Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 21

Jambūdvīpa Varṣas, Bhārata as Karmabhūmi, and the Sacred Hydro-Topography of Dharma

Devanagari script

नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्

Transliteration

nānāhārāśca jīvanti puṇyapāpanimittataḥ / navayojanasāhastraṃ varṣametat prakīrtitam / karmabhūmiriyaṃ viprā narāṇāmadhikāriṇām

Translation

Les êtres subsistent par des nourritures diverses selon les causes issues du mérite et du démérite. On proclame que cette étendue est de neuf mille yojanas, et que « l’année » en est la mesure. Ô brāhmaṇa, cette terre est la karmabhūmi, le champ de l’action pour les humains habilités à accomplir le dharma.

Word by Word

• नाना-आहाराः: various foods/diets
• नाना-आहाराः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; समासः कर्मधारयः (nānā eva āhārāḥ)

• च: and
• च: सम्बन्ध-निपात (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• जीवन्ति: they live
• जीवन्ति: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: जीव् (धातु)
• Form: लट् लकार (Present), परस्मैपद (Parasmaipada), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन (Plural)

• पुण्य-पाप-निमित्ततः: due to merit and sin (as causes)
• पुण्य-पाप-निमित्ततः: हेतु (Hetu/Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: पुण्य + पाप + निमित्त (प्रातिपदिक) + तस् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb, -tas), ‘निमित्ततः’ = ‘because of’; समासः द्वन्द्वः (पुण्यं च पापं च)

• नव-योजन-साहस्त्रम्: nine-thousand yojanas
• नव-योजन-साहस्त्रम्: विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नव (संख्या) + योजन (प्रातिपदिक) + साहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (yojanānāṃ sahasram; navabhiḥ viśiṣṭam)

• वर्षम्: (a) year/period
• वर्षम्: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-विशेषण

• प्रकीर्तितम्: is declared
• प्रकीर्तितम्: कर्मणि-विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: प्र + कीर्त् (धातु) → प्रकीर्तित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्यय

• कर्म-भूमिः: land of action
• कर्म-भूमिः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् + भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (karmāṇāṃ bhūmiḥ)

• इयम्: this (she/this land)
• इयम्: कर्तृ (Karta/Subject apposition)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• विप्राः: O brāhmaṇas
• विप्राः: सम्बोधन (Sambodhana/Vocative address)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; सम्बोधनार्थे अपि (also used as vocative sense)

• नराणाम्: of men
• नराणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन

• अधिकारिणाम्: of the eligible/qualified
• अधिकारिणाम्: सम्बन्ध/विशेषण (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अधि + कृ (धातु) → अधिकारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन; ‘अधिकारिन्’ = eligible/entitled person

Speaker

Lord Kurma (Vishnu) instructing sages (addressed as viprāḥ)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Kurma
• Vishnu
• viprāḥ (Brāhmaṇas)
• karmabhūmi
• puṇya
• pāpa

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

Indirectly: it distinguishes the changing conditions of embodied life (diet and livelihood shaped by puṇya–pāpa) from the higher aim of dharma in karmabhūmi, which traditionally supports purification leading toward Self-realization.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

No specific technique is named; the verse frames the prerequisite ground for Yoga—human birth in karmabhūmi with adhikāra for dharma—through which discipline, purification, and later yogic practice (as taught elsewhere in the Kurma Purana) become effective.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

It does not explicitly mention Śiva; it reflects the Purāṇic synthesis by emphasizing karmic order and dharma as the shared foundation upon which both Vaiṣṇava and Śaiva paths (including Pāśupata-oriented teachings elsewhere) are pursued.