Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 92, Shloka 9

युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः

Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing

Devanagari script

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।

Transliteration

sa taṃ śirasy upāghrāya lakṣmaṇaṃ kīrtivardhanam |

lajjamānaṃ balāt snehād aṅkam āropya vīryavān || 6.92.9 ||

upaveśya tam utsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |

bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥ punar udaikṣata || 6.92.10 ||

Translation

Alors le vaillant Rāma se pencha et baisa Lakṣmaṇa sur la tête, lui qui accroît la gloire. Bien que Lakṣmaṇa fût honteux, Rāma, par tendresse, le tira sur ses genoux; l’y fit asseoir, étreignit son frère blessé et le regarda encore et encore avec une sollicitude affectueuse.

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• शिरसि: on the head
• शिरसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• उपाघ्राय: having smelled/kissed (by smelling)
• उपाघ्राय: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप-आ-घ्रा (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वक्रिया

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• कीर्तिवर्धनम्: enhancer of fame
• कीर्तिवर्धनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कीर्ति (प्रातिपदिक) + वर्धन (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कीर्तेः वर्धनः) विशेषणम् (of Lakshmana)

• लज्जमानम्: being shy
• लज्जमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: लज्ज् (धातु)
• Form: कृदन्त, शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present middle participle), द्वितीया एकवचन, पुल्लिङ्ग; लक्ष्मणम् इति पदस्य विशेषणम्

• बलात्: forcibly
• बलात्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb), क्रियाविशेषण

• स्नेहात्: out of affection
• स्नेहात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन; हेतौ (out of affection)

• अङ्कम्: lap
• अङ्कम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• आरोप्य: having placed (him)
• आरोप्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-रुह्/आ-रप् (धातु; causative sense)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वक्रिया; अर्थः: आरोपयित्वा (having placed)

• वीर्यवान्: valiant
• वीर्यवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वीर्यवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of Rama)

• उपवेश्य: having seated
• उपवेश्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप-विश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), causative sense: उपवेशयित्वा (having seated)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• उत्सङ्गे: in (his) lap
• उत्सङ्गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उत्सङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन

• परिष्वज्य: having embraced
• परिष्वज्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: परि-स्वज् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वक्रिया

• अवपीडितम्: afflicted / wounded
• अवपीडितम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: अव-पीड् (धातु)
• Form: कृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; लक्ष्मणम् इति पदस्य विशेषणम्

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेष्य (apposition)

• स्निग्धम्: dear / affectionate
• स्निग्धम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्निग्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (affectionate/tender)

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय, पुनरावृत्तिवाचक क्रियाविशेषण

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय, पुनरावृत्तिवाचक; द्विरुक्त्या (reduplication)

• उदैक्षत: looked at
• उदैक्षत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपदम्

Context

Bending the head of Lakshmana, a valiant one and enhancer of glory, who was shy of praising him, Rama lovingly, forcibly drawing him onto his lap and making him sit on examined again and again the wounded body and looked at him.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes compassionate responsibility: the righteous leader does not only command in war, but personally comforts and protects those who suffer for the cause.

What is the narrative situation?

After the battle, Rāma physically supports the wounded Lakṣmaṇa, embracing him and checking him repeatedly.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s tenderness and gratitude, and Lakṣmaṇa’s modesty (unwillingness to accept praise).