Paramahansa Upanishad 4 — Verse 4

Sanskrit (Devanagari)

आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थितिर् एव भिक्षुः। सौवर्णादीनां नैव परिग्रहेन् न लोकं नावलोकं च। आबाधकं क इति चेद् बाधकोऽस्त्येव यस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन दृष्टं च स ब्रह्महा भवेत्। यस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन ग्राह्यं च स आत्महा भवेत्। तस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं च न ग्राह्यं च। सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते। दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोर् अनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च। सर्वेषाम् इन्द्रियाणां गतिर् उपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत् पूर्णानन्दैकबोधस् तद् ब्रह्माहम् अस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति॥ ४॥

Padapatha (Word Split)

आशा-अम्बरः । न नमस्कारः । न स्वधा-कारः । न निन्दा । न स्तुतिः । यदृच्छिकः भवेत् । भिक्षुः । न आवाहनम् । न विसर्जनम् । न मन्त्रम् । न ध्यानम् । न उपासनम् च । न लक्ष्यम् । न आकाङ्क्ष्यम् । न पृथक् । न अपृथक् । अहम् न । न त्वम् । न सर्वम् च । अनिकेत-स्थितिः एव भिक्षुः । सौवर्ण-आदीनाम् नैव परिग्रहेत् । न लोकम् । न अवलोकम् च । आबाधकम् कः इति चेत् । बाधकः अस्ति एव । यस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन दृष्टम् च । सः ब्रह्म-हा भवेत् । यस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन ग्राह्यम् च । सः आत्म-हा भवेत् । तस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन न दृष्टम् च । न स्पृष्टम् च । न ग्राह्यम् च । सर्वे कामाः मनः-गताः व्यावर्तन्ते । दुःखे न उद्विग्नः । सुखे न स्पृहा । त्यागः रागे । सर्वत्र शुभ-अशुभयोः अनभिस्नेहः । न द्वेष्टि । न मोदं च । सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् गतिः उपरमते । यः आत्मनि एव अवस्थीयते । यत् पूर्ण-आनन्द-एक-बोधः । तत् ब्रह्म अहम् अस्मि इति । कृत-कृत्यः भवति । कृत-कृत्यः भवति ॥ ४ ॥

IAST Transliteration

āśāmbaro na namaskāro na svadhākāro na nindā na stutir yadṛcchiko bhaved bhikṣur nāvāhanaṃ na visarjanaṃ na mantraṃ na dhyānaṃ nopāsanaṃ ca na lakṣyaṃ nākāṅkṣyaṃ na pṛthag nāpṛthag ahaṃ na na tvaṃ na sarvaṃ cāniketasthitir eva bhikṣuḥ. sauvarṇādīnāṃ naiva parigrahen na lokaṃ nāvalokaṃ cābādhakaṃ ka iti ced bādhako'sty eva yasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena dṛṣṭaṃ ca sa brahmahā bhavet. yasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena grāhyaṃ ca sa ātmāhā bhavet. tasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena na dṛṣṭaṃ ca na spṛṣṭaṃ ca na grāhyaṃ ca. sarve kāmā manogatā vyāvartante. duḥkhe nodvignaḥ sukhe na spṛhā tyāgo rāge sarvatra śubhāśubhayor anabhisneho na dveṣṭi na modaṃ ca. sarveṣām indriyāṇāṃ gatir uparamate ya ātmany evāvasthīyate yat pūrṇānandaikabodhas tad brahmāham asmīti kṛtakṛtyo bhavati kṛtakṛtyo bhavati. ||4||

Translation

Le mendiant (bhikṣu) est celui dont le vêtement est l’« espérance », c’est-à-dire qui n’est couvert que de ce qui vient sans être demandé ; il n’a ni salutations, ni rite de svadhā pour les ancêtres ; ni blâme ni louange. Il vit de ce qui advient de soi. Pour lui, point d’invocation ni de congé (des divinités), point de mantra, point de méditation, point de culte ; point de but à viser, point de désir ; ni « séparé » ni « non séparé » ; ni « moi » ni « toi » ni « tout ». Le mendiant demeure établi dans la seule absence de demeure. Qu’il n’accepte ni or ni semblables ; qu’il ne regarde pas le monde, ni ne le regarde avec convoitise. Si l’on demande : « Qui est l’obstacle ? »—il y a bien un obstacle : car si un mendiant regarde l’or avec un goût d’attachement, il devient meurtrier de Brahman ; si un mendiant saisit l’or avec ce goût, il devient meurtrier du Soi (Ātman). C’est pourquoi le mendiant ne doit ni regarder l’or avec délectation, ni le toucher, ni le prendre. Tous les désirs entrés dans le mental se retirent. Dans la peine il n’est pas troublé ; dans le bonheur il n’éprouve pas de soif ; il y a renoncement même envers l’attachement ; partout il ne s’agrippe ni à l’auspicieux ni à l’inauspicieux ; il ne hait pas et ne s’exalte pas. Quand les mouvements de tous les sens s’apaisent, il demeure dans le Soi seul ; cela qui est plénitude—béatitude—conscience unique : « Je suis Ce Brahman ». Ainsi devient-il celui qui a accompli ce qui devait être accompli, celui qui a accompli ce qui devait être accompli.

Academic Translation

The mendicant is one whose garment is hope (i.e., who is clothed only by what comes unasked); he has no salutations, no rites of offering to the ancestors (svadhā), no blame and no praise. He is one who lives by what comes of itself. For him there is no invocation and no dismissal (of deities), no mantra, no meditation, no worship; no object to be aimed at, no desire; neither ‘separate’ nor ‘not separate’; neither ‘I’ nor ‘you’ nor ‘all’. The mendicant is established in homelessness alone. He should not accept gold and the like; he should not look upon the world, nor look (with craving) at it. If it be asked, ‘Who is the obstructer?’—there is indeed an obstructer: for if a mendicant looks upon gold with relish, he becomes a slayer of Brahman; if a mendicant takes gold with relish, he becomes a slayer of the Self. Therefore the mendicant should not look at gold with relish, nor touch it, nor take it. All desires that have entered the mind turn back. In sorrow he is not agitated; in happiness he has no longing; he has renunciation even toward attachment; everywhere he has no clinging to the auspicious or the inauspicious; he neither hates nor exults. When the movements of all the senses come to cessation, he abides in the Self alone; that which is fullness—bliss—single awareness: ‘That Brahman am I’—thus he becomes one who has accomplished what is to be accomplished; he becomes one who has accomplished what is to be accomplished.

Verse Context

• Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)
• Mahavakya: Directly affirms the mahāvākya-style identity statement ‘ahaṃ brahma asmi’ (Bṛhadāraṇyaka 1.4.10) and frames it as the culmination of sense-withdrawal and renunciation.
• Atharva
• Chandas: Prose (gadyam)