Shloka 100
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
Transliteration
triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ / dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
Translation
L’étendue de ce mandala, selon la mesure, est dite triple; et l’étendue de Shashi (la Lune) est tenue pour le double de celle du Soleil.
Word by Word
त्रि-गुणाःthreefold
त्रि-गुणाः:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण/Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन — Nominative plural; द्विगु-समासः (त्रयो गुणाः)
तस्यof that (one)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन — Genitive singular
विस्तारःextent, expansion
विस्तारः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootविस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular
मण्डलस्यof the disk/orb
मण्डलस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन — Genitive singular
प्रमाणतःaccording to measure
प्रमाणतः:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootप्रमाण (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (adverbial ablative: ‘according to measure’)
द्वि-गुणःtwofold
द्वि-गुणः:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण/Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular; द्विगु-समासः (द्वौ गुणौ)
सूर्य-विस्तारात्from the sun’s extent
सूर्य-विस्तारात्:
Hetu (हेतु/Reference point)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + विस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन — Ablative singular; तत्पुरुषः (सूर्यस्य विस्तारः)
विस्तारःextent
विस्तारः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootविस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular
शशिनःof the moon
शशिनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootशशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन — Genitive singular
स्मृतःis said
स्मृतः:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण/Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular