવા માગધ પથ્થરના, અથવા એકલશૈલ પથ્થરના બનાવાવા; અથવા એવા કોઈપણ પદાર્થના, જે પાણીથી ભીંજવાં/લપેટવાથી વધે નહીં અને ગરમીથી ઘટે નહીં।
Sutra 11
षडङ्गुलादूर्ध्वमष्टाङ्गुलोत्तरा दश तुलाः कारयेत् लोहपलादूर्ध्वमेकपलोत्तराः यन्त्रमुभयतःशिक्यं वा ॥ कZ_०२.१९.११ ॥
તે દસ તુલા-દંડ (તુલા) બનાવાવા—છ અંગુલથી ઉપર, દરેક પગથિયે આઠ અંગુલની વૃદ્ધિ સાથે; અને (સાથે) લોખંડના બાટ—એક પલથી ઉપર, દરેક પગથિયે એક પલની વૃદ્ધિ સાથે; અથવા બંને બાજુથી લટકતું તોલ-યંત્ર।
Sutra 12
पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यङ्गुलायामां समवृत्तां कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१२ ॥
તે પાંત્રીસ પલ વજનનું લોખંડનું (માનક) દંડ/છડ બનાવાવું—બહોતેર અંગુલ લાંબું, અને સર્વત્ર સમાન વર્તુળાકાર।
Sutra 13
तस्याः पञ्चपलिकं मण्डलं बद्ध्वा समकरणं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१३ ॥
તે પર પાંચ પલ વજનનું ગોળ ચક્ર બાંધીને યંત્રને સમ (સંતુલિત) કરાવવું જોઈએ.
Sutra 14
ततः कर्षोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपलं द्वादश पञ्चदश विंशतिरिति पदानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१४ ॥
પછી ધોરણ વજનના બાટ ક્રમશઃ બનાવડાવા જોઈએ: એક કર્ષ વધુ એક પલ; પછી પલ-પલ વધારાથી; પછી દસ-પલ, બાર, પંદર અને વીસ (એકમ) બાટો.
Sutra 15
तत आशताद्दशोत्तरं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१५ ॥
પછી સો પછી દસ-દસ વધારાવાળા (ઉચ્ચ) બાટો બનાવડાવા જોઈએ.
Sutra 16
अक्षेषु नान्दीपिनद्धं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१६ ॥
અક્ષ/પિવટ બિંદુઓ પર નાન્દી-બંધન (કસાવ/લૉક) કરાવવું જોઈએ.
Sutra 17
द्विगुणलोहां तुलामतः षण्णवत्यङ्गुलायामां परिमाणीं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१७ ॥
તે તુલામત (માનક તોલ-પદ્ધતિ) મુજબ, દ્વિગુણ જાડાઈના ધાતુની, છિયાનું અંગુલ લાંબી પરિમાણી (માનક માપદંડ/દંડ) બનાવડાવવી જોઈએ.
Sutra 18
तस्याः शतपदादूर्ध्वं विंशतिः पञ्चाशत् शतमिति पदानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१८ ॥
તે પર શતપદ (સો-ચિહ્ન) ઉપર આગળ વીસ, પચાસ અને સો મુજબ પગથિયાંના ચિહ્નો (પદો) કરાવવાના.
Sutra 19
विंशतितौलिको भारः ॥ कZ_०२.१९.१९ ॥
વીસ તૌલિકનો વજન ‘ભાર’ છે.
Sutra 20
दशधारणिकं पलम् ॥ कZ_०२.१९.२० ॥
દસ ધારણિકનું પ્રમાણ ‘પલ’ છે.
Sutra 21
तत्पलशतमायमानी ॥ कZ_०२.१९.२१ ॥
આયમાની (માનક ક્ષમતા-માપ) તે પલોના સો મુજબ કૅલિબ્રેટ કરેલી છે (અર્થાત 100-પલ માનક).
Sutra 22
पञ्चपलावरा व्यावहारिकी भाजन्यन्तःपुरभाजनी च ॥ कZ_०२.१९.२२ ॥
માપ માટે (માનક) પાત્રો હોવા જોઈએ—વ્યાવહારિકી (વાણિજ્યિક) અને અંતઃપુર-ભાજની; તેમનો મંજૂર ઓછાપો પાંચ પલ સુધી છે.
Sutra 23
तासामर्धधरणावरं पलम् द्विपलावरमुत्तरलोहं षडङ्गुलावराश्चायामाः ॥ कZ_०२.१९.२३ ॥
આ પાત્રો માટે પલ-માપમાં અર્ધ ધારણિક જેટલી ઘટ માન્ય છે; ઉત્તરલોહના માપમાં બે પલ જેટલી ઘટ માન્ય છે; અને તેમની લંબાઈમાં છ અંગુલ જેટલી ઘટ માન્ય છે।
Sutra 24
पूर्वयोः पञ्चपलिकः प्रयामो मांसलोहलवणमणिवर्जम् ॥ कZ_०२.१९.२४ ॥
પૂર્વના બે (માપો) માટે નિર્ધારિત ક્ષમતા પાંચ પલ છે—માંસ, ધાતુ, મીઠું અને મણિ/રત્ન માટે (તેનો ઉપયોગ) વર્જિત છે।
Sutra 25
काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधिष्ठिता ॥ कZ_०२.१९.२५ ॥
કાષ્ઠ-તુલા આઠ હસ્ત લાંબી હોવી જોઈએ; તેમાં પદ (ચિહ્નો/વિભાગો) હોવા જોઈએ, પ્રમાણ પ્રતિમાન (વજન-બાટ) લગાવેલા હોવા જોઈએ, અને તે ‘મયૂર-પદ’ (મોરપગ) આધાર પર સ્થાપિત હોવી જોઈએ।
Sutra 26
काष्ठपञ्चविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम् ॥ कZ_०२.१९.२६ ॥
પચ્ચીસ પલ વજનનું કાષ્ઠ-પ્રમાણ તંડુલ (ચોખા) માટેના પ્રસ્થ-માપને સ્થાપિત/ચકાસવા માટેનું સાધન રહેશે।
Sutra 27
एष प्रदेशो बह्वल्पयोः ॥ कZ_०२.१९.२७ ॥
મોટા અને નાના માપો માટે આ જ પ્રમાણ-પરિસર/માનક-સીમા છે.
Sutra 28
इति तुलाप्रतिमानं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१९.२८ ॥
આ રીતે ત્રાસ/તુલા-માપનું પ્રમાણ સમજાવાયું છે.
Sutra 29
अथ धान्यमाषद्विपलशतं द्रोणमायमानं सप्ताशीतिपलशतमर्धपलं च व्यावहारिकम् पञ्चसप्ततिपलशतं भाजनीयम् द्विषष्टिपलशतमर्धपलं चान्तःपुरभाजनीयम् ॥ कZ_०२.१९.२९ ॥
હવે અનાજ માટે: દ્રોણ-માપ (વજન-સમકક્ષ) બે સો પલ માનવું. તેમાં 785½ પલ ‘વ્યાવહારિક’ (વેપાર/લેવડદેવડ) પ્રમાણ; 575 પલ ‘ભાજનીય’ (રેશન-વિતરણ) પ્રમાણ; અને 625½ પલ ‘અંતઃપુર-ભાજનીય’ (અંતઃપુર માટેનું રેશન) પ્રમાણ છે.
Sutra 30
तेषामाढकप्रस्थकुडुबाश्चतुर्भागावराः ॥ कZ_०२.१९.३० ॥
આમાં આઢક, પ્રસ્થ અને કુડુબ—દરેક અનુગામી માપ અગાઉના કરતાં ચોથા ભાગ જેટલું ઓછું છે.
Sutra 31
षोडशद्रोणा खारी ॥ कZ_०२.१९.३१ ॥
સોળ દ્રોણ મળીને એક ખારી થાય છે.
Sutra 32
विंशतिद्रोणिकः कुम्भः ॥ कZ_०२.१९.३२ ॥
કુંભ વીસ દ્રોણ બરાબર છે.
Sutra 33
कुम्भैर्दशभिर्वहः ॥ कZ_०२.१९.३३ ॥
દસ કુંભ મળીને એક ‘વહ’ થાય છે.
Sutra 34
शुष्कसारदारुमयं समं चतुर्भागशिखं मानं कारयेत् अन्तःशिखं वा ॥ कZ_०२.१९.३४ ॥
તે માપપાત્ર સૂકા, મજબૂત હૃદયકાષ્ઠથી સમ અને સાચું, પ્રમાણરૂપે ચોથા ભાગની ‘શિખા’ (કિનારો/ઉભાર) સાથે બનાવડાવવું; અથવા અંદર તરફની ‘અંતઃશિખા’વાળું બનાવડાવવું.
Sutra 35
रसस्य तु सुरायाः पुष्पफलयोस्तुषाङ्गाराणां सुधायाश्च शिखामानं द्विगुणोत्तरा वृद्धिः ॥ कZ_०२.१९.३५ ॥
પરંતુ રસ/દ્રવ, સુરા, પુષ્પ-ફળ, તુષ અને કોયલો, તેમજ ચૂન માટે ‘શિખા’નું પ્રમાણ દ્વિગુણ વધારવું.
Sutra 36
सपादपणो द्रोणमूल्यमाढकस्य पादोनः षण्माषकाः प्रस्थस्य माषकः कुडुबस्य ॥ कZ_०२.१९.३६ ॥
દ્રોણનું મૂલ્ય સવા પણ; આઢકનું મૂલ્ય તેનાથી પાવ ઓછું; પ્રસ્થનું મૂલ્ય છ માષક; અને કુડુબનું મૂલ્ય એક માષક.
Sutra 37
द्विगुणं रसादीनां मानमूल्यम् ॥ कZ_०२.१९.३७ ॥
રસ વગેરે દ્રવ પદાર્થો માટે માપણી માટે નક્કી કરાયેલ ફી/મૂલ્ય (માન-મૂલ્ય) બમણું રહેશે।
Sutra 38
विंशतिपणाः प्रतिमानस्य ॥ कZ_०२.१९.३८ ॥
માનક માપ (પ્રતિમાન) માટે શુલ્ક વીસ પણ હશે.
Sutra 39
तुलामूल्यं त्रिभागः ॥ कZ_०२.१९.३९ ॥
તુલા-મૂલ્ય (તોલનું મૂલ્ય/શુલ્ક) એક-તૃતીયાંશ હશે.
Sutra 40
चतुर्मासिकं प्रातिवेधनिकं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.४० ॥
તે દરેક ચાર મહિને ચકાસણી/મુદ્રાંકન (પ્રાતિવેધનિક) કરાવશે.
Sutra 41
अप्रतिविद्धस्यात्ययः सपादः सप्तविंशतिपणः ॥ कZ_०२.१९.४१ ॥
જેનું માપ ચકાસાયેલું/મુદ્રાંકિત નથી, તેના માટે દંડ સત્તાવીસ પણ અને પાવ (27¼) થશે.
Sutra 42
प्रातिवेधनिकं काकणीकमहरहः पौतवाध्यक्षाय दद्युः ॥ कZ_०२.१९.४२ ॥
તેઓ ચકાસણી ફી—એક કાકણી—દરરોજ વજન-માપના અધ્યક્ષ (પૌતવાધ્યક્ષ)ને આપશે.
Sutra 43
द्वात्रिंशद्भागस्तप्तव्याजी सर्पिषः चतुःषष्टिभागस्तैलस्य ॥ कZ_०२.१९.४३ ॥
ઘી માટે ગરમ કરવાથી થતી માન્ય ઘટ (તપ્ત-વ્યાજી) 1/32 અને તેલ માટે 1/64 રહેશે.
Sutra 44
पञ्चाशद्भागो मानस्रावो द्रवाणाम् ॥ कZ_०२.१९.४४ ॥
દ્રવો માટે માન્ય ચોળાવાની/ઝિરપવાની ઘટ (માન-સ્રાવ) 1/50 રહેશે.
Sutra 45
कुडुबार्धचतुरष्टभागानि मानानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.४५ ॥
તે કુડુબા એકમમાં તથા તેના અડધા, ચોથા અને આઠમા ભાગના માપ પણ બનાવડાવશે.
Sutra 46
कुडुबाश्चतुरशीतिर्वारकः सर्पिषो मतः ॥ कZ_०२.१९.४६ ॥
ઘી માટે એક વારકને ચોર્યાસી કુડુબા તરીકે ગણવામાં આવે છે.
Sutra 47
चतुःषष्टिस्तु तैलस्य पादश्च घटिकानयोः ॥ कZ_०२.१९.४७ ॥
તેલ માટે પ્રમાણ ચોસઠ (એકમો) છે; અને બે ‘ઘટિકા’ માપોમાં ચોથો ભાગ લાગુ પડે છે.
Frequently Asked Questions
Market trust and price stability rise; disputes over quantity/quality fall; state procurement and taxation become predictable; fraud becomes detectable—supporting prosperity and fiscal resilience (kośa-strengthening welfare).
This passage itself specifies standards rather than explicit fines; enforcement is implied through inspection and the general Arthashastric rule that falsifying weights/measures triggers penalties and confiscation under market/trade regulation administered by relevant adhyakṣas.