मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
ध्यानं तपो दम: क्षान्तिरनसूया मिताशनम् । विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शम:
bhīṣma uvāca | dhyānaṁ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam | viṣaya-pratisaṁhāro mita-jalpas tathā śamaḥ satyam agnihotraṁ ekānta-sevanaṁ—eṣa pravartaka-yajñaḥ | atha nivartaka-yajñasya varṇanaṁ śṛṇu, yathā japaṁ kurvato brahmacāriṇaḥ sarve karmāṇi nivartante | dṛḍha-grāhī karomīti jāpyaṁ japati jāpakaḥ | na sampūrṇo na saṁyukto nirayaṁ so ’nugacchati ||
Bhīṣma dit : Méditation, austérité, maîtrise de soi, patience, absence d’envie, modération dans la nourriture, retrait des objets des sens, parole mesurée, quiétude, véracité, offrande au feu (agnihotra) et vie en solitude—tel est le sacrifice « qui met en marche » (pravartaka-yajña), la discipline qui engage sur la voie. Écoute maintenant le sacrifice « qui retire » (nivartaka-yajña) : selon sa règle de japa, les actes du brahmacārin voué à la récitation s’éteignent (le conduisant vers la délivrance). Mais si un récitant, cramponné à une résolution rigide—« je mènerai ce japa à son terme, assurément »—entreprend la répétition prescrite, sans pourtant s’y appliquer réellement ni l’achever, il tombe dans la ruine (naraka).
भीष्म उवाच
Bhishma frames ethical and yogic disciplines as a form of ‘sacrifice’: inner practices (meditation, restraint, truth, moderation, seclusion) initiate spiritual progress, while deeper practice aims at cessation of karmic momentum. He warns that taking up japa with stubborn resolve but without genuine engagement or completion is spiritually harmful and leads to downfall.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is teaching about inner yajña (sacrifice) and disciplined practice. He lists virtues and observances as the ‘activating sacrifice,’ then transitions to the ‘withdrawing sacrifice’ connected with japa and brahmacarya, adding a cautionary example about negligent or half-hearted practice.