Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 35

Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम्

Description of the Nirvāṇa Initiation

ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत् हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्

hrīṃ tribhuvanādhipānāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ padānāmūnaviṃśatimiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ ādau satattvabhāveneti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ hāṃ hauṃ hauṃ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ saṅgṛhya kuṅkumājyena tatra sāṅgaṃ śivaṃ yajet hūmphaḍantaiḥ kalāmantrair bhittvā pāśānanukramāt

Après avoir rassemblé la substance d’offrande avec du kunkuma (safran) mêlé au ghee, on doit y adorer Śiva avec ses aṅga (membres/aspects associés). Ensuite, au moyen des kalā-mantras se terminant par les exclamations « hūṃ » et « phaḍ », on doit percer et trancher, successivement et selon l’ordre prescrit, les pāśa (liens/entraves). (Des variantes notées dans des manuscrits marqués comprennent : « hrīṃ, (des) seigneurs des trois mondes… », « dix-neuf moins (un) syllabes/mots… », « au début, avec la disposition de sat-tattva… », et « oṃ hāṃ hauṃ hauṃ… ».)

hrīṃhrīṃ (bīja)
hrīṃ:
Mantra-part (मन्त्राङ्ग)
TypeIndeclinable
Roothrīṃ (बीजाक्षर/अव्यय)
Formअव्यय; बीजमन्त्राक्षर
tribhuvana-adhipānāmof the lords of the three worlds
tribhuvana-adhipānām:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottri (संख्या) + bhuvana (प्रातिपदिक) + adhipa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th), बहुवचन; तत्पुरुष (त्रिभुवनस्य अधिपाः)
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः
kha(variant marker: kha)
kha:
Textual-marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootkha (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formअव्यय; पाठभेद-संकेत (manuscript marker)
cihnita-pustaka-pāṭhaḥthe reading in the marked manuscript
cihnita-pustaka-pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcihnita (कृदन्त/प्रातिपदिक) + pustaka (प्रातिपदिक) + pāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (चिह्नितपुस्तके पाठः)
padānāmof words
padānām:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootpada (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th), बहुवचन
ūna-viṃśatimnineteen
ūna-viṃśatim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootūna (प्रातिपदिक) + viṃśati (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष (विंशतेः ऊना = ‘less than twenty’ = nineteen)
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः
ga(variant marker: ga)
ga:
Textual-marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootga (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formअव्यय; पाठभेद-संकेत (manuscript marker)
cihnita-pustaka-pāṭhaḥmarked-manuscript reading
cihnita-pustaka-pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcihnita (कृदन्त/प्रातिपदिक) + pustaka (प्रातिपदिक) + pāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
ādauat the beginning
ādau:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootādi (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; सप्तमी-एकवचन-रूपे अव्ययीभाव (locative adverb)
sa-tattva-bhāvenawith the state/attitude of ‘with tattva’
sa-tattva-bhāvena:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootsa (प्रातिपदिक) + tattva (प्रातिपदिक) + bhāva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया (3rd), एकवचन; तत्पुरुष (सतत्त्वः भावः)
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः
ga(variant marker: ga)
ga:
Textual-marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootga (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formअव्यय; पाठभेद-संकेत
cihnita-pustaka-pāṭhaḥmarked-manuscript reading
cihnita-pustaka-pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcihnita (कृदन्त/प्रातिपदिक) + pustaka (प्रातिपदिक) + pāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
oṃOṃ
oṃ:
Mantra-part (मन्त्राङ्ग)
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/प्रणव)
Formअव्यय; मन्त्र-प्रणव
hāṃhāṃ
hāṃ:
Mantra-part (मन्त्राङ्ग)
TypeIndeclinable
Roothāṃ (बीजाक्षर/अव्यय)
Formअव्यय; बीजाक्षर
hauṃhauṃ
hauṃ:
Mantra-part (मन्त्राङ्ग)
TypeIndeclinable
Roothauṃ (बीजाक्षर/अव्यय)
Formअव्यय; बीजाक्षर
hauṃhauṃ
hauṃ:
Mantra-part (मन्त्राङ्ग)
TypeIndeclinable
Roothauṃ (बीजाक्षर/अव्यय)
Formअव्यय; बीजाक्षर
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः
ga(variant marker: ga)
ga:
Textual-marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootga (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formअव्यय; पाठभेद-संकेत
cihnita-pustaka-pāṭhaḥmarked-manuscript reading
cihnita-pustaka-pāṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcihnita (कृदन्त/प्रातिपदिक) + pustaka (प्रातिपदिक) + pāṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
saṅgṛhyahaving gathered
saṅgṛhya:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootsam-√grah (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formकृदन्त (ल्यप्/gerund); अव्ययभावे प्रयोगः; ‘having collected/taken together’
kuṅkuma-ājyenawith saffron and ghee
kuṅkuma-ājyena:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootkuṅkuma (प्रातिपदिक) + ājya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (kuṅkuma and ghee as a mixture)
tatrathere
tatra:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (there)
sa-aṅgamwith its auxiliaries
sa-aṅgam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsa (प्रातिपदिक) + aṅga (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारय (साङ्ग = ‘with limbs/with auxiliaries’)
śivamŚiva
śivam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśiva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन
yajetshould worship
yajet:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√yaj (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
hūṃ-phaṭ-antaiḥending with hūṃ-phaṭ
hūṃ-phaṭ-antaiḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Roothūṃ (बीज) + phaṭ (अव्यय) + anta (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd), बहुवचन; तत्पुरुष (हूंपट् अन्तः येषां ते)
kalā-mantraiḥwith the kalā-mantras
kalā-mantraiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootkalā (प्रातिपदिक) + mantra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया (3rd), बहुवचन; तत्पुरुष (कलानां मन्त्राः)
bhittvāhaving pierced/broken through
bhittvā:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Root√bhid (धातु) + त्वा (कृदन्त)
Formकृदन्त (क्त्वान्त/absolutive); ‘having pierced/broken’
pāśānnooses/bonds
pāśān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpāśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd), बहुवचन
anukramātin due order / sequentially
anukramāt:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण/हेतु)
TypeNoun
Rootanukrama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी (5th), एकवचन; अव्ययीभावार्थे ‘in order/according to sequence’

Lord Agni (narrating ritual knowledge to sage Vasiṣṭha in the Agni Purāṇa’s instructional frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Śiva-pūjā with aṅga-upacāras using saffron-ghee offering; employ kalā-mantras ending in hūṃ/phaṭ to ‘pierce’ successive pāśas (bondages) in a prescribed order—an operative ritual for unbinding and empowerment.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Śiva aṅga-pūjā with kuṅkuma-ājya and pāśa-bhedana by kalā-mantras (hūṃ/phaṭ)","lookup_keywords":["Śiva aṅga-pūjā","kuṅkuma-ājya","kalā-mantra","hūṃ phaṭ","pāśa-bhedana"],"quick_summary":"Worship Śiva with limb-associated offerings using saffron mixed in ghee. Then apply kalā-mantras ending in hūṃ and phaṭ to cut through bondages (pāśas) sequentially as part of mantra-tantric empowerment."}

Concept: Bondage (pāśa) is removed through ordered mantra-application and Śiva-aṅga integration; ritual action mirrors inner liberation (pāśa-bheda → mokṣa-orientation).

Application: In practice, combine devotional upacāra with operative mantra: offer kuṅkuma-ājya, perform aṅga-nyāsa/aṅga-pūjā, then apply bhedana mantras stepwise to specific ‘bond’ loci as taught by one’s lineage.

Khanda Section: Puja-vidhi / Mantra-tantra (Shiva worship and mantra-kalpa)

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A Śaiva ritual altar where saffron-ghee is offered; Śiva is worshipped with aṅga-associated gestures; luminous mantra-syllables ‘hūṃ’ and ‘phaṭ’ appear as weapons cutting symbolic ropes/chains (pāśas) in sequence.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Śiva shrine setting, priest offering kuṅkuma-ājya, stylized ropes (pāśas) around a subtle body diagram being cut by glowing script ‘hūṃ’ ‘phaṭ’, bold lines, sacred reds and blacks, intense yet controlled energy","tanjore_prompt":"Tanjore painting, Śiva as central deity with gold halo, priest in foreground holding ghee-ladle with saffron tint, gold-embossed mantra syllables as thunderbolts cutting golden chains, ornate arch and rich textiles","mysore_prompt":"Mysore style, instructional depiction of aṅga-pūjā gestures (hands near head/heart/shoulders) and sequential cutting of five or more symbolic bonds, fine detailing of ritual tray, calm composition with clear steps","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed interior of a temple pavilion, priest performing offerings, translucent chains around a seated initiate being severed by calligraphic ‘hūṃ’ ‘phaṭ’, delicate brushwork, dramatic yet refined lighting"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Durga","pace":"medium","voice_tone":"epic"}

Sandhi Resolution Notes: padānām + ūna-viṃśatim + iti → padānāmūnaviṃśatimiti; satattvabhāvena + iti → satattvabhāveneti; hūṃ + phaṭ + antaiḥ → hūmphaḍantaiḥ (mantric orthography); kalāmantraiḥ + bhittvā → kalāmantrair bhittvā (visarga/ra-sandhi in recitation).

Related Themes: Agni Purana 83 (Śiva-pūjā; kalā-mantra sequence; pāśa terminology)

S
Shiva
M
Mantra (bīja)
K
Kalā-mantras
P
Pāśa (bond/fetter)

FAQs

It teaches a Śaiva-tantric worship step: offer saffron-ghee, worship Śiva with aṅga-upacāras, and apply kalā-mantras ending in “hūṃ” and “phaḍ” to ritually ‘pierce’ obstacles/bonds (pāśas) in a fixed sequence.

Alongside mythology, the Agni Purāṇa preserves highly technical ritual manuals—mantra-bīja variants, offering materials, and operational instructions (sequence-based pāśa-bheda)—showing its coverage of practical tantra/pujā disciplines.

The rite is framed as removing binding impediments (pāśas) through mantra-powered purification and protection, supporting steadiness in worship and the devotee’s progress toward Śiva’s grace and liberation-oriented merit.