Adhyaya 254

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दिव्यप्रमाणकथनं अग्निर् उवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘વ્યવહાર’ નામનો ૨૫૩મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૫૪મો અધ્યાય ‘દિવ્ય-પ્રમાણનું કથન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—તપસ્વી, દાનશીલ, કુલીન, સત્યવાદી, ધર્મપ્રધાન, ઋજુ, પુત્રવાન અને ધનવાન (જન) વિશ્વસનીય ગણાય છે।

Verse 2

पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षिणः पञ्च वा त्रयः यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः

પંચયજ્ઞ કરનારા પાંચ કે ત્રણ સાક્ષીઓ હોવા જોઈએ. તેઓ જાતિ અને વર્ણ મુજબ હોવા જોઈએ, અથવા તમામ વર્ણના લોકો બધા માટે સાક્ષી બની શકે છે.

Verse 3

स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः

સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો, જુગારીઓ, નશામાં ધૂત, પાગલ, આરોપી, નટ, પાખંડી, બનાવટી કામ કરનારા અને વિકલાંગો સાક્ષી તરીકે અયોગ્ય છે.

Verse 4

पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः अमाक्षिणः सर्वसाक्षी चौर्यपारुष्यसाहसे

પતિત, મિત્ર, આશ્રિત, સંબંધી, મદદગાર, શત્રુ અને ચોર સાક્ષી બની શકતા નથી; પરંતુ ચોરી, કઠોર વચન અને હિંસાના કેસોમાં કોઈ પણ સાક્ષી બની શકે છે.

Verse 5

उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम्

બંને પક્ષો દ્વારા સ્વીકૃત અને ધર્મને જાણનાર એક વ્યક્તિ પણ સાક્ષી બની શકે છે. જે સાક્ષી આપતો નથી, તેનું તે મૌન ઋણ બનીને તેને દસ બંધનોથી બાંધી દે છે.

Verse 6

राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽह्ननि न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः

જે નીચ માણસ બધું જાણતો હોવા છતાં સાક્ષી આપતો નથી, રાજાએ છેતાલીસમા દિવસે તેનું સર્વસ્વ જપ્ત કરી લેવું જોઈએ.

Verse 7

स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान्

તે પાપમાં અને દંડમાં પણ કૂટસાક્ષીઓ સમાન છે; તેથી વાદી-પ્રતિવાદી નજીક હાજર સાક્ષીઓને ત્યાં જ સાક્ષ્ય આપવા સાંભળવા જોઈએ।

Verse 8

ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां

સામાન્ય પાપ કરનારાઓના લોક, તેમજ મહાપાતકીઓના લોક; અગ્નિદાહ (આગ લગાવનાર) કરનારાઓના લોક, અને સ્ત્રી તથા બાળહંતકોના લોક—(આ બધાં).

Verse 9

तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् सुकृतं यत्त्वया किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम्

જે સાક્ષ્યમાં અસત્ય બોલે છે, તે તે સર્વ (દુષ્પરિણામો) ભોગવે છે; અને તું સૈકડો જન્મોમાં થોડું પણ જે પુણ્ય કમાયું હોય, તે બધું નષ્ટ થાય છે।

Verse 10

तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनान्तथा

આ બધું તેનું જ છે એમ જાણ, જેને તું અસત્યથી પરાજિત કરે છે. સંશયમાં ઘણાં લોકોનું વચન સ્વીકારવું; અને સમાનમાં ગુણવાનનું વચન પણ તેમ જ સ્વીકારવું।

Verse 11

गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत्

ગુણોની બાબતમાં સંશય હોય તો જેમના ગુણ વધુ હોય તેમનું વચન સ્વીકારવું. જેના પક્ષે સાક્ષીઓ સત્ય પ્રતિજ્ઞા કહે, તે જ વિજયી બને।

Verse 12

अन्यथा वादिनो यस्य ध्रूवस्तस्य पराजयः उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः

સ્થાપિત વાતથી વિરુદ્ધ દલીલ કરનાર વાદીની પરાજય નિશ્ચિત છે. સાક્ષીઓએ સાક્ષ્ય આપ્યા પછી પણ જો અન્ય સાક્ષીઓ ગુણ અને વિશ્વસનીયતામાં શ્રેષ્ઠ હોય, તો તેમનું સાક્ષ્ય પ્રબળ ગણાય છે.

Verse 13

द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युःपूर्वसाक्षिणः पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस् तथा

જો પૂર્વ સાક્ષીઓ પોતાની અગાઉની સાક્ષીથી વિરુદ્ધ બોલે, તો તેઓ કૂટ (ખોટા) સાક્ષી ગણાય. અને ખોટું ઘડનાર તથા તેને સમર્થન આપનાર સાક્ષીઓને તેમના પોતાના કર્મ અનુસાર અલગ અલગ દંડ આપવો જોઈએ.

Verse 14

विवादाद्द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत्तमोवृतः

વિવાદમાં ઇનકાર કરવા બદલ દંડ દ્વિગુણો કહેવાયો છે; અને બ્રાહ્મણ હોય તો તેને નિર્વાસિત કરવો. જે વ્યક્તિ અન્યોએ તેની સાક્ષી સાંભળી લીધા પછી પછીથી તેને નકારે, તે તમસથી આવૃત કહેવાય છે.

Verse 15

स दाप्यो ऽष्टगुणम् दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यअनृतं वदेत्

તે પાસેથી આઠગણો દંડ વસૂલ કરવો; પરંતુ બ્રાહ્મણને દંડના બદલે નિર્વાસિત કરવો. જ્યાં (સાક્ષ્યના પરિણામે) વર્ણોના લોકોનો વધ થવાની સ્થિતિ થાય, ત્યાં સાક્ષ્યમાં અસત્ય કહેવું (અપવાદરૂપે) કહેવાયું છે.

Verse 16

यः कश्चिदर्थो ऽभिमतः स्वरुच्या तु परस्परं लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्

પરસ્પર પોતાની પસંદગી મુજબ જે કોઈ વ્યવહાર સ્વીકારવામાં આવે, તેના માટે સાક્ષીઓসহ લખિત દસ્તાવેજ બનાવવો જોઈએ—અને તે ધનિક (ઋણદાતા)ની હાજરીમાં વિધિપૂર્વક તૈયાર કરવો જોઈએ.

Verse 17

समामासतदर्हाहर् नामजातिस्वगोत्रजैः सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम्

લેખમાં સંવત્સર, માસ અને યોગ્ય તિથિ વગેરે સ્પષ્ટ રીતે ચિહ્નિત કરવું; તેમજ વ્યક્તિનું નામ, જાતિ, પોતાનું ગોત્ર, સહ-બ્રહ્મચારીઓનાં નામો, પોતાના પિતાનું નામ વગેરે ઓળખચિહ્નો લખવા।

Verse 18

समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं

વ્યવહાર પૂર્ણ થયા પછી ઋણી પોતાના હાથથી પોતાનું નામ દાખલ કરીને સ્વીકાર કરે—“આ દસ્તાવેજમાં ઉપર લખેલું મારું મત છે; હું અમુક, અમુકનો પુત્ર।”

Verse 19

साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः

સાક્ષીઓ પણ પોતાના હાથથી, પિતાનું નામ પહેલાં લખીને, દસ્તાવેજમાં—“અહીં હું અમુક સાક્ષી છું” એમ લખે; આ રીતે તેમની સાક્ષી-લખાણ થાય।

Verse 20

अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यालेकयेत् स्वमतन्तु सः साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः

જો ઋણી અક્ષરજ્ઞ ન હોય, તો તેનું નિવેદન લખી લેવાય; અને સર્વ સાક્ષીઓની હાજરીમાં તે પોતે સાક્ષી બને, અથવા બીજો કોઈ યોગ્ય વ્યક્તિ સાક્ષી બને।

Verse 21

उभयाभ्यर्थितेनैतन्मया ह्य् अमुकसूनुना लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽथान्ततो लिखेत्

પછી અંતે લેખક લખે—“બંને પક્ષોની વિનંતીથી મેં, અમુકનો પુત્ર અમુક, આ લખ્યું છે—અમુક માટે।”

Verse 22

विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते

સાક્ષીઓ વિના પણ લખિત દસ્તાવેજ અને પોતાના હાથે લખેલું જે કંઈ હોય તે સર્વ પ્રમાણ ગણાય છે; પરંતુ બળજબરી કે છેતરપિંડીથી કરાવેલું પ્રમાણ નથી.

Verse 23

ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते

લખિત સાધનથી કરાયેલું ઋણ ત્રણ પુરુષો (ત્રણ વ્યક્તિઓની સાક્ષી/પુષ્ટિ) મુજબ ચૂકવવાનું છે; અને ગીરો (આધિ) તે ઋણ ચૂકવાય ત્યાં સુધી જ ભોગવાય છે.

Verse 24

देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत्

જો લખિત દસ્તાવેજ બીજા દેશમાં રાખેલો હોય, વાંચવામાં દુષ્કર હોય, નષ્ટ થયો હોય, મિટાવી દેવાયો હોય, ચોરાયો હોય, ફાટ્યો/કાપાયો હોય અથવા બળી ગયો હોય—તો તેના સ્થાને બીજો દસ્તાવેજ તૈયાર કરાવવો જોઈએ.

Verse 25

सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितन्तु यत् युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः

સંદિગ્ધ અર્થની શુદ્ધિ માટે પોતાના હાથે લખાયેલ લખાણનો આધાર લેવો જોઈએ; અને યુક્તિ, પ્રાપ્તિ (ચકાસણી), વ્યવહાર-ક્રિયા, ઓળખચિહ્ન, પ્રસંગ-સંબંધ તથા આગમ (પ્રામાણ્ય પરંપરા)ના હેતુઓથી તેનો નિર્ણય કરવો જોઈએ.

Verse 26

लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमर्णिनः धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्

લખિત દસ્તાવેજની પાછળની બાજુએ ઋણી દ્વારા કરાયેલ પ્રવેશ-નોંધ (ચુકવણી/નિપટારો) લખવી જોઈએ; અને ધની (ઋણદાતા) પ્રાપ્ત થયા પછી પોતાના હસ્તચિહ્નથી ચિહ્નિત રસીદ આપવી જોઈએ.

Verse 27

दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् साक्षिमच्च भवेद्यत्तु तद्दातव्यं ससाक्षिकं

અપૂર્ણ અક્ષરો પૂરીને લખિત દસ્તાવેજ વાંચડાવવો અને શુદ્ધિ માટે બીજો નવો લેખ પણ તૈયાર કરાવવો. અને જે બાબત સાક્ષીઓથી સ્થાપિત થવી જોઈએ, તે સાક્ષીઓ સાથે જ કરી ને સોંપવી.

Verse 28

तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि

અહીં વિશુદ્ધિ (નિર્દોષતા) સ્થાપિત કરવા માટે દિવ્ય પરીક્ષાઓ—તુલા, અગ્નિ, જળ, વિષ અને કોષ-પરીક્ષા—છે. મહાભિયોગોમાં, જ્યારે અભિયોક્તા ઉચ્ચસ્થ હોય, ત્યારે એનો ઉપયોગ થાય છે.

Verse 29

रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः विनापि शीर्षकात् कुर्यान्नृपद्रोहे ऽथ पातके

ઇચ્છાનુસાર એક (કાર્યકર્તા) કાર્ય કરે અને બીજો મોઢું ફેરવી લે. અથવા શિરચ્છેદ-ખંડ વિના પણ, રાજદ્રોહ તથા અન્ય મહાપાતકોમાં આ દંડકાર્ય કરવું જોઈએ.

Verse 30

नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा

હજાર મૂલ્યનું પણ ફાળ (હળનો ફાળ) ન લેવો; ન તુલા (તોળ) અને ન વિષ પણ. રાજહિત સંબંધિત અભિયોગોમાં શુચિ લોકો હંમેશાં નિષ્કલંક રીતે પોતાનું કર્તવ્ય વહન કરે.

Verse 31

सहस्रार्थे तुलादीनि कोषमल्पे ऽपि दापयेत् शतार्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग् भवेत्

હજાર મૂલ્યના મામલે તુલા વગેરે પ્રમાણ મુજબ, ઓછું હોય તો પણ કોષ (શુલ્ક/દંડ) ભરાવવો. વ્યવહાર શુદ્ધ હોય તો સોનું અડધું ભરાવવું; પરંતુ અશુદ્ધ (કપટ/દોષયુક્ત) હોય તો તે દંડભાગી બને છે.

Verse 32

सचेलस्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् कारयेत्दर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ

વસ્ત્રসহ સ્નાન કરેલો અને સૂર્યોદયે ઉપવાસી વ્યક્તિને બોલાવી, રાજા તથા બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં તેની દર્ભ-દૈવી પરીક્ષાઓ કરાવવી જોઈએ।

Verse 33

तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां अग्निर्ज्वलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा

સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધ, અંધ, લંગડા, બ્રાહ્મણ અને રોગી માટે તુલા (તોળવાની) પરીક્ષા છે. શૂદ્ર માટે જ્વલંત અગ્નિની પરીક્ષા, અથવા સાત જવદાણા જેટલા પ્રમાણમાં વિષની પરીક્ષા છે।

Verse 34

तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः

તુલાધારણવિધિમાં નિષ્ણાત વિદ્વાનોના માર્ગદર્શનથી અભિયુક્તને તુલા પર ચઢાવવો; પ્રમાણ વજન સાથે સમાન કરી રેખા (નિશાની) દોરી પછી તેને ઉતારવો।

Verse 35

आदित्यचन्द्रावनिलो ऽनलश् च द्यौर्भूमिरापोहृदयं यमश् च अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्

સૂર્ય અને ચંદ્ર, વાયુ અને અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, જળ, પોતાનું હૃદય અને યમ; દિવસ અને રાત, બન્ને સંધ્યા અને સ્વયં ધર્મ—આ બધાં મનુષ્યના વર્તનને જાણે છે।

Verse 36

त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय

હે તુલા! તું સત્યનું ધામ છે, દેવતાઓએ પ્રાચીનકાળે રચેલી. હે કલ્યાણી! સત્ય બોલ અને મને સંશયોથી મુક્ત કર।

Verse 37

यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय शुद्धश्चेद्गमयोर्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत्

જો હું પાપકર્તા હોઉં, હે માતા, તો મને અધઃ લઈ જા; અને જો હું શુદ્ધ હોઉં તો મને ઊર્ધ્વ લઈ જા—એ રીતે તુલા-વિધિમાં મંત્રોચ્ચાર કરવો।

Verse 38

करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् सप्ताश्वप्त्यस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत्

કુચેલા ધાનના દાણાથી બંને હાથ પર નિશાની કરીને પછી ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ અશ્વપ્તી ના સાત પાનાં દોરાથી વાળવા।

Verse 39

त्वमेव सर्वभूतानामन्तश् चरसि पावक साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्गरे मम

હે પાવક! તું સાક્ષી સમાન સર્વ ભૂતોના અંતરમાં વિહરે છે. હે અંગાર! મારા પુણ્ય-પાપ વિષે સત્ય કહો।

Verse 40

तस्येत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् अग्निर्वर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि

જેને આમ ઉપદેશ અપાયો હોય, તેના બંને હાથમાં અગ્નિવર્ણ, પચાસ પલ વજનનું સમ લોખંડનું પિંડ ગાંઠરૂપે મૂકવું।

Verse 41

स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शतैर् व्रजेत् षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम्

તે પ્રમાણને આધાર બનાવી સૈંકડાની ગણતરીથી સાત મંડળ સુધી આગળ વધવું. એક મંડળ સોળ અંગુલનું જાણવું, અને મંડળો વચ્ચેનું અંતર પણ એટલું જ હોવું।

Verse 42

मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत्

અગ્નિને અલગ રાખ્યા પછી, કૂટેલા ચોખાથી બનેલી અને ન બળી એવી આહુતિ શુદ્ધિ આપે છે. પરંતુ વિધિ દરમ્યાન પિંડ પડી જાય અથવા શંકા થાય તો તેને દૂર કરીને ફરી કરવું જોઈએ.

Verse 43

पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम्

હે વરુણ! તું પવિત્રોમાં પરમ પવિત્ર છે; હે પાવન, જે શુદ્ધ કરવાનું છે તેને શુદ્ધ કર. સત્યના બળે મારી રક્ષા કર—આને ‘અભિશસ્તક’ મંત્ર કહે છે.

Verse 44

नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् समकालमिषुं मुक्तमानीयान्यो जवो नरः

નાભિ સુધી પાણીમાં ઊભો રહી, જાંઘો પકડીને પાણીમાં ડૂબકી લગાવવી. એ જ સમયગાળામાં બીજો ઝડપી પુરુષ બાણ છોડીને તેને પાછું લાવી આપે.

Verse 45

यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात् त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित

જો તે (પાણીમાં) ડૂબેલું કોઈ અંગ દેખાય, તો તે શુદ્ધિ પામે છે. હે વિષ, બ્રહ્માના પુત્ર, તું સત્યધર્મમાં સ્થિત છે.

Verse 46

त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् एवमुक्त्वा विषं सार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजं

“આ ભયંકર શાપથી મને બચાવ; સત્યના બળે મારા માટે અમૃત બની જા.” એમ કહી હિમાલયમાંથી ઉત્પન્ન ‘સારઙ્ગ’ નામનું વિષ ભક્ષણ કરવું જોઈએ.

Verse 47

यस्य वेगैर् विना जीर्णं शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकमाहरेत्

જેનામાં સ્વાભાવિક દેહવેગો યોગ્ય રીતે વિસર્જિત થયા વિના જ પાચન થઈ ગયું હોય, તેના માટે શुद्धિનો વિધાન જણાવવો. અનુગ્રહ આપનારા દેવતાઓની યથાવિધિ પૂજા કરીને તે શুদ্ধિસ્નાનનું જળ લાવવું.

Verse 48

संश्राव्य पापयेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् आचतुर्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम्

દોષને શ્રાવ્ય કરીને (અર્થાત્ જાહેરમાં સ્વીકારીને) પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું; તેથી તે જળમાંથી ત્રણ પ્રસૃતિ જેટલું જળ પીવું. ચૌદમા દિવસ સુધી આ વિધાન, જ્યારે દોષ ન તો રાજદોષ હોય ન તો દૈવિક (દેવ-અપરાધ) હોય.

Verse 49

व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् सत्यवाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च

જો ભયંકર આપત્તિ આવે, તો તે નિઃસંદેહ શುದ್ಧ ગણાય. (દિવ્ય-પ્રમાણમાં) સત્યવાહન, શસ્ત્રો, તેમજ ગાય, બીજ અને કનક (સોનું) વગેરેનો પ્રયોગ થાય છે.

Verse 50

देवतागुरुपादाश् च इष्टापूर्तकृतानि च इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये

દેવતાઓ પર, ગુરુના ચરણો પર, તેમજ પોતાના ઇષ્ટ-પૂર્ત કર્મો પર લેવાતી શપથ—આ શપથો અલ્પ સંશયમાં ઉપયોગ માટે સરળ કહેવાય છે.