Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘વ્યવહાર’ નામનો ૨૫૨મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘વ્યવહારકથન’ નામનો ૨૫૩મો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—જેણે પરધન લીધું છે તે ઋણી ધનિકોને ક્રમથી ચૂકવે; પ્રથમ બ્રાહ્મણને, ત્યારબાદ રાજાને।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

રાજાના આદેશથી ઋણી પાસેથી ચુકવણી કરાવવી; વસૂલાત સિદ્ધ થતાં દસમો ભાગ લેવાય—એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે. પરંતુ સો પર પાંચ (અર્થાત પાંચ ટકા) જ લેવો, કારણ કે ધનિકને તેની પ્રાપ્તિ મળી ગઈ છે।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

નીચી સ્થિતિનો માણસ ગરીબ થઈ ગયો હોય તો ઋણ ચૂકવવા માટે તેને કામ કરાવવું. પરંતુ બ્રાહ્મણ ગરીબ થઈ જાય તો તેની આવક મુજબ ધીમે ધીમે, હપ્તામાં ચૂકવાવવું.

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

જે યોગ્ય રીતે આપવામાં આવતું સ્વીકારતો નથી અને પોતાનું ધન ઉપયોગમાં મૂકતો નથી, તેનું ધન જાણે તટસ્થ રક્ષકના હાથમાં મૂકેલું હોય; તેનાથી આગળ વધતું નથી।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

જે વારસો (ઋક્થ) લે છે તેને ઋણ ચૂકવાવવું; તેમજ જે સ્ત્રીને ગ્રહણ કરે તેને પણ. પરંતુ પુત્રહીન વારસનો પુત્ર—જો તેનું દ્રવ્ય અન્યાશ્રિત ન હોય—એ જ સાચો વારસ ગણાય।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

અવિભક્ત સંયુક્ત કુટુંબે ઘરહિત માટે જો ઋણ લીધું હોય, તો ગૃહસ્થના અવસાન પછી અથવા લાંબા સમય સુધી દૂર રહે ત્યારે તેના વારસોએ તે ઋણ ચૂકવવું।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

પત્નીએ પતિ અથવા પુત્રે કમાયેલું ધન દાન/વિતરણ ન કરવું; તેમજ પિતાએ પણ પુત્રે કમાયેલું ધન ન આપવું—કુટુંબની જરૂરિયાત સિવાય. એ જ રીતે પતિએ પત્નીએ કમાયેલું ધન ન આપવું।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

ગોપ, દારૂ વેચનાર, શૈનૂષ (શિબિર-સેવક), રજક અને વ્યાધની સ્ત્રીઓનું ઋણ પતિએ ચૂકવવું; કારણ કે તેમની જીવિકા તેની ઉપર આધારિત છે।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

જે ઋણ યોગ્ય રીતે સ્વીકારેલું હોય તે સ્ત્રીએ જ ચૂકવવું—પતિ સાથે મળીને લીધેલું હોય કે પોતે લીધેલું હોય. તે ઋણ ચૂકવવા બીજી કોઈ સ્ત્રી અધિકારિણી/દાયિની નથી.

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

પિતા પરદેશ/અનુપસ્થિત હોય, અથવા મૃત્યુ પામ્યો હોય, અથવા આપત્તિથી દબાઈ ગયો હોય, ત્યારે ઋણ પુત્ર અને પૌત્રે ચૂકવવું; અને ઇનકાર થાય તો સાક્ષીઓ દ્વારા તે સ્થાપિત કરવું.

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

મદિરા, કામાસક્તિ, જુગાર, દંડ અને શુલ્ક વગેરેમાંથી પ્રાપ્ત ધનના અવશેષમાંથી કરેલું દાન અહીં નિષ્ફળ (ધર્મફલહીન) છે. તેમ જ પુત્રે પિતૃસંપત્તિ દાન ન કરવી જોઈએ.

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

ભાઈઓ, દંપતિ અને પિતા-પુત્રના પ્રસંગમાં—તેમામાં કોઈ આપત્તિથી પીડિત હોય તોય—જામીન (પ્રતિભા)થી સુરક્ષિત ઋણ વસૂલ કરી શકાય; અને અવಿಭક્ત સહભાગી પણ એવી વસૂલાત માટે જવાબદાર છે—એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

હાજરી (દર્શન), પુરાવો (પ્રત્યય) અને દાન/હસ્તાંતરણ (દાન) વિષયે જામીન (પ્રતિભા) નક્કી કરવાનું વિધાન છે. પરંતુ શરૂઆતમાં જ જો જામીનદાર ખોટો/નિષ્ફળ સાબિત થાય, તો તે ખોટા જામીનદારની પુત્રી પાસેથી પણ ચુકવણી કરાવવામાં આવે છે.

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

જ્યાં હાજરી માટેનો પ્રતિભૂ મરી ગયો હોય, અથવા ચુકવણીની ખાતરી આપનાર પ્રતિભૂ પણ મરી ગયો હોય, ત્યાં તેના પુત્રો પાસેથી તે ધન વસૂલ ન કરવું; દાન-વિતરણ માટે નિયુક્ત લોકો તે ધન દાનરૂપે આપે.

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

જો ઘણા પ્રતિભૂ (જામીનદારો) હોય અને તેઓ પોતાના પોતાના અંશ મુજબ ધન આપે, તો એક જ આશ્રય/રક્ષણ હેઠળ ગણાયેલા તેમના વિષয়ে ધનિક (લેણદાર) પોતાની ઇચ્છા મુજબ આગળ વધી શકે છે.

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

જ્યાં પ્રતિભૂને જાહેર રીતે ધનિક (લેણદાર)ને ધન ચૂકવવા માટે બાધ્ય કરવામાં આવ્યો હોય, ત્યાં ઋણીએ તે રકમ પ્રતિભૂને દ્વિગુણી કરીને પરત આપવી જોઈએ; આ જવાબદારી ઋણી પર જ આવે છે.

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

પોતાની સંતતિ, સ્ત્રીઓ અને પશુઓ સંબંધિત વિષયમાં ધાન્ય દ્વિગુણ નિર્ધારિત છે; વસ્ત્ર ચતુર્ગુણ કહેવાયું છે; અને ઘૃત વગેરે રસદ્રવ્યો અષ્ટગુણ પણ જણાવાયા છે.

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

ઋણ દ્વિગુણ થાય ત્યારે ગીરવે (આધિ) જપ્ત/નષ્ટ ગણાય છે; નિર્ધારિત કાળે મુક્ત ન કરાય તો કાળના કારણે તે નષ્ટ થાય છે. પરંતુ ફળભોગ્ય (ઉપજ ભોગવવા માટે) રાખેલી ગીરવે નષ્ટ થતી નથી.

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

જે ગોપ્ય રાખવા યોગ્ય ગીરો/જમા વસ્તુ ભોગવવા માટે નથી, તેમાં કોઈ વૃદ્ધિ (વ્યાજ) થતી નથી. પરંતુ નફા માટે તેનો ઉપયોગ કરાય તો, ગુમ થાય તોય ભરપાઈ કરવી પડે અને નષ્ટ થાય તોય વળતર આપવું પડે—દૈવકૃત અથવા રાજકૃત હાનિ સિવાય।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

ગીરો યોગ્ય રીતે સ્વીકારી સ્થિર થયા પછી પણ, રક્ષણ કરતાં કરતાં જો ગીરવી વસ્તુનું મૂલ્ય/સાર ઘટે, તો બીજી વસ્તુ ગીરો લઈ શકાય; અથવા ધિરાણદાતા દેvedorના ધનમાં ભાગનો અધિકારી બને, અથવા એટલી હદ સુધી માલિક બને।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

ગીરો-ઋણનો વ્યવહાર વૃદ્ધિ (વ્યાજ) સહિત વસૂલ કરાવવો. પરંતુ કપટપૂર્વક ‘સત્ય-પુષ્ટિ/સત્યઙ્કાર’ દ્વારા મેળવેલ ધન/વસ્તુ દ્વિગુણું કરીને પરત અપાવવું.

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

જ્યારે ગીરો મૂકનાર (બાકી રકમ સાથે) હાજર થાય, ત્યારે ગીરો છોડવો જોઈએ; નહિ તો દંડ થાય. જો ગીરો મૂકનાર ન મળે પરંતુ અધિકૃત પ્રતિનિધિ હાજર હોય, તો તે તે કુળ તરફથી ગીરો છૂટાવી ધન/વસ્તુ મેળવી શકે।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

અથવા તે જ સમયના મૂલ્ય મુજબ ભાવ નક્કી કરીને, ત્યાં વૃદ્ધિ (વ્યાજ) વિના રહેવું. જામીનથી સુરક્ષિત ઋણ અને અવಿಭક્ત સહ-માલિકનું સાક્ષ્ય (સ્વતંત્ર સાક્ષ્ય નથી)—આ રીતે સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે. (ખ, ગ, ઘ, છ, જ, ટ પાઠોમાં) લખિત દસ્તાવેજ વિના પણ સાક્ષીઓની હાજરીમાં વેચાણ સિદ્ધ થાય છે એમ પણ જણાવાયું છે।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

જ્યારે ગીરો/બંધકમાં ઋણ દ્વિગુણું થાય, ત્યારે નિશ્ચયે ગીરો વસ્તુ મુક્ત કરવી જોઈએ; તેનું ફળ/ઉત્પાદ લઈ, મૂળધનની દ્વિગુણી રકમ પ્રાપ્ત થતાં ગીરોધારક સંતોષ પામ્યો ગણાય છે।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

વ્યસનમાં રહેલો માણસ વિગતો ન કહીને બીજાના હાથમાં જે દ્રવ્ય સોંપે, તે ‘ઔપનિધિક’ (ગુપ્ત/અઘોષિત નિક્ષેપ) ગણાય; તે જેમનું તેમ જ પરત આપવું જોઈએ।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

રાજાના અધિકારીઓ, દૈવી આપત્તિ અથવા ચોરો દ્વારા અપહૃત થયેલ દ્રવ્ય માટે રક્ષક/એજન્ટને ભરપાઈ કરાવવી નહીં; પરંતુ માંગણી કરીને શોધ્યા પછી પણ જો સેવક/એજન્ટ તે દ્રવ્ય આપે (અર્થાત છુપાવેલું), તો તેને તે મૂલ્ય જેટલો દંડ ભરવો પડે।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

જે વ્યક્તિ જીવિત રહેતાં સ્વેચ્છાએ નિક્ષેપ/જમા હડપ કરે, તે દંડનીય છે અને તે દ્રવ્ય લાભ/વૃદ્ધિ સહિત પરત આપવું પણ પડે. આ જ નિયમ યાચિત-ન્યાસ, આવહિત-ન્યાસ તથા અન્ય નિક્ષેપો પર પણ લાગુ પડે છે।