Verse 2
Paramahansaparivrajaka
सद्गुरुसमीपे सकलविद्यापरिश्रमज्ञो भूत्वा विद्वान् सर्वमैहिकामुष्मिकसुखश्रमं ज्ञात्वैषणात्रयवासनात्रयममत्वाहङ्कारादिकं वमनान्नमिव हेयम् अधिगम्य मोक्षमार्गैकसाधनो ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत्। गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत्। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद् गृहाद्वा वनाद्वा। अथ पुनरव्रती वा व्रती वा स्नातको वा अस्नातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदिति बुद्ध्वा सर्वसंसारेषु विरक्तो ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो वा पितरं मातरं कलत्रपुत्रमाप्तबन्धुवर्गं तदभावे शिष्यं सहवासिनं वा अनुमोदयित्वा— तद्धैके प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति; तदु तथा न कुर्यात्। आग्नेय्यामेव कुर्यात्। अग्निर्हि प्राणः; प्राणमेवैतया करोति। त्रैधातवीयामेव कुर्यात्; एतयैव त्रयो धातवो यदुत सत्त्वं रजस्तम इति। ‘अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो आरोचथाः। तं जानन्नग्न आरोहाथानो वर्धया रयिम्’ इत्यनेन मन्त्रेणाग्निम् आजिघ्रेत्। एष वा अग्नेर्योनिर्यः— ‘प्राणं गच्छ, स्वां योनिं गच्छ, स्वाहेति’ एवमेवैतदाह। ग्रामाच्छ्रोत्रियागारादग्निमाहृत्य स्वविध्युक्तक्रमेण पूर्ववदग्निमाजिघ्रेत्। यद्यातुरो वा अग्निं न विन्देदप्सु जुहुयात्— ‘आपो वै सर्वा देवताः; सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहा’ इति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नीयात् साज्यं हविरनामयम्। एष विधिर्वीराध्वाने वा अनाशके वा सम्प्रवेशे वा अग्निप्रवेशे वा महाप्रस्थाने वा। यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेदेष पन्थाः॥२॥
सत्-गुरु-समीपे । सकल-विद्या-परिश्रम-ज्ञः । भूत्वा । विद्वान् । सर्वम् । ऐहिक-अमुष्मिक-सुख-श्रमम् । ज्ञात्वा । एषणात्रय-वासना-त्रय-ममत्व-अहङ्कार-आदिकम् । वमन-अन्नम्-इव । हेयम् । अधिगम्य । मोक्ष-मार्ग-एक-साधनः । ब्रह्मचर्यम् । समाप्य । गृही । भवेत् । गृहात् । वनी । भूत्वा । प्रव्रजेत् । यदि । वा । इतरथा । ब्रह्मचर्यात्-एव । प्रव्रजेत् । गृहात्-वा । वनात्-वा । अथ । पुनः । अव्रती । वा । व्रती । वा । स्नातकः । वा । अस्नातकः । वा । उत्सन्न-अग्निः । अनग्निकः । वा । यत्-अहः-एव । विरजेत् । तत्-अहः-एव । प्रव्रजेत् । इति । बुद्ध्वा । सर्व-संसारेषु । विरक्तः । ब्रह्मचारी । गृही । वानप्रस्थः । वा । पितरम् । मातरम् । कलत्र-पुत्रम् । आप्त-बन्धु-वर्गम् । तत्-अभावे । शिष्यम् । सहवासिनम् । वा । अनुमोदयित्वा । तत्-ह । एके । प्राजापत्याम्-एव । इष्टिम् । कुर्वन्ति । तत्-उ । तथा । न । कुर्यात् । आग्नेय्याम्-एव । कुर्यात् । अग्निः । हि । प्राणः । प्राणम्-एव । एतया । करोति । त्रैधातवीयाम्-एव । कुर्यात् । एतया-एव । त्रयः । धातवः । यत्-उत । सत्त्वम् । रजः । तमः । इति । अयम् । ते । योनिः । ऋत्वियः । यतः । जातः । आरोचथाः । तम् । जानन् । अग्ने । आरोह । अथ । अनो । वर्धय । रयिम् । इति । अनेन । मन्त्रेण । अग्निम् । आजिघ्रेत् । एषः । वा । अग्नेः । योनिः । यः । प्राणम् । गच्छ । स्वाम् । योनिम् । गच्छ । स्वाहा । इति । एवम्-एव । एतत् । आह । ग्रामात् । श्रोत्रिय-आगारात् । अग्निम् । आहृत्य । स्व-विधि-उक्त-क्रमेण । पूर्ववत् । अग्निम् । आजिघ्रेत् । यत् । यातुरः । वा । अग्निम् । न । विन्देत् । अप्सु । जुहुयात् । आपः । वै । सर्वाः । देवताः । सर्वाभ्यः । देवताभ्यः । जुहोमि । स्वाहा । इति । हुत्वा । उद्धृत्य । प्राश्नीयात् । स-अज्यम् । हविः । अनामयम् । एषः । विधिः । वीर-अध्वाने । वा । अनाशके । वा । सम्प्रवेशे । वा । अग्नि-प्रवेशे । वा । महा-प्रस्थाने । वा । यत् । यातुरः । स्यात् । मनसा । वाचा । वा । संन्यसेत् । एषः । पन्थाः ।
sadgurusamīpe sakalavidyāpariśramajño bhūtvā vidvān sarvamaihikāmuṣmikasukhaśramaṃ jñātvaiṣaṇātrayavāsanātrayamamatvāhaṅkārādikaṃ vamanānnam iva heyam adhigamya mokṣamārgaikasādhano brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet | gṛhād vanī bhūtvā pravrajet | yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajed gṛhādvā vanādvā | atha punaravratī vā vratī vā snātako vā asnātako vā utsannāgniranagniko vā yad ahareva virajet tad ahareva pravrajed iti buddhvā sarvasaṃsāreṣu virakto brahmacārī gṛhī vānaprastho vā pitaraṃ mātaraṃ kalatraputram āptabandhuvargaṃ tadabhāve śiṣyaṃ sahavāsinaṃ vā anumodayitvā— taddhaike prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti; tadu tathā na kuryāt | āgneyyāmeva kuryāt | agnir hi prāṇaḥ; prāṇamevaitayā karoti | traidhātavīyāmeva kuryāt; etayaiva trayo dhātavo yaduta sattvaṃ rajastama iti | ‘ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto ārocathāḥ | taṃ jānann agna ārohāthāno vardhayā rayim’ ity anena mantreṇāgnim ājighret | eṣa vā agner yonir yaḥ— ‘prāṇaṃ gaccha, svāṃ yoniṃ gaccha, svāheti’ evamevaitad āha | grāmāc chrotriyāgārād agnim āhṛtya svavidhyuktakrameṇa pūrvavad agnim ājighret | yady āturo vā agniṃ na vinded apsu juhuyāt— ‘āpo vai sarvā devatāḥ; sarvābhyo devatābhyo juhomi svāhā’ iti hutvoddhṛtya prāśnīyāt sājyaṃ havir anāmayam | eṣa vidhir vīrādhvāne vā anāśake vā sampraveśe vā agnipraveśe vā mahāprasthāne vā | yady āturaḥ syān manasā vācā vā saṃnyased eṣa panthāḥ ||2||
Ayant, auprès d’un Sadguru, connu la peine de tout savoir et étant devenu savant; ayant compris que toute joie, en ce monde comme dans l’autre, est liée à l’effort; ayant reconnu comme à rejeter—tel un aliment vomi—la triple convoitise, la triple vāsanā (tendance latente), ainsi que l’appropriation et l’ego; celui dont l’unique moyen est la voie de la délivrance doit achever le brahmacarya puis devenir maître de maison; de la maison il doit passer à la vie forestière, puis partir en errance. Ou bien, autrement, il peut partir directement depuis le brahmacarya, ou depuis la maison, ou depuis la forêt. De plus, qu’il soit sans vœu ou avec vœu, diplômé ou non, feux éteints ou sans entretien des feux—le jour même où naît le détachement, ce jour-là même il doit partir. Le comprenant ainsi, détaché de toutes les voies du saṃsāra, qu’il soit étudiant, maître de maison ou ermite, après avoir obtenu l’assentiment du père, de la mère, de l’épouse, du fils et des proches—ou, à défaut, d’un disciple ou d’un compagnon—qu’il renonce. Certains n’accomplissent que l’iṣṭi prājāpatya; il ne faut pas agir ainsi. Il faut accomplir seulement l’iṣṭi agneya, car Agni est véritablement prāṇa; par elle, l’offrande devient prāṇa lui-même. Il faut accomplir seulement l’iṣṭi traidhātavīya; par elle, les trois constituants—sattva, rajas, tamas—sont traités symboliquement. Avec le mantra : « Voici ton sein, ô prêtres, d’où vous êtes nés et avez resplendi; le sachant, ô Agni, monte et accrois notre richesse », il faut humer le feu. Ceci est en vérité le ‘sein’ d’Agni : « Va vers prāṇa; va vers ton propre sein; svāhā »—ainsi est-il dit. Apportant le feu d’un village, de la maison d’un śrotriya, selon l’ordre prescrit, il faut humer le feu comme auparavant. Si, malade, on ne trouve pas de feu, qu’on offre dans l’eau : « Les eaux sont toutes les divinités; à toutes les divinités j’offre, svāhā. » Ayant ainsi offert, qu’on prenne et mange l’oblation avec le ghee, offrande inoffensive. Cette règle vaut pour la marche héroïque, ou le jeûne, ou l’entrée (en renoncement), ou l’entrée dans le feu, ou le grand départ. Si l’on est malade, on peut renoncer par la pensée ou par la parole : telle est la voie.
Having, in the presence of a true teacher, become one who knows the toil of all learning, and being learned—having understood that all happiness, whether in this world or the next, is bound up with exertion—having recognized as to be rejected, like vomited food, the triad of desires, the triad of latent tendencies, and such things as possessiveness and egoism—one, whose sole means is the path to liberation, should complete the student-life and become a householder; from the house one should become a forest-dweller and then wander forth. Or else, alternatively, one may wander forth directly from student-life, or from the house, or from the forest. Again, whether non-vowed or vowed, whether a graduate or not, whether with extinguished fires or without maintaining fires—on whatever day one becomes dispassionate, on that very day one should wander forth: understanding thus, being dispassionate toward all worldly courses, whether student, householder, or forest-dweller, having obtained consent from father, mother, wife, son, and one’s circle of relatives—or, in their absence, from a disciple or companion—(one should renounce). Some perform only a Prājāpatya iṣṭi; one should not do so. One should perform the Agneya (iṣṭi) alone, for Agni is indeed prāṇa; by this he makes (the offering) into prāṇa itself. One should perform the Traidhātavīya (iṣṭi) alone; by this the three constituents—namely sattva, rajas, and tamas—are (symbolically dealt with). With the mantra ‘This is your womb, O priests, from which you were born and shone forth; knowing that, O Agni, ascend; then increase our wealth,’ one should smell the fire. This indeed is Agni’s womb—(as expressed by) ‘Go to prāṇa; go to your own womb; svāhā’—thus indeed it says. Bringing fire from a village, from the house of a learned Vedic man, one should, according to the prescribed procedure, smell the fire as before. If, being ill, one does not find fire, one should offer into water: ‘Waters are indeed all deities; to all deities I offer, svāhā’; having offered thus, one should take and eat the oblation with ghee, a harmless offering. This procedure applies on a heroic journey, or in fasting, or at entry (into renunciation), or in entering fire, or in the great departure. If one is ill, one may renounce mentally or verbally—this is the path.