Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Sahitya-shastra, Shloka 2

Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

arthālaṅkārarahitā vidhaveva sarasvatī svarūpamatha sādṛśyamutprekṣātiśayāvapi

La parole (Sarasvatī), dépourvue d’ornements du sens (arthālaṅkāra), est telle une veuve. On décrit maintenant sa nature propre (svarūpa), ainsi que la ressemblance (sādṛśya), la fiction poétique (utprekṣā) et l’hyperbole (atiśaya) également.

artha-alaṅkāra-rahitādevoid of figures of sense
artha-alaṅkāra-rahitā:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootartha (प्रातिपदिक) + alaṅkāra (प्रातिपदिक) + rahita (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘रहित’; षष्ठी-तत्पुरुषः (अर्थालङ्कारैः रहिता/अर्थालङ्कारस्य रहिता)
vidhavāa widow
vidhavā:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootvidhavā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन
ivalike
iva:
Sambandha (सम्बन्धः/उपमा-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formअव्यय; उपमार्थक (like/as)
sarasvatīSarasvatī (speech/learning)
sarasvatī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarasvatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन
svarūpam(the figure called) intrinsic nature
svarūpam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsvarūpa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; (सूच्यते—‘स्वरूपम्’ इति सूचीपदम्)
athaand/then
atha:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अनन्तरार्थक (and/then)
sādṛśyamsimilarity
sādṛśyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsādṛśya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सूचीपदम्
utprekṣāpoetic fancy (utprekṣā)
utprekṣā:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootutprekṣā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; सूचीपदम्
atiśayahyperbole/excellence (atiśaya)
atiśaya:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootatiśaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; सूचीपदम्
auand (dual)
au:
Sambandha (सम्बन्धः/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootu (अव्यय/निपात)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक ‘उ’ (Vedic/poetic connective), द्विवचन-समुच्चयचिह्न ‘-au’ (उत्प्रेक्षा+अतिशयौ)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (also)

Lord Agni (in instruction to Vasiṣṭha, within the Agni Purana’s didactic frame)

Primary Rasa: Karuna

Secondary Rasa: Shanta

Sandhi Resolution Notes: विधवेव→विधवा इव; स्वरूपमथ→स्वरूपम् अथ; सादृश्यमुत्प्रेक्षा→सादृश्यम् उत्प्रेक्षा; उत्प्रेक्षातिशयावपि→उत्प्रेक्षा अतिशयौ अपि (द्विवचन)

S
Sarasvatī
A
Arthālaṅkāra
S
Sādṛśya
U
Utprekṣā
A
Atiśaya

FAQs

It imparts kāvya-vidyā (poetics): a technical point that meaning-based ornaments (arthālaṅkāras) are essential for eloquent expression, and it introduces key figures—sādṛśya (resemblance), utprekṣā (poetic fancy), and atiśaya (hyperbole)—as topics for definition.

By treating Alaṅkāra-śāstra alongside other disciplines, the Agni Purana functions as a compendium: it preserves formal categories of Sanskrit rhetoric (arthālaṅkāras and specific figures), showing that literary theory is part of its broader knowledge-system, not merely mythic narration.

The verse frames refined speech as a form of cultivated dharma: honoring Sarasvatī through disciplined, well-adorned expression supports right learning and transmission of sacred and ethical knowledge, which is traditionally linked with puṇya (merit) through truthful and skillful teaching.