Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 4

Devanagari script

ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्

Transliteration

tataḥ sa kṛtavāṃstatra brahmā lokapitāmahaḥ | kuṇḍaṃ svanāmnā vipulaṃ nānādevasamanvitam

Translation

Ensuite, Brahmā, l’aïeul des mondes, créa en ce lieu un vaste bassin sacré portant son propre nom, entouré de nombreuses divinités.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Sambandha (Sequence marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तस्मात्/अनन्तरम् (adverb: then/thereafter)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• कृतवान्: made, did
• कृतवान्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु √कृ) + क्तवतु (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्तवतु); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• लोक: of the worlds
• लोक: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• पितामहः: grandfather/forefather
• पितामहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; लोकपितामह इति कर्मधारयार्थः

• कुण्डम्: pond, basin
• कुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• स्व: own
• स्व: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; विशेषणम् (नाम्ना इति)

• नाम्ना: by (his) name
• नाम्ना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• विपुलम्: large, extensive
• विपुलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (कुण्डम् इति)

• नाना: various
• नाना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नाना (अव्यय/विशेषण-प्रयोग)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे (various)

• देव: with gods/deities
• देव: Karana (Association/सह)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• समन्वितम्: accompanied by, endowed with
• समन्वितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम् + अन्वि (धातु √अन्वि/√इ अनुगमने) + क्त (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (कुण्डम् इति)

Speaker

Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Brahma-kuṇḍa (svanāmnā)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, the Lokapitāmaha, manifests a vast tank named after himself; around it stand many deities, marking the kuṇḍa as a celestial assembly-place on earth.

Characters & Entities

• Agastya
• Brahmā
• Lokapitāmaha
• Kuṇḍa (Brahma-kuṇḍa, implied)
• Devas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy waterbodies are portrayed as divinely founded institutions, made powerful by the presence of gods and sacred history.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A large kuṇḍa established by Brahmā in Ayodhyā (a Brahmā-named tank, i.e., Brahma-kuṇḍa by implication).

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it narrates the founding of a tīrtha-kuṇḍa that later supports bathing and worship practices.