Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 14

Vārāṇasī (Avimukta) Māhātmya and the Catalogue of Guhya-Tīrthas

Devanagari script

दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः / चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्

Transliteration

daurvāsikaṃ vyomatīrthaṃ candratīrthaṃ dvijottamāḥ / citrāṅgadeśvaraṃ puṇyaṃ puṇyaṃ vidyādhareśvaram

Translation

Ô meilleurs des deux-fois-nés, il y a le Durvāsas-tīrtha, le Vyoma-tīrtha et le Candra-tīrtha ; ainsi que le saint Citrāṅga-deśvara et le saint Vidyādhareśvara, tous d’un mérite éminent.

Word by Word

• दौर्वासिकम्: pertaining to Durvāsas
• दौर्वासिकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुर्वासस् + इक (तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; तद्धितान्त (दुर्वाससः सम्बन्धि)

• व्योमतीर्थम्: Vyoma-tīrtha (Sky-tīrtha)
• व्योमतीर्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (व्योम्नः तीर्थम्)

• चन्द्रतीर्थम्: Candra-tīrtha (Moon-tīrtha)
• चन्द्रतीर्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चन्द्रस्य तीर्थम्)

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मधारयः (द्विजाः एव उत्तमाः) सम्बोधन/उद्देश्ये

• चित्राङ्गदेश्वरम्: Lord of Citrāṅga-deśa
• चित्राङ्गदेश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्राङ्ग + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चित्राङ्गदेशस्य ईश्वरः)

• पुण्यम्: holy/meritorious
• पुण्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• पुण्यम्: very holy
• पुण्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; पुनरुक्ति emphatic

• विद्याधरेश्वरम्: Lord of the Vidyādharas
• विद्याधरेश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्याधर + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विद्याधराणाम् ईश्वरः)

Speaker

Narrator-sage (Purāṇic discourse to the assembled dvijas; within the Kurma Purana’s tirtha-catalogue narration)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Durvasa
• Vyoma-tirtha
• Chandra-tirtha
• Citranga-desvara
• Vidyadhara-eshvara

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

This verse does not directly define Ātman; it frames sacred geography as a support for purification (puṇya), which in the Kurma Purana functions as an aid to inner clarity that later enables knowledge of the Self.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

No specific yogic technique is named; the practice implied is tīrtha-yātrā and darśana of Īśvara-sthānas (holy Śiva sites), preparatory disciplines that the text treats as conducive to śuddhi (purification) and steadiness for higher yoga.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By praising Īśvara-sthānas (deśvara, vidyādhareśvara) within a Vaiṣṇava Purāṇa, the Kurma Purana models Śaiva–Vaiṣṇava harmony: devotion to Śiva-linked tīrthas is presented as fully legitimate within the broader dharmic path.