Shloka 78
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् / प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः
Transliteration
anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām / pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Translation
Il entraîna l’armée, pourvue de chevaux, de chars et d’éléphants; des brahmanes, les armes en main, l’accompagnaient par centaines et par milliers.
Word by Word
अनुकर्षन्drawing along, dragging
अनुकर्षन्:
कर्ता (Karta/Agent)
TypeVerb
Rootअनु-√कृष् (धातु)
Formवर्तमानकाले कृदन्तम्—शतृ-प्रत्ययान्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; √कृष् (to draw) with उपसर्ग अनु
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्धसूचक/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle), अर्थे—एव/खलु (indeed)
सेनाम्army
सेनाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसेना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
स-वाजि-रथ-कुञ्जराम्with horses, chariots, and elephants
स-वाजि-रथ-कुञ्जराम्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootवाजि (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक) + कुञ्जर (प्रातिपदिक) (समास)
Formद्वन्द्वसमासः (copulative) ‘वाजयः च रथाः च कुञ्जराः च’; ‘स’ उपसर्गसदृशः (with); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन—सेनाम् इति विशेषणम्
प्रगृहीत-आयुधैःwith weapons held/raised
प्रगृहीत-आयुधैः:
करण/सहकारि (Instrument/Associate)
TypeAdjective
Rootप्र-√ग्रह् (धातु) + आयुध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (determinative) ‘प्रगृहीतानि आयुधानि येषां ते’; प्रगृहीत = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन—‘विप्रैः’ इति विशेषणम्
विप्रैःby/with the brahmins
विप्रैः:
सहकर्ता/सहयोगी (Associate agent)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन
शतशःby hundreds
शतशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootशतशस् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner/number): ‘by hundreds’
अथthen
अथ:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)
सहस्रशःby thousands
सहस्रशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of number): ‘by thousands’