Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

दिक्पालादि-शिवलोकान्तर-कथनम्

Account of the Dikpālas and Intervening Realms toward Śiva’s Worlds

मार्तण्डभैरवस्तत्र भिन्नो द्वादशधा मुने / शक्तिभिस्तैजसीभिश्च कोटिसंख्याभिरन्वितः ३५।४५ / महाप्रकाशरूपश्च मदारुणविलोचनः / कङ्कोलितरुखण्डेषु नित्यं क्रीडारसोत्सुकः / वर्तते विन्ध्यदर्पारे पारे यस्तन्मयस्थितः

mārtaṇḍabhairavastatra bhinno dvādaśadhā mune / śaktibhistaijasībhiśca koṭisaṃkhyābhiranvitaḥ 35.45 / mahāprakāśarūpaśca madāruṇavilocanaḥ / kaṅkolitarukhaṇḍeṣu nityaṃ krīḍārasotsukaḥ / vartate vindhyadarpāre pāre yastanmayasthitaḥ

Là, ô Muni, Mārtaṇḍa Bhairava se scinda en douze aspects, entouré de myriades de śaktis lumineuses, comptées par koṭis. De forme de grand éclat, aux yeux rouges d’Aruṇa comme en ivresse, il se plaît sans cesse au jeu dans les bosquets de kaṅkolita, et demeure au-delà du seuil du Vindhya, établi dans cette même essence.

मार्तण्ड-भैरवःMārtaṇḍa-Bhairava (Sun-Bhairava)
मार्तण्ड-भैरवः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootमार्तण्ड (प्रातिपदिक) + भैरव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (मार्तण्डः एव भैरवः)
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adverbial locus)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक
भिन्नःdivided, differentiated
भिन्नः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootभिद् (धातु) → भिन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (मार्तण्डभैरवस्य)
द्वादशधाin twelve ways
द्वादशधा:
क्रियाविशेषण (Manner)
TypeIndeclinable
Rootद्वादश (संख्या-प्रातिपदिक) + धा (अव्यय-प्रत्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb of manner)
मुनेO sage
मुने:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
शक्तिभिःwith powers
शक्तिभिः:
करण/सह (Instrument/association)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन
तैजसीभिःluminous, fiery
तैजसीभिः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतैजसी (प्रातिपदिक; तेजस्-सम्बन्धिनी)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; विशेषणम् (शक्तिभिः)
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
कोटि-संख्याभिःby/with (those) numbering crores
कोटि-संख्याभिः:
विशेषण (Qualifier of powers)
TypeAdjective
Rootकोटि (प्रातिपदिक) + संख्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; समासः कोटीनां संख्या (षष्ठी-तत्पुरुष)
अन्वितःendowed, accompanied
अन्वितः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootअन्वि-इ (धातु) → अन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (मार्तण्डभैरवस्य)
महाप्रकाश-रूपःone whose form is great radiance
महाप्रकाश-रूपः:
कर्ता (Appositional predicate)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + प्रकाश (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः महत् प्रकाशः यस्य रूपम् (तत्पुरुष)
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
मद-अरुण-विलोचनःwith intoxicated-reddish eyes
मद-अरुण-विलोचनः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootमद (प्रातिपदिक) + अरुण (प्रातिपदिक) + विलोचन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (मदेन अरुणे विलोचने यस्य/मदारुणानि विलोचनानि)
कङ्कोलितरु-खण्डेषुin groves/sections of kankola-trees
कङ्कोलितरु-खण्डेषु:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootकङ्कोलि-तरु (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; समासः कङ्कोलितरूणां खण्डेषु (षष्ठी-तत्पुरुष)
नित्यम्always
नित्यम्:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयुक्तम्; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
क्रीडा-रस-उत्सुकःeager for the delight of play
क्रीडा-रस-उत्सुकः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootक्रीडा (प्रातिपदिक) + रस (प्रातिपदिक) + उत्सुक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः क्रीडायाः रसः तस्मिन् उत्सुकः (तत्पुरुष)
वर्ततेabides, exists
वर्तते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद
विन्ध्य-दर्प-आरेat the boundary/edge of Vindhya’s pride (Vindhya region)
विन्ध्य-दर्प-आरे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootविन्ध्य (प्रातिपदिक) + दर्प (प्रातिपदिक) + आर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः विन्ध्यस्य दर्पः तस्य आरः/सीमा (तत्पुरुष)
पारेon the farther side
पारे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootपार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; स्थानवाचक
यःwho
यः:
कर्ता (Subject of relative clause)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
तत्-मय-स्थितःabiding as/absorbed in that
तत्-मय-स्थितः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः तन्मयः (तत्पुरुष) + स्थितः (क्त)