Shloka 34

सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa

Devanagari script

स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।

Transliteration

sphurantaṃ parivartantaṃ pārśvena rudhirokṣitam |

karuṇaṃ ca vinardantaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum ||

Translation

Les vānara virent l’ennemi tressaillir et se rouler de côté, le flanc trempé de sang, poussant des cris plaintifs, éveillant chez les témoins une tristesse mêlée de sombre pitié.

Word by Word

• स्फुरन्तम्: twitching
• स्फुरन्तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: sphur (धातु) → sphurant (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; रिपुम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• परिवर्तन्तम्: rolling/turning about
• परिवर्तन्तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: pari√vṛt (धातु) → parivartant (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; रिपुम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• पार्श्वेन: on the side / with his flank
• पार्श्वेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: pārśva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन; प्रकार/अवयव-निर्देशे

• रुधिरोक्षितम्: splashed with blood
• रुधिरोक्षितम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: rudhira (प्रातिपदिक) + ukṣita (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘उक्षित’ from √ukṣ (to sprinkle), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-सम्भव; अत्र पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (रुधिरेण उक्षितः)

• करुणम्: piteous
• करुणम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: karuṇa (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; रिपुम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• विनर्दन्तम्: groaning/crying out
• विनर्दन्तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: vi√nard (धातु) → vinardant (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; रिपुम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• ददृशुः: saw
• ददृशुः: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: dṛś (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद

• कपयः: the monkeys
• कपयः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kapi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन

• रिपुम्: the enemy
• रिपुम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ripu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

Context

Sugriva, being a hero himself, uprooting a tree as a weapon, went towards the enemy after having assigned Sushena the responsibility of protection of Vanaras.

Characters & Entities

• Vānaras (Kapayas)
• Virūpākṣa (enemy, by context)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes karuṇā (compassion): even amid righteous war, one recognizes the shared fragility of life and does not exult in suffering.

What is the narrative situation?

The fallen rākṣasa writhes and cries; the vānaras observe the immediate aftermath of combat.

Which character virtue is emphasized?

Compassion tempered by duty—acknowledging an enemy’s pain while remaining committed to ending adharma.