Mantra 12
Rishi: Ṛgvedic Aśvamedha tradition (sectional).
Devata: Aśva/Arvan (the consecrated horse).
Chandas: Triṣṭubh (approximate).
Samhita Patha (Devanagari)
यदक्र॑न्दः प्रथ॒मं जाय॑मान उ॒द्यन्त्स॑मु॒द्रादु॒त वा॒ पुरी॑षात् । श्ये॒नस्य॑ प॒क्षा ह॑रि॒णस्य॑ बा॒हू उ॑प॒स्तुत्यं॒ महि॑ जा॒तं ते॑ अर्वन्
Transliteration
yád ákrandaḥ prathamáṃ jā́yamāna udyán samudrā́d utá vā́ purīṣā́t | śyenásya pakṣā́ hariṇásya bāhū́ upastutyáṃ máhi jātáṃ te arvan |
Translation
Quand tu poussas ton premier cri, en naissant, surgissant de l’océan ou même de la fange,— les ailes du faucon, les bras de l’antilope,— grande est ce qui est né de toi, ô Coursier, digne de louange.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । अक्र॑न्दः । प्र॒थ॒मम् । जाय॑मानः । उ॒द्यन् । स॒मु॒द्रात् । उ॒त । वा॒ । पुरी॑षात् । श्ये॒नस्य॑ । प॒क्षाः । ह॒रि॒णस्य॑ । बा॒हू । उ॒प॒-स्तुत्यम् । महि॑ । जा॒तम् । ते॒ । अ॒र्व॒न्
Word by Word
यत्that which / when
यत्:
Adhikaraṇa
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यत्-शब्द
अक्रन्दः(he) cried out
अक्रन्दः:
Kartā
TypeVerb
Rootक्रन्द् (धातु)
प्रथमम्first / at first
प्रथमम्:
Adhikaraṇa
TypeAdjective (adverbial use)
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
जायमानःbeing born
जायमानः:
Kartā
TypeParticiple
Rootजन् (धातु) → जायमान (शानच्) वर्तमानकृदन्त
उद्यन्rising / going up
उद्यन्:
Kartā
TypeParticiple
Rootउद् + या (धातु) → उद्यन् (शतृ) वर्तमानकृदन्त
समुद्रात्from the ocean
समुद्रात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
उतand / also
उत:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootउत (निपात)
वाor
वा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootवा (निपात)
पुरीषात्from the mire / from the dung (impure matter)
पुरीषात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootपुरीष (प्रातिपदिक)
श्येनस्यof the falcon
श्येनस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootश्येन (प्रातिपदिक)
पक्षाःwings
पक्षाः:
Kartā
TypeNoun
Rootपक्ष (प्रातिपदिक)
हरिणस्यof the deer
हरिणस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootहरिण (प्रातिपदिक)
बाहू(two) arms
बाहू:
Kartā
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
उपस्तुत्यम्to be praised / worthy of praise
उपस्तुत्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउप + स्तु (धातु) → उपस्तुत्य (तव्यत्) कृदन्त-प्रातिपदिक
महिgreatly / mighty
महि:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootमहि (अव्यय/विशेषणप्रयोगः; ‘महन्’ का अव्ययीभाव/निपातीय रूप)
जातम्born / arisen
जातम्:
Karma
TypeParticiple
Rootजन् (धातु) → जात (क्त) भूतकृदन्त
तेof you / for you
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अर्वन्O steed / O horse
अर्वन्:
Sampradāna
TypeNoun (vocative)
Rootअर्वन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Aśva/Arvan (consecrated horse)A
Apas (cosmic waters/ocean)P
Pṛthivī / Purīṣa (fertile mire/earthy matrix)Ś
Śyena (falcon)H
Hariṇa (antelope)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes