Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 12

Adhivāsana-vidhi

Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ प्रमुख इति ज ध्वजाश् च देवता इति ग पूजादौ इति ङ , ज च बुद्धाख्यमिति ग बुद्ध्याख्यमिति ज अजजिह्वकमिति ज बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

tathaiva pūjayed dikṣu kṣetrapālānanukramāt oṃ huṃ phaṭ vakrāya huṃ phaṭ nama iti ga oṃ huṃ phaṭ vajrāya huṃ phaṭ nama iti ṅa pramukha iti ja dhvajāś ca devatā iti ga pūjādau iti ṅa , ja ca buddhākhyamiti ga buddhyākhyamiti ja ajajihvakamiti ja balibhiḥ kusumair dhūpaiḥ santuṣṭān paribhāvayet

De même, on doit adorer les Kṣetrapālas dans les huit directions, selon l’ordre prescrit—en récitant des mantras tels que : « Oṃ huṃ phaṭ—namaḥ à Vakra ; huṃ phaṭ », et « Oṃ huṃ phaṭ—namaḥ à Vajra ; huṃ phaṭ » (avec des variantes selon les recensions). Les ayant ainsi apaisés, on les honorera par des offrandes bali, des fleurs et de l’encens, et l’on les contemplera comme satisfaits.

तथाthus
तथा:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
एवindeed/just
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (emphatic particle)
पूजयेत्should worship
पूजयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपूज् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
दिक्षुin the directions
दिक्षु:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन; स्थानाधिकरण
क्षेत्रपालान्the guardians of the field (kṣetrapālas)
क्षेत्रपालान्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्रपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; 'क्षेत्रस्य पालाः'
अनुक्रमात्in sequence
अनुक्रमात्:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअनुक्रम (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (ablatival adverb): 'in due order/according to sequence'
oṃ
:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव)
Formमन्त्र-बीज/प्रणव
हुंhuṃ
हुं:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootहुं (बीज)
Formबीजमन्त्र-अव्यय
फट्phaṭ
फट्:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootफट् (बीज)
Formबीज/उच्चारण-निपात (mantric exclamation)
वक्रायto Vakra (name)
वक्राय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन; मन्त्रे देवतानाम-सम्प्रदान
हुंhuṃ
हुं:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootहुं (बीज)
Formबीजमन्त्र-अव्यय
फट्phaṭ
फट्:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootफट् (बीज)
Formबीज/उच्चारण-निपात
नमःobeisance
नमः:
Prayojana (प्रयोजन/विधेय-भाव)
TypeIndeclinable
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
Formनिपात/अव्यय; नमस्कारार्थक
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ga)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत (ga marker)
oṃ
:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव)
Formमन्त्र-बीज/प्रणव
हुंhuṃ
हुं:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootहुं (बीज)
Formबीजमन्त्र-अव्यय
फट्phaṭ
फट्:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootफट् (बीज)
Formबीज/उच्चारण-निपात
वज्रायto Vajra (name)
वज्राय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
हुंhuṃ
हुं:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootहुं (बीज)
Formबीजमन्त्र-अव्यय
फट्phaṭ
फट्:
Sambodhana/Mantra (मन्त्र-उच्चारण)
TypeIndeclinable
Rootफट् (बीज)
Formबीज/उच्चारण-निपात
नमःobeisance
नमः:
Prayojana (प्रयोजन/विधेय-भाव)
TypeIndeclinable
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
Formनिपात/अव्यय; नमस्कारार्थक
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ṅa)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत (ṅa marker)
प्रमुखःPramukha (name)
प्रमुखः:
Karta (कर्ता/उद्देश्य-विषय)
TypeNoun
Rootप्रमुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम/विशेष्य
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ja)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत (ja marker)
ध्वजाःbanners / dhvajas
ध्वजाः:
Karta (कर्ता/उद्देश्य-विषय)
TypeNoun
Rootध्वज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात
देवताःdeities
देवताः:
Karta (कर्ता/उद्देश्य-विषय)
TypeNoun
Rootदेवता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ga)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
पूजादौat the start of worship, etc.
पूजादौ:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपूजा + आदि (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव; अव्यय (locative sense): 'at the beginning of worship etc.'
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ṅa)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
(textual marker: ja)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात
बुद्धाख्यम्called Budd(h)a (variant reading)
बुद्धाख्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्ध + आख्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'बुद्धम् आख्यं' = called Buddhi/Buddha (variant)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ga)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
बुद्ध्याख्यम्called Buddhi (variant reading)
बुद्ध्याख्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्धि + आख्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'बुद्ध्या आख्यं' = called Buddhi (variant)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ja)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
अजजिह्वकम्Ajajihvaka (name)
अजजिह्वकम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअज + जिह्वक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (goat-tongued; name)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(textual marker: ja)
:
None (पाठ-चिह्न)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय-संकेत)
Formपाठ-चिह्न/पाण्डुलिपि-संकेत
बलिभिःwith offerings
बलिभिः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootबलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण
कुसुमैःwith flowers
कुसुमैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootकुसुम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण
धूपैःwith incense
धूपैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootधूप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण
सन्तुष्टान्satisfied
सन्तुष्टान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम् + तुष् (धातु) + क्त (कृत्)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त; 'satisfied' (qualifying kṣetrapālān)
परिभावयेत्should propitiate/please (them)
परिभावयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि + भू (धातु) + णिच्
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; causative sense: 'should cause to be/should contemplate/should propitiate'

Lord Agni (traditionally instructing the sage Vasiṣṭha within the Agni Purana’s teaching frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Vrata","practical_application":"Directional kṣetrapāla-pūjā with huṃ phaṭ mantras, followed by bali, flowers, and incense to secure the ritual perimeter and remove obstacles.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Dikṣu Kṣetrapāla-pūjā with Huṃ Phaṭ Mantras and Bali","lookup_keywords":["kṣetrapāla","oṃ huṃ phaṭ","Vakra","Vajra","bali"],"quick_summary":"Worship the kṣetrapālas in the eight directions using huṃ phaṭ protective formulas (e.g., to Vakra, Vajra), then satisfy them with bali, flowers, and incense while contemplating their contentment."}

Concept: Rakṣā through āvaraṇa: protection is achieved by ordered invocation, offering, and bhāvanā (contemplation of satisfaction).

Application: Perform dik-guard worship before main pūjā; conclude with bali and dhūpa while mentally affirming guardians are appeased to prevent vighna.

Khanda Section: Puja-vidhi (Tantric/Vedic temple ritual procedure; Kshetrapala-bali and dik-puja)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: raudra

Visual Art Cues: {"scene_description":"A priest circumambulates eight directional points around a mandapa, offering bali on small plates, scattering flowers, waving incense; each direction has a guardian presence invoked with 'oṃ huṃ phaṭ' formulas.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural: circular mandapa with eight guardian stations, priest holding incense and flower basket, bali offerings at each point, stylized guardian faces emerging in each direction, bold outlines and warm palette.","tanjore_prompt":"Tanjore: richly ornamented mandapa scene with gold-highlighted incense smoke, eight directional guardian icons, priest offering bali, luminous halos and decorative borders.","mysore_prompt":"Mysore: instructional depiction of eight-direction sequence with clear spatial markers, mantra text ribbons 'oṃ huṃ phaṭ ... namaḥ', delicate shading and precise ritual implements.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature: detailed courtyard with eight small altars, priest and assistants carrying offerings, fine architectural perspective, calligraphic mantra captions, subtle guardian figures in each direction."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Shree","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: पूजयेद् = पूजयेत् (द् before following voiced/stop in continuous text); क्षेत्रपालाननुक्रमात् = क्षेत्रपालान् + अनुक्रमात्; कुसुमैर् = कुसुमैः (visarga sandhi before dh-); मन्त्र-खण्डेषु ग/ङ/ज इत्यादयः पाण्डुलिपि-पाठचिह्नाः (not semantic padas).

Related Themes: Agni Purana 96.11 (eight guardian names); Agni Purana 96.10 (dhvaja āvaraṇa worship); Agni Purana 96.13–96.14 (tattva-nyāsa and maṇḍapa-dhyāna continuation)

K
Kṣetrapāla
D
Dik (directions)
V
Vakra
V
Vajra
B
Bīja-mantras (hūṃ, phaṭ)
B
Bali
D
Dhūpa

FAQs

It teaches the ordered directional worship (dik-pūjā) of Kṣetrapālas using protective bīja-mantras (hūṃ, phaṭ) and concludes with propitiation through bali, flowers, and incense.

By preserving practical liturgical details—sequence, mantras, and offerings—for safeguarding a ritual space, it exemplifies the Agni Purana’s compendium-style coverage of applied temple and protective rites alongside many other disciplines.

Propitiating Kṣetrapālas is intended to remove obstacles, protect the sanctified area, and ensure the main worship proceeds without disturbance, thereby supporting ritual purity and favorable spiritual outcomes.